Scotus Academicus, Tomus octavus: De Divino Gratiae Beneficio, et initium De Virtutibus Theologicis

NOTANDUM 1. Circa praesentis Quaestionis resolutionem tres fuisse erroneas sententias: quarum prima tribuitur Magistro Sententiarum in 1. dist. 17. per totam, maxime vero cap. penultimo, ubi asserere videtur charitatem (quam infra probabimus eandem esse realiter cum gratia sanctificante) non esse habitum creatum, sed ipsammet S. Spiritus personam nobis substantialiter communicatam, quae nullo medio habitu creato sit immediatum principium dilectionis, qua Deum et proximum diligimus; idque propter excellentiam charitatis, quae in recto de Deo praedicatur, iuxta illud 1. Ioan. 25. Deus charitas est. Idem enim de caeteris virtutibus non legimus; quippe nusquam Scriptura dixit: Deus est fides, Deus est spes; subindeque licet hae virtutes sint habitus nobis insiti a Deo distincti, atque adeo immediata principia actuum supernaturalium, charitas tamen non videtur habitus infusus a Deo distinctus, sed Deus ipse inhabitans animam iusti, qui per seipsum immediate est principium actus charitatis in nobis. Secundus error fuit Calvini lib. 3. Institutionum, cap. 11. ubi negat in homine omnem interiorem iustitiam, fateturque hominem equidem dici iustum, sed per extrinsecam dumtaxat imputationem iustitiae Christi, aut Dei. Quem utique errorem tuetur illo Pauli 2. Corinth. 5. cap. Qui non noverat peccatum, pro nobis peccatum fecit, ut nos efficeremur iustitia Dei in ipso. Vides, inquit, Calvinus, non in nobis, sed in Christo esse iustitiam nostram; nobis tantum eo iure competere, quia Christi sumus participes? Tertia denique sententia erronea fuit Osiandri in sua Harmonia Evangelica, ubi asserit gratiam sanctificantem esse potius substantiam, quam qualitatem; quia, inquit, gratia nihil aliud est, quam iustitia et sanctitas ipsius Dei, constituens hominem iustum et sanctum; sicut lux solaris nihil est aliud, praeter praesentiam ipsius Solis super totum hemisphaerium. Quam utique triplicem erroneam assertionem tribus in sequentibus Conclusionibus suscipimus explodendam.

NOTANDUM 2. Omnes Catholicos convenire, quod homo iustificatus duplicem habeat gratiam: creatam unam, per quam iustificatur formaliter: increatam alteram, per quam efficienter iustus efficitur; quam utique veritatem luculenter explicuit S. Paulus Roman. 5. dicens: Charitas Dei diffusa est in cordibus nostris per Spiritum sanctum, qui datus est nobis. His namque verbis significat, iustis concedi non solum charitatem, quae quidem creata est, sed etiam Spiritum sanctum, qui in iustis velut in sanctuario habitat: quamquam enim tres simul adorandae Trinitatis personae iustum sua divina praesentia illustrent ac consecrent, iuxta illud Christi Domini Ioan. 4. Si quis diligit me, ad eum veniemus, et mansionem apud eum faciemus: attamen speciali ratione Spiritus sanctus dicitur gratia: > quia, inquit Alensis noster qu. 61. m. 2. art. 2, dicitur gratia secundum quod dicitur donum, et dicitur donum secundum quod dicitur amor; ipse enim Spiritus sanctus secundum suam proprietatem amor est, et ut amor procedit a Patre, et Filio: et ideo quia donum est, ideo amor est, quia nihil est donum, nisi ratione amoris; nam si aliquid ex timore, non est donum proprie, imo redemptio; similiter si detur ex cupiditate, non est donum, sed quaestus: sed donum proprie est ex amore et liberalitate, et sine coactione: ut in omni dono primo donatur amor; et sic Spiritus sanctus dicitur gratia quia donum, et donum quia amor. < Quibus constat Spiritum sanctum peculiari ratione animam iusti inhabitare, ac consecrare. Sed difficultas est num id praestet sua divina praesentia immediate; an vero mediante aliquo dono creato.

NOTANDUM 3. Ex eodem Alensi ib. art. 3. gratiam comparari posse ad animam dupliciter, scilicet vel ad primum illius esse naturale, vel ad illius esse secundum et supernaturale. Priori modo spectata gratia, procul dubio est accidens, quippe animae advenit post illius esse omnimode perfectum et completum. Sed difficultas est an considerata per ordinem ad animam in ordine supernaturali subsistentem, dici possit modus aliquis substantialis, an vero purum accidens. Quae difficultas Conclusione sequenti solvetur.

Conclusio prima. — GRATIA HABITUALIS NON EST ID INCREATUM, SED CREATUM.

Haec est communis inter Catholicos; et Probatur primo ex Scriptura sacra, illis videlicet omnibus locis, quibus significat nos iustificari formaliter per donum a Deo nobis concessum. Sic S. Paulus Rom. 5. Charitas Dei diffusa est in cordibus nostris per Spiritum sanctum, qui datus est nobis. Quae verba sic expendit S. Augustinus lib. De Spiritu et littera, cap. 32.: > Charitas Dei dicta est diffundi in cordibus nostris: non qua nos ipse diligit, sed qua nos facit dilectores suos: sicut iustitia Dei, qua iusti eius munere efficimur. < His concordant illa verba S. Petri 2. cap. 1. Maxima et pretiosa nobis promissa donavit, ut per haec efficiamini divinae consortes naturae. His enim Apostolorum Princeps declarat, nos divinam similitudinem induere, dum per maxima ac pretiosa gratiae munera nobis a Deo concessa, evadimus divinae consortes naturae: subindeque censet nos iustificari per aliquid a Deo distinctum: donum enim a datore solito distinguitur; quamquam non inficimur Verbum divinum, et Spiritum sanctum seipsos dedisse; dum ille a Patre, hic a Patre una cum Filio nobis datus est. Eandem veritatem illustrant ac confirmant omnes alii textus sacri, quibus infra suadebimus gratiam habituales in nobis iugiter permanere.

Conclusionem probat Doctor in 1. dist. 17. quaest. 8. octo rationibus, quas omnes ad tria capita revoco. Prima ratio deducitur ex iustificatione peccatoris, qui ante poenitentiam iniustus dicitur; post poenitentiam vero iustus appellatur, ex quo sic argumentatur Doctor num. 18.: > Iniustitia, cum sit formaliter privatio, non potest ab aliquo auferri, nisi per habitum oppositum; quia privatio non tollitur, nisi per formam, qua subiectum per privationem carebat: ergo ille iustificatus, qui de iniusto factus est iustus, necessario debuit recipere habitum oppositum illi privationi significatae per nomen iniustitiae. < Quae utique ratio urget quidem secundum legem ordinariam, nam de potentia extraordinaria et absoluta, tolli posset iniustitia per solam condonationem extrinsecam, et absque ullo habitu positivo infuso, ut cum eodem Doctore docebimus infra. — Confirmat num. 19.: > Si nihil aliud est in anima post poenitentiam, quam ante, non videtur, quod aliquo alio modo se habeat homo iustus ad Deum, nec Deus ad ipsum, quam dum erat iniustus, quia non videtur ibi esse diversitas ex parte Dei, si Deus in ipso nihil immutet et producat: sed falsum est, quod homo iustus non aliter se habeat ad Deum, nec Deus ad ipsum, quam dum erat peccator; siquidem Deus iustum diligit, peccatorem odio habet: ergo necessum est, quod illa diversitas petatur ex parte gratiae sanctificantis, et charitatis in homine iustificato productae. <

Probatur secundo: Deus iustum acceptat et ordinat ad vitam aeternam: sed illa acceptatio non est voluntas ipsum pro tunc beatificandi; hanc enim voluntatem si haberet Deus, de facto hominem iustum ad aeternam felicitatem sublimaret: ergo voluntas ipsa nihil aliud est, quam iudicium, quo scilicet Deus iudicat hominem iustum dignum beatitudine, cuius erat indignus dum erat iniustus; atqui Deus non potest habere talem voluntatem, nisi interveniat aliqua mutatio, vel ex parte Dei, vel ex parte peccatoris. Non quidem ex parte Dei, quia voluntas eius est intrinsece immutabilis: ergo necessum est, quod illa mutatio repetatur ex parte peccatoris, subindeque oportet, ut homo iustificatus formam aliquam accipiat, qua carebat dum erat peccator. — Confirmat istam rationem: > quia, inquit, volitio divina, quia est omnino unus actus in se, non habet rationem oppositorum actuum, sive distinctorum absque omni distinetione obiectorum; velle namque et non velle divinum non accidunt, nisi propter obiectorum diversitatem; alioquin contradictoria essent vera absque omni distinctione causante istam veritatem: ergo cum Deus velit iustum ordinare ad beatitudinem, ad quam peccatorem similiter non ordinat, necessum est, quod ista divinae volitionis mutatio supponat aliquam diversitatem in obiecto; alioqui Deus eodem modo se haberet erga peccatorem ac erga iustum. <

Probatur tertio, ex ratione actus meritorii, ad quem necessario requiritur charitas inharens: quia nihil agit formaliter aliqua actione, nisi principium illius actionis sit formaliter in agente: sed voluntas agit actione meritoria de condigno: ergo habet in se formam, qua sit principium istius actionis: atqui ista forma non est fides, neque spes, quia alias peccator habens fidem et spem posset mereri de condigno, quod est absurdum: insuper nulla actio est in potestate agentis, nisi agens habeat formam secundum quam possit agere: si enim ageret per aliquid tantum extrinsecum coassistens sibi, in quod potestatem non haberet, talis actio non esset in eius potestate: sed actio meritoria debet esse in potestate merentis, utpote cum debeat esse voluntaria: ergo necessum est, quod agens meritorie habeat in se formam et principium actus meritorii, quo libere possit talem actum exercere: subindeque principium talis actus meritorii non potest esse ipse Spiritus Sanctus assistens et concurrens particulariter cum voluntate ad actum meritorium: quippe divinus ille Spiritus non esset in libera dispositione voluntatis. Denique Spiritus Sanctus non movet specialiter voluntatem ad actum meritorium, nisi producendo aliquid in ipsa: sed illud, quod produceret in ipsa, aut esset actus ille meritorius, et sic voluntas non concurreret ad ipsum producendum, sed tantum ad eum recipiendum passive; aut esset aliquid aliud distinctum ab actu, ac proinde esset charitas, aut gratia, nec enim aliud excogitari potest.

Hanc pariter veritatem probat Alensis noster hac ratione: > sanctitas et gratia increata, quae Deus est, facit nos esse gratos, aut per seipsam, aut per aliud a seipsa distinctam. Non per seipsam, quia ipsa est in peccatore, sicut et in iusto per essentiam, praesentiam, et potentiam: ergo necessum est, quod animam gratam efficiat Deo per gratiam a seipsa distinctam. Insuper dum simus Deo grati cum propter peccatum essemus ingrati, aut aliquid de novo accipimus, aut non. Si non: ergo idem in nobis est esse gratum, aut ingratum Deo. Si sic: ergo oportet, quod in iustificatione aliquid creatum accipiamus. <

Denique, ita Deus se habet ad animam iustificando, sicut anima animat corpus vivificando; Deus est enim vita animae, sicut anima est vita corporis: sed anima non vivificat corpus, nisi largiendo vitam: si enim anima teneret vitam in se, ita quod non influeret aliquam dispositionem in corpus, numquam corpus viveret: ergo quemadmodum est aliqua dispositio et principium vitae in corpore quod vivit, similiter necessum est, quod sit aliqua dispositio vitalis in ipsa anima a Deo insita ad hoc, ut vita spirituali dicatur vivere.

Obiicies 1. Illud 1. Ioann. c. 4. Deus charitas est, et qui manet in charitate in Deo manet, et Deus in eo. Unde S. Augustinus De Trinitate cap. 1. infert quod qui diligit proximum, consequens est, ut ipsummet praecipue dilectionem diligat, nempe Deum, qui est dilectio et charitas. — Respondet Doctor n. 13.: S. Augustinum loqui de dilectione efficienti, non vero formali, ita quod Deus equidem dicatur dilectio, quatenus dilectionem et amorem supernaturalem in nobis producit: non vero, quod sit ipsemet formaliter nostra dilectio: sicque recte currit ratio S. Augustini, quod qui proximum diligit, debet etiam diligere Deum, qui est auctor illius dilectionis, quia ordinate diligens minus donum, magis debet diligere aliud maius bonum, praecipue quando in minori non est ratio diligibilitatis, nisi a maiori bono.

Obiicies 2. Nullum bonum (secundum S. Augustinum, lib. 15. De Trinitate, cap. 18.) est Dei dono (nempe charitate) excellentius: sed nullum donum Dei est excellentius Spiritu sancto: ergo Spiritus sanctus est charitas; ac proinde gratia, qua sanctificamur. — Respondet Doctor negando ultimam consequentiam: Spiritus enim sanctus potest equidem dici charitas, non tantum effective, sicut Deus dicitur spes, vel patientia mea, quia efficit patientiam, et spem in me, quam in se non habet formaliter; sed dicitur etiam charitas formaliter; quia cum charitas sit perfectio simpliciter simplex, ipsi convenit formaliter. Non tamen inde sequitur, quod sit formaliter charitas, et gratia, qua iustificamur; sicut nec formaliter est vita, qua vivimus; licet aliunde habeat in se vitam formaliter, et illam in nobis producat.

Obiicies 3. Omnis creatura potest intelligi non bona: sed charitas nequit intelligi non bona: ergo non est aliquid creatum. — Negat minorem Doctor; nam eo sensu, quo quaevis creatura potest intelligi non bona, nempe quatenus est defectibilis et corruptibilis, charitas etiam potest dici non bona, quippe minui potest, et per peccatum mortale penitus extingui.

Obiicies 4. Perfectioris virtutis est producere effectum sine medio, quam cum medio: sed divina virtus sanctificans est perfectissima: ergo sanctificationem efficit absque ullo medio. — Distinguo maiorem: perfectioris est virtutis ex parte agentis, concedo: ex parte recipientis, nego. Agens quidem nobilius censetur, dum propria ac sola sua virtute effectum suum producit; secus vero est de cooperante, et actum recipiente, siquidem nobilius est cooperari ad productionem actus, quam eum dumtaxat passive ab alio productum recipere.

Obiicies denique: Omne quod agit in aliud, nobilius est eo, in quod agit; agens enim dominium quoddam habet in passum, et illud suae virtuti et activitati subiicit: ergo cum gratia agit in spiritum creatum, debet esse spiritu creato nobilior: sed nihil est nobilius spiritu creato, nisi Spiritus increatus: ergo gratia sanctificans est quid increatum. — Respondet Alensis noster, loco supra laudato, gratiam esse nobiliorem spiritu creato, non quidem simpliciter, sed secundum quid: > in quantum enim, inquit, gratia comparatur ad animam, ut agens in eam, nobilior est; sed secundum quod comparatur ad animam velut dispositio ipsius, sic est ignobilior; et habet rationem ignobilioris, quia dispositio non est nobilior substantia, quam disponit, quia cedit in ipsam; sed in quantum est movens, nobilior est. Exemplum patet in lumine; secundum quod est in aere ab ipso Sole, illud lumen dispositio est aeris: sed ex hypothesi, quod aer videret Solem, tunc lumen illud compararetur aeri in ratione moventis, vel immutantis, quia lux immutat visum: sed illa ratio immutantis non se teneret ex parte aeris in quo esset, sed ex parte Solis a quo esset. <

Petes. An revera Magister Sententiarum docuerit gratiam sanctificantem non esse aliquid creatum? — Respondet Doctor, n. 30.: non eam fuisse illius sententiam, quippe dist. 37. aperte docet charitatem esse quid creatum, utpote cum sit in puero, quem Deus inhabitat, qui tamen nullum potest habere actum elicitum circa Deum. Similiter in 2. d. 26. admittit gratiam creatam in anima. Inde nihil aliud velle videtur loco supra laudato, quam quod peculiari ratione charitas tribuatur Spiritui sancto; cui non tribuuntur caeteri habitus infusi, quia per habitum charitatis Spiritus sanctus inhabitat animam iusti, et simul per illum influit in actum dilectionis; quod utique non praestat per caeteros habitus fidei, et spei; siquidem per illum habitum, quo inhabitat animam iusti, non influit in actus fidei, et spei, reliquarumque virtutum, sed mediantibus habitibus distinctis.

Conclusio secunda. — GRATIA HABITUALIS EST DONUM SUPERNATURALE IUGITER AC PERMANENTER IN HOMINE PERSEVERANS.

Probatur: primo quidem ex Concilio Viennensi, Clementina De summoo Trinitate et fide Catholica, his verbis: > Attendentes universalem efficaciam mortis Christi, quae per baptismum applicatur pariter omnibus baptizatis, opinionem secundam quae dicit tam parvulis quam adultis conferri in baptismo informantem gratiam, et virtutes, tamquam probabiliorem, et dictis Sanctorum, et Doctorum modernorum Theologiae magis consonam, et concordem, sacro approbante Concilio, duximus eligendum. < Item ex Concilio Tridentino, Sess. 6. cap. 7.: > Veram et christianam iustitiam accipientes, eam seu primam stolam pro illa quam Adam suo inobedientia sibi et nobis perdidit, per Christum Iesum illis donatam candidam et immaculatam iubentur statim renati conservare, ut eam perferant ante tribunal Iesu Christi Domini nostri, et habeant vitam aeternam. < Unde sic disputo: gratia quam percipiunt infantes in baptismo, quamque conservare debent ac perferre ante tribunal Christi ut habeant vitam aeternam, est intrinseca et permanens: ergo, etc.

Probatur secundo auctoritate SS. Patrum. Primo quidem S. Dionysii lib. De Hierarchia Ecclesiastica cap. 2. ubi ait per divinam generationem effici in nobis divinum statum: status autem est quid perseverans ac subsistens. S. Irenaei lib. 5. Adversus haereses, cap. 6. ubi ait eos esse perfectos qui Spiritum Dei perseverantem habent. S. Cypriani, Epist. 2. ad Donatum, ubi gratiam collatam in baptismo vocat secundam e caelo nobis infusam animam. — Ipsis concinit S. Basilius lib. De Spiritu Sancto, cap. 26. ubi gratiam sanctificantem comparat virtuti videndi existenti in oculo, et arti habituali existenti in artifice: > Sicut, inquit, cernendi vis est in oculo sano, in anima purgata, etc. et sicut ars est in eo qui illum nactus est: ita gratia Spiritus Sancti est in eo qui illam recepit: semper quidem praesens, etsi non perpetuo operans. < — Eis adstipulantur omnes illi sancti Patres qui per gratiam sanctificantem in nobis divinam imaginem ac pulchritudinem adumbrari et delineari docent. Sic S. Ambrosius lib. 6. Hexaemeron, c. 8. postquam dixisset iustificationem fieri non in corpore, sed in anima quae Dei sanctitatis imaginem refert, ait: > Pictus es ergo, o homo, et pictus a Domino Deo tuo: bonum habes artificem atque pictorem; noli bonam delere picturam, nam foeda est, sed veritate fulgentem; non cera expressam, sed gratia. < Ipsi consentit sanctus Augustinus pluribus, maxime Epist. 105. ad Consentium non longe a fine dicens: > Quid est aliud iustitia, cum in nobis est, vel quaelibet virtus, qua recte sapienterque vivitur, quam interioris hominis pulchritudo? pulchritudo autem est quid permanens, subindeque et gratia. < — Eandem caelestem imaginem, divinamque pulchritudinem per sanctificantem gratiam in nobis mirifice delineatam, sic eleganter commendat S. Chrysostomus, Homil. 1. in Epist. ad Ephesios, ubi exponens illa verba: Gratificavit nos in dilecto Filio suo, ait: > Gratiosos nos reddidit, hoc est, non solum peccatis liberavit, sed dilectos et amicos nos efficit: quemadmodum enim si quis scabiosum quemdam peste, morbo, senio, pueritia pariter ac fame corruptum nactus, formosum valde adolescentem reddat, qui quavis iuventute superet, vehementem splendorem ex genis emittat, ipsaque fulgura oculorum repercussionibus obscuret; quem deinde, et in ipso aetatis flore constituat, atque insuper, et purpura, et omnigeno mundo vestiat atque exornet, non aliter animam nostram Deus ⟦pulchram?⟧, et elaboratam, et desiderabilem, et delectabilem reddidit: cupiunt Angeli eam aspicere, et Deus ipse, iuxta illud: Concupivit Rex speciem tuam. < Quibus verbis manifeste significat hominem constitui iustum per formas intrinsecas et permanentes, quibus renovatur et ornatur, et mirabiliter illustratur eius anima, Deoque pariter et Angelis grata et amabilis redditur.

Hanc Conclusionem probare solent Thomistae cum Angelico Doctore hac duplici ratione. Primo: non est conveniens Deum minus providere iis, quos ordinat et dirigit ad supernaturale bonum habendum, quam creaturis quas diligit et ordinat ad naturale bonum: sed creaturis naturalibus sic providet, ut non solum moveat eas ad actus naturales, sed etiam largiatur eis formas et virtutes quasdam, quae sunt principia actuum, ut per eas formas inclinentur ad huiusmodi actuum productionem: igitur multo magis illis, quos movet et ordinat ad consequendum bonum supernaturale aeternum infundit aliquas formas seu qualitates supernaturales, per quas suaviter et prompte ab ipso moveantur ad bonum aeternum consequendum. — Secundo: hominem esse in gratia Dei, est eum esse a Deo dilectum, ut etiam fatentur haeretici: sed hominem esse a Deo dilectum importat aliquid ipsi intrinsecum, et in eo permanens, ratione cuius fiat Deo gratus et acceptus: ergo revera admitti debet donum aliquod in homine iusto iugiter perseverans, quamdiu iustus est, per quod Deo fiat gratus. Probatur minor; cum enim amor sit affectio qua quis tendit in aliquod obiectum propter eius bonitatem, in hoc conveniunt amor divinus et humanus, quod uterque obiecti bonitatem respiciat; differunt vero in eo quod amor humanus, cum sit sterilis et infimus, nec sit effectivus, sed dumtaxat affectivus, supponit in obiecto bonitatem a qua attrahitur et allicitur; amor autem Dei, cum sit faecundissimus et potentissimus, nec solum sit affectivus, sed etiam effectivus, causat bonitatem in obiecto quod diligit: ergo sicut Deus diligendo creaturas in ordine naturali, eis tribuit perfectiones naturales, quibus sunt obiectum congruum huiusmodi dilectionis, sic creaturam intellectualem diligendo in ordine ad finem supernaturalem, confert ipsi bonitatem et perfectionem supernaturalem, ratione cuius eam diligat: sed illa specialis bonitas non aliunde quam a gratia sanctificante emanare potest: ergo quandoquidem iusti speciali amore a Deo diliguntur, necessario debet admitti in eis aliquod donum intrinsecum, quod sit ratio illius dilectionis.

Verum haec utraque ratio videtur infirma: Prima quidem, quia Deus sufficienter provideret hominibus iustis in ordine ad actus supernaturales eliciendos per solum actuale auxilium, quod eis certis in occasionibus praeberet. Secunda pariter deficit: tum quia, ut infra dicemus, potest Deus condonare peccatum, et hominem ex inimico amicum constituere, absque ulla collatione doni intrinseci; subindeque ad eum amorem divinum conciliandum, non opus est quod Deus conferat ipsi creaturae aliquid intrinsecum: tum quia odium Dei nihil ponit in homine quem odit, sed tantum ad id sufficit quod homo habeat peccatum, et male vivat; et quod Deus ita afficiatur erga ipsum, ut velit ipsum punire poena aeterna, nec requiritur aliqua forma intrinseca: igitur ut Deus amet specialiter hominem iustum, non requiritur etiam aliud quam quod homo bene vivat, et Deus velit ipsi vitam aeternam conferre: subindeque ex eo quod Deus speciali amore prosequatur iustum, non est absolute necessarium, quod ipsi conferat aliquam formam et bonitatem intrinsecam.

Concludendum est igitur cum Doctore Subtili in 1. dist. 17. quaest. 3. num. 21.: nulla ratione efficaciter probari posse dari in nobis habitum supernaturalem iugiter perseverantem: > id siquidem, inquit, colligi non potest ex actu quem experimur, nec ex substantia actus, nec ex intensio ne actus, nec ex delectatione sive facilitate in operando, neque ex bonitate sive rectitudine morali actus, possumus concludere aliquem talem habitum supernaturalem inesse, quia quocumque istorum dato, posset aliquis habens charitatem cognoscere certitudinaliter se esse in charitate: ex hoc scilicet quod actum illum sibi experiretur inesse, vel actum sic intensum sibi inesse, vel sic delectabiliter vel faciliter inesse, vel rectae rationi consonum esse. — Ratio autem quare non potest concludi ex actu, vel aliqua conditione ipsius actus talem habitum inesse: est quia vel actus potest ex sola potentia habere omnia praedicta concurrente ratione recta: vel si concurreret habitus aliquis propter aliquam conditionem praedictarum, posset iste esse aliquis habitus acquisitus; posset enim amicitia acquisita tantam intensionem actui dare, sicut causa secunda cum potentia; posset etiam tantam facilitatem et delectationem tribuere; posset etiam habitus ita esse consonus rationi rectae, quod actus elicitus nullam conditionem evidenter apparentem haberet, ex qua necessario concluderetur ipsum elici secundum habitum supernaturalem. — Quod si dicas: subito mutatur voluntas, ut intense et faciliter et delectabiliter operetur, et hoc modo consona supernaturali rationi, hoc est, ad dictamen fidei: et non potest ita subito acquirere habitum amicitiae ordinatae consonum fidei: igitur habet habitum aliquem non acquisitum quo ad subito agendum non inclinatur. Respondeo: Voluntas potest satis subito movere quantum ad actus naturales, qui subsunt totaliter potestati eius, quia sicut dicit Augustinus 1. Retractationum, cap. 22. Nihil tam est in potestate voluntatis, quam ipsa voluntas: igitur ex tali subitatione non potest concedi oppositum. <

Inde infert Doctor, quod si aliqua ratio probet in nobis desiderari habitum aliquem supernaturalem, quo formaliter iusti efficiamur, repetenda sit maxime ex eo quod Deus acceptet aliquos actus ad gloriam tamquam meriti condigni ad praemium: > Hoc enim modo, inquit, credimus naturam nostram beatificabilem iustam esse habitualiter acceptam, hoc est, quando non actualiter operatur: quia voluntas divina eam ordinat ad vitam aeternam, tamquam dignam tanto bono > secundum dispositionem, quam habet habitualiter in se, propter hanc

acceptationem habitualem naturae beatificabilis, etiam quando non operatur; et propter acceptationem actualem actus eliciti a tali natura, oportet ponere unum habitum supernaturalem, quo habens formaliter acceptetur a Deo, et quo actus elicitus eius acceptetur tamquam meritorius. »

Si autem quaeras: quomodo habitus ille naturam dignificet, necnon et actus ipso actu mediante elicitos? — Respondet Doctor n. 23. quod dignificet naturam, quatenus est forma quaedam perfecta reddens eam Deo placentem.

« Ratio enim, inquit, acceptandi naturam, videtur esse sicut quidam decor naturae complacens voluntati divinae, ita quod sive habitus iste sit activus, sive non activus, ex hoc solo quod est talis forma decorans et ornans animam, potest esse ratio acceptandi naturam; sed ad actus acceptationem plus requiritur, quam quod agens habeat hunc decorem spiritualem; alioquin habens talem habitum non posset habere actum indifferentem aliquem, nec peccare venialiter, quia neutrum istorum tollit istum decorem operantis; et ita utrumque esset acceptum, si actus acceptaretur ex solo decore operantis. Oportet igitur dicere quod iste habitus, praeter hoc quod est decor spiritualis, etiam est inclinans ad determinatos actus, hoc est, speciali modo concurrit effective, videlicet ipsos actus cum potentia physice eliciendo, et moraliter suum eis decorem ingerendo. »

Ita Doctor; quae quoniam eximiam doctrinam continent, et per se aperta sunt, idcirco fusius licuit ea exscribere.

Dices. 1.: Potest homo sine gratia habituali iustificari, nimirum per dilectionem Dei actualem supernaturalem: ergo non requiritur gratia habitualis. —

Distinguo consequens: non requiritur habitualis gratia simpliciter, et absolute ad iustificationem, concedo: secundum quid, et ad melius esse, nego. Nam etsi possit aliquis per solam gratiam actualem iustificari, nihilominus gratiae actualis additur gratia habitualis iustificans, non ex absoluta necessitate, sed ad maiorem ornatum animae, et ut opera omnia iustitiae connaturalius possit exercere.

Quaeres. An sit de fide gratiam illam, qua iustificamur, esse quid habituale et permanens?

Respondeo, quod etsi valde temerarium esset negare gratiam, qua adulti iustificantur, esse habitualem et permanentem; nihilominus non videtur aperte id esse de fide ab Ecclesia determinatum; quod utique sic demonstro: si facta fuisset huiusce veritatis definitio tamquam de fide, colligeretur, maxime vel ex Innocentio III. e. Maiores De Baptismo; vel ex Clemente V. in Concilio Viennensi loco supra citato; vel ex Concilio Tridentino verbis etiam supra laudatis: at ex neutro capite colligi potest. — Non quidem ex Innocentio III. ait enim illam quaestionem esse controversam inter Theologos, eius quippe sunt verba ista:

Illud vero quod opponentes inducunt, fidem, aut charitatem, aliasque virtutes parvulis, utpote non consentientibus, non infundi, a plerisque non conceditur absolute, cum propter hoc inter Doctores Theologos quaestio referatur, aliis asserentibus per virtutem Baptismi parvulis quidem culpam remitti, sed gratiam non conferri; nonnullis dicentibus, dimitti peccatum, et infundi virtutes, habentibus > habentibus illas quoad habitum, non quoad usum, donec pertingant ad aetatem adultam.

Ex quibus verbis constat, quaestionem tantum procedere de pueris, non autem de omnibus hominibus simpliciter. Quod etiam patet ex ratione ipsa, quae ibidem tangitur: ideo enim nonnulli existimabant, pueris in Baptismo habitus non infundi, quia videbant illos ad virtutum actus omnino inhabiles esse; quod praeter alios, qui huius sententiae meminerunt, advertit Doctor Angelicus 3. parte quaest. 69. art. 6. qui locus citatur in margine allati capitis, Maiores. Quis autem non videt, hanc rationem non habere locum in adultis, cum ipsi virtutum actus exercere valeant? — Non etiam ex Clemente V. quia illic solum eorum opinionem, qui dicunt tam parvulis quam adultis conferri in Baptismo gratiam informantem, tamquam probabiliorem ex dictis Sanctorum ac Doctorum modernorum Theologiae consonam eligendam dicit, non vero absolute tamquam de fide decernit. Nec ex Concilio Tridentino, quia definit quidem in cordibus eorum qui iustificantur charitatem diffundi atque iis inhaerere: Verum an per modum actus, an per modum habitus aut qualitatis permanentis inhaeret, non definit.

Dices. 1: Catechismus Romanus S. Pii V. iussu editus conformiter doctrina Concilii Tridentini p. 2. c. 2. De Baptismo, n. 50. ubi de altero Baptismi effectu agitur, sic ait: Est autem gratia, quemadmodum Tridentina Synodus ⟦edocuit?, omnibus credendum ponens?, anathematis proposito? decernit?⟧, non solum per quam peccatorum fit remissio, sed diversa qualitas in anima inhaerens, quasi splendor quidam et lux, quae animarum nostrarum maculas omnes delet, ipsasque animas pulchriores et splendidiores reddit. Atque id Concilii Patres ex sacris Litteris aperte concludunt, cum gratiam effundi dicant, eamque Spiritus sancti soleant appellare: ergo de fide est gratiam sanctificantem qualitatem quandam esse. —

Respondeo primo, Concilium Tridentinum non usum fuisse nomine qualitatis, quamquam rem ipsam aliquatenus expresserit. Respondeo secundum, etsi Concilium usum fuisset nomine qualitatis, adhuc dubium aliquod ⟦orieturum?⟧, utrum qualitas stricte pro praedicamento distincto a caeteris, an late pro omni accidente quod praedicatur in quale accidentario, accipi debeat.

Dices. 2: Concilium Tridentinum gratiam iustificationis distinguit ab actibus, quibus ad iustificationem homo disponitur: nam Sessione 6. cap. 10. sic ait: Hanc dispositionem iustificatio ipsa subsequitur: ergo gratia sanctificans est aliquid praeter actus, idque propterea permanens. —

Nego consequentiam; quia actus illos, quibus ad iustificationem disponimur, consequi potest actus alius perfectior quo iustificemur.