Scotus Academicus, Tomus octavus: De Divino Gratiae Beneficio, et initium De Virtutibus Theologicis

Notandum primo. Quod cum in merito adaequate sumpto tria possint considerari, nempe persona praemians, persona merens, et opus meritórium, ex unoquoque illorum capitum aliquot conditiones desiderantur; videlicet aliae ex parte Dei praemiantis, aliae ex parte hominis operantis seu merentis, aliae denique ex parte ipsius operis, seu meriti: ex parte quidem Dei premiantis et remunerantis desideratur pactum de mercede reddenda; ex parte vero hominis merentis requiritur status gratiae et viae; ex parte denique operis necessaria est libertas, seu quod opus fiat libere libertate proprie dicta, necnon et honestas, quia opus meritórium debet esse moraliter bonum, et supernaturaliter, quippe meritum est titulo gratiae. De quibus omnibus conditionibus agendum est in praesenti Quaestione.

Notandum secundo. Quantum ad primae conditionis explicationem, haec duo esse distinguenda, nempe promissionem Dei esse requisitam ad hoc, ut opus bonum habeat aequalitatem et proportionem cum praemio, et quod promissio illa requiratur ad meritum de condigno, ita ut haec promissio nullam dignitatem operi meritório conferat. Priori namque modo promissio est intrinseca operi meritório, quia confert ad illius dignitatem. Posteriori vero est dumtaxat extrinseca. Cuius distinctionis veritas intelligitur ex illis, quae occurrunt in iustitia commutativa apud homines; nam pactum aliquando extrinsecum est rei commutandae, cum videlicet non minus fieret commutatio, etsi pactum non procederet; aliquando autem est intrinsecum rei commutandae, quando nimirum non fit rei alicuius cum altera commutatio, nisi vi, et ratione praecedentis. — Iam dictum est supra, bona opera elicita ex gratia habere aequalitatem proportionis cum praemio ratione promissionis divinae et pacti inita a Deo cum homine: an autem haec promissio ita sit necessaria ad condignitatem operis, ut sine ipsa opus non habeat rationem adaequatam meriti, negant aliqui Theologi cum Vasquez, disput. 213. cap. 8. ubi docet operibus iustorum accessisse quidem divinam promissionem, nullo tamen modo pertinere ad rationem meriti, sed potius advenire operibus iam dignis et meritóriis.

Notandum tertio. Necessitatem gratiae sanctificantis ad merendum non tantum requiri ratione peccati mortalis eluendi, quia nimirum qui sunt in statu peccati mortalis sunt incapaces iuris apud Deum acquirendi ad vitam aeternam, imo damnationis et mortis aeternae rei sunt, verum maxime requiritur gratia sanctificans ad meritum ratione improportionis quam ad tantam mercedem habent opera nostra nisi fiant a filiis Dei adoptivis, quibus omnino decet a patre proponi haereditatem in praemium laborum; unde etiam in statu innocentiae gratia sanctificans necessaria erat primis parentibus ad merendum: quapropter merito iure summi Pontifices Gregorius XIII et Pius V damnaverunt hanc propositionem Michaëlis Baii num. 18. Sentiunt cum Pelagio, qui dicunt esse necessarium ad rationem meriti, ut homo per gratiam adoptionis sublimetur ad statum deificum.

Conclusio prima. — UT OPERA IUSTORUM REVERA SINT MERITORIA VITAE ETERNAE, REQUIRITUR EX PARTE DEI PROMISSIO ET PACTIO DE DANDO PRAEMIO. Ita Subtilis Doctor in 1. dist. 17. qu. 3. num. 22. ubi loquens de actu meritorio ait: Creditur esse una conditio in actu, videlicet quod est acceptabilis Deo: non quadam communi acceptatione solummodo, quatenus acceptat omnem creaturam, vel quod etiam modo vult actum subtractum peccato, alioquin non esset ab ipso: sed ex acceptatione speciali, quae est in voluntate divina ordinatio eius actus ad vitam aeternam tamquam meriti condigni ad praemium: hoc modo credimus etiam naturam nostram, etiam beatificabilem, iustam esse habitualiter acceptam, hoc est, quando non actu(?) operatur: adhuc tamen in voluntate divina eam ordinat ad vitam aeternam, tamquam dignam tanto bono secundum dispositionem, quam habet habitualiter in se.

Probatur conclusio; Primo quidem ex Concilio Senonensi, cap. 16. ubi decernit: Facit Deus unicuique locum iuxta mensuram operum suorum, non absoluta condignitate, sed gratuita et liberali promis- sione; qua conventione facta de denario diurno, misit operarios in vi- neam suam. Ibidemque rationem reddit cur Deus absque sua promis- sione obligari nequiverit erga homines, dicens: Et quamquam opera tua, iustorum videlicet, talia sunt, ut Deus iure quodam suo ea a nobis exigi possit: et sancti, etiamsi omnia quae eis praecepta sunt, fecerint, et agnoscere et dicere debent se esse inutiles servos; tamen cum ex charitate profluant, et gratiae Dei effectus sint, ac quia Deus secundum suam voluntatem operantibus mercedem liberalissime pro- misit, eadem, et temporalium bonorum, et aeternae vitae remuneratione dignantur. Favet etiam Concilium Tridentinum, Sess. 6. cap. 16. ubi ait: Bene operantibus usque in finem, et in Deo sperantibus proponenda est vita aeterna, et tamquam gratia filiis Dei per Iesum Christum mi- sericorditer promissa, et tamquam merces ex ipsius Dei promissione bonis ipsorum operibus et meritis fideliter reddenda.

Probatur secundo ex Scriptura sacra; illis videlicet omnibus ora- culis, quibus vita aeterna significatur nobis esse reddenda propter di- vinam promissionem. Sic insignis est illa parabola Matth. 20. ubi de operariis a Patrefamilias in vineam missis, legimus quod Conventionem mercenariis de denario diurno, misit eos in vineam suam; et postea: Amice non facio tibi iniuriam, nonne de denario convenisti mecum? tolle quod tuum est. Quapropter Apostolus plerumque vitam aeternam explicat nomine promissionis. Sic Hebraeorum 6. Fide, et patientia haereditabunt promissiones. Et cap. 10. Et voluntatem Dei facientes reportetis promissionem. Hinc Iacobus, cap. 1. pronuntiat: Beatus vir qui suffert tentationem, quoniam cum probatus fuerit acce- piet coronam vitae, quam repromisit Deus diligentibus se. Et Apostolus 1. ad Timoth. 4. Pietas ad omnia utilis est, promissionem habens vitae, quae nunc est, pariter et futurae.

Probatur etiam ratione: Ad meritum de condigno requiritur, ut qui meretur praemium aliquod, verum ius habeat ad illud obtinendum: sed homo non potest acquirere verum aliquod ius ad aliquod praemium a Deo obtinendum, nisi divina promissio intercedat: ergo nec potest mereri de condigno apud Deum absque huiusmodi promissione. Maior constat: quia non alia de causa vita aeterna vocatur in Scriptura co- rona iustitiae, merces, et praemium, quam ut ostendatur eam homini deberi ex quadam iustitia, et hominem ius aliquod habere ad eam mercedem obtinendam. Minor vero suadetur; quia non potest homo verum ius ad praemium a Deo obtinendum habere, quin Deus teneatur ex iustitia illi tale praemium reddere, et consequenter quin Deus illi debitor sit. Ei enim qui operatur, inquit Apost., Rom. 4. merces non imputatur secundum gratiam, sed secundum debitum. Hinc sanctus Augustinus in Psal. 83. explicans illud ad Timoth. 4. Quam reddet mihi Dominus in illa die iustus iudex, ait: Indulgentiam donabit, coronam reddet: donator est indulgentiae, debitor coronae. Sed impossi- bile est Deum, qui est supremus omnium Dominus, cuique infinitis titulis omnia nostra debemus, fieri nobis debitorem, nisi intercedat promissio quaedam et pactum ex parte ipsius, quo se obliget ad nobis reddendum praemium in hoc vel illo opere condigno: Deus autem cum non possit homini debere praemium aliquod citra liberam eius promissionem, necessum est, quod illa intercedat, ut homo possit re- vera mereri de condigno. Confirmatur: si quis alienum agrum debuerit colere aliquo alio titulo, ipsiusque tum corpus, tum instru- menta tuerint sub dominio et potestate alterius. Confirmatur 2. quia nulla alia potest reddi ratio, quam ex defectu promissionis di- vinae, cur non mereamur nobis de condigno perseverantiam, et auxilia efficacia ad vincendas quaslibet tentationes, et quodlibet bonum opus exercendum, sicut meremur vitam aeternam, quae longe praestantior est ipsa perseverantia, et illis auxiliis efficacibus: item cur animae defunctorum non mereantur in purgatorio, cum nondum sint in ter- mino; denique, cur Christus Dominus nobis aliqua non meruerit de facto, quae alioqui certe mereri poterat: v. g. auxilia efficacia omnibus ad perseverandum, et restitutionem iustitiae originalis, aut electionem omnium efficaciter ad gloriam: nam per se loquendo, aeque id condigne mereri potuisset, ac caetera beneficia, quae propter eius meritum a Deo suscipimus, si Deus ita ordinasset et promisisset: igitur prima et praecipua ratio est defectus ordinationis et promis- sionis divinae.

Dices. Promissio non est necessaria in merito apud homines: ergo nec apud Deum. Sequela patet a paritate rationis. Antecedens enim probatur: qui enim agrum alterius colit, ipso iubente, et vidente aut volente, meretur a domino accipere mercedem ex iustitia, quamvis pactio et promissio expressa de tali mercede non intercesserit, et compellatur in iudicio solvere debitum pretium.

Respondeo primo, negari posse antecedens, nam etiam inter homines non potest esse meritum de condigno ex mera iustitia, sine aliqua promissione pu- blica, vel pacto privato tacito aut expresso: in allato enim exemplo intercedit pactum tacitum, quia cum quis videt aut sentit sub spe lucri consequendi, alium laborare in suam utilitatem, qui ad talem laborem aliunde non tenetur, tacite consentit se obligari ad compen- sandum talem laborem. Respondeo 2., negando consequentiam; non enim est par ratio hominis ad hominem, ac eiusdem hominis com- parati ad Deum, quia potest homo impendere suum laborem in utili- tatem alterius, cui talem laborem non debet aliquo titulo: at omnia bona iustorum opera alio titulo, quam iustitiae, Deo debentur, sunt enim ipsius Dei dona, et potest Deus illa exigere titulo gratitudinis; unde iustorum quisque debet usurpare illud Davidis 1. Paralip. Tua omnia, et quae de manu tua accepimus, dedimus tibi: ergo non possunt obligare Deum sine ipsius pacto et promissione ad conte- ndendam pro illis mercedem, maxime vero tantam, quanta est merces aeterna.

Dices. Peccatum quodcumque mortale, ut mereatur poenam aeternam, non est necesse quod aliqua interveniat pactio: ergo etiam bona opera secluso quocumque pacto merentur vitam aeternam.

Nego consequentiam, et ratio disparitatis est, quod plus requiratur ad meritum bonum, quam ad malum: nam in merito malo non ius est, sed debitum; qui enim peccat seipsum poenae debitorem constituit apud Deum, et Deus acquirit ius ad poenam illi infligendam, si velit, propter acceptam iniuriam; qui autem meretur de condigno Deum sibi debitorem facit, et ius acquirit mercedis recipiendae: Deus autem non potest fieri debitor respectu creaturae absque gratuita eius pro- missione, ut mox dictum est.

Dices. Si ad rationem meriti necessaria esset promissio Dei, sequeretur plures iustos non mereri vitam aeternam, quia promissio non obligat, nisi data et acceptata: at quis, iustus non acceptat illam divinam promissionem; quia ut acceptetur promissio, debet esse cognita ei, qui operatur: sed plurimis iustis, et bene operantibus in- cognitum est eiusmodi pactum divinum de mercede reddenda: ergo, etc.

Respondeo negando maiorem, nemo enim mereri potest apud Deum sine fide, nam, ut ait S. Paulus Hebr. 11. Accedentem ad Deum oportet credere, quia est, et quod inquirentibus se remunerator est. Quamvis autem non distincte noverint, quaenam, et quanta sit illa remuneratio, et an fuerit solum proposita, an vero etiam promissa: sufficit tamen ad ius acquirendum, quod illam acceptent, quaecunque a Deo, et quomodocumque constituta sit. Nullus est igitur fidelis, qui non habeat saltem confusam fiduciam promissae divinae mercedis, quam saltem virtualiter et interpretative acceptat; quia unusquisque cen- setur velle suis operibus acquirere quidquid potest, facile enim qui- sque in bonum suum consentit.

Conclusio secunda. — AD MERITUM DE CONDIGNO REQUI- RITUR EX PARTE OPERANTIS QUOD SIT IN STATU VIAE ET GRATIAE. Haec pariter est communis quoad utramque partem: quarum probatur prima omnibus illis Scripturae textibus quibus significatur tempus merendi non aliud esse determinatum a Deo quam tempus praesentis vitae. Sic Ecclesiastici ⟦cap.?⟧ Quodcumque potest manus tua instanter operare, quia nec opus, nec ratio, nec sapientia, nec scientia est apud inferos, quo tu properas. Quibus nominibus scientiae et sa- pientiae significatur ea cognitio quae ad merendum est necessaria. Et cap. 11. Si ceciderit lignum ad austrum aut ad aquilonem, in quocumque loco ceciderit, ibi erit. Et Ecclesiastici, cap. 14. Ante obitum tuum ope- rare iustitiam, quoniam apud inferos non est invenire cibum. Et cap. 16. Omnis misericordia faciet locum unicuique secundum meritum operum suorum, et secundum intellectum peregrinationis ipsius. Ioan. 9. Venit nox quando nemo potest operari: ubi per noctem Christus mortem intelligit. Hinc Apostolus monebat 2. ad Corinth. 6. Ecce nunc tempus acceptabile, ecce nunc dies salutis. Et ad Galatas 6. Dum tempus habe- mus, operemur bonum ad omnes: nam, inquit Hebraeorum 9. statutum est omnibus hominibus semel mori, post hoc autem iudicium. Rem etiam docent sanctus Cyprianus in lib. Ad Demetrianum, circa finem: Quando isthuc excessum fuerit, nullus iam paenitentiae locus est; hic vita aut amittitur, aut tenetur. Hieronymus exponens haec verba ad Galatas 6. Quae seminaverit homo, haec et metet, ait: Tempus sementis est praesens vita quam currimus; cum ista vita transierit, operandi, (nempe meritorie) tempus aufertur. August. in Enchiridio, cap. 11

Nemo speret quod hic neglexerit, cum migraverit apud Deum posse pro- mereri. S. Prosper denique sententia 172. Frustra sibi homo post hoc corpus promittit quod in hoc corpore comparare neglexit.

Favet etiam ratio; cum enim vita praesens via sit ad immortali- tatem et praemium, congruum fuit ut stadium esset atque tempus me- rendi, quo repromissum nobis praemium possemus assequi, meritum enim est quaedam via seu tendentia ad praemium, et subinde decens fuit ut quamdiu in huius vitae mortalis stadio currimus, immortalis benedictionis praemium mereri possimus, non autem extra hunc statum constituti. Viatoris autem nomine intelligunt Theologi hominem in corpore mortali et conditione mortali degentem: quocirca nec qui soluto corpore e vivis excesserunt, nec qui iterum assumpto resurre- xerunt, censentur viatores. Hinc beatissima Virgo quae post mortem resurrexit, et assumpta est in glorioso corpore in caelum, non est in numero viatorum collocanda; e contra vero Lazarus, et omnes illi qui virtute divina e mortuis fuerunt suscitati, viatores revera erant ac mereri poterant. Idem sentiendum non est de Enoch et Elia qui tametsi adhuc sint mortales, quia tamen non vivunt conditione mor-⟦illegible: one or more lines lost in faded print between "mor-" and "peculiari lege", presumably "…tali qua caeteri mortales vivunt, sed"⟧ peculiari lege fuerunt, et vivi servantur usque ad extrema tempora cum Antichristo conflicturi, non debent reputari viatores: nam, inquit Tertullianus, libro Adversus Iudaeos, cap. 2. Enoch nedum mortem gustaverit, aeternitatis candidatus. Vel ut ait lib. De Resurr. Carnis, cap. 43. Enoch et Elias nondum resurrectio- ne defuncti, quia nec vita functi, qua tamen de orbe translati, et hoc ipso iam aeternitatis candidati: igitur eo in statu mereri non pos- sunt, alioqui vel negandus est illis frequens et ordinarius Dei con- cursus ad bene agendum; vel aequarent tandem, imo longe supera- rent caeterorum Sanctorum merita, necnon ipsius beatissimae Virginis, quia incredibile est eos in tam longo et diuturno tempore non multo plures actus pios et meritorios exercuisse quam sanctissima Virgo in toto vitae suae spatio elicere potuerit: aut infinita prope bonorum actuum multitudine non adaequasse intensos illius actus, maxime cum illi vitam quietam et tranquillam degant ab omni tentationum molestia liberam, atque adeo ad omnia virtutum opera paratissimam. His adde quod huic nostrae observationi favere videatur sacra Scriptura loquens de Enoch quando translatus est, quasi tempus ipsi non computaretur amplius, completaque fuerit illius aetas numero annorum 36. Probatur etiam secunda pars, nempe quod ad merendum neces- sario desideretur status gratiae sanctificantis. Probatur, inquam, ex illo Genesis 4. Respexit Dominus ad Abel, et ad munera eius. Quibus verbis, ut observat S. Gregor. 22. Moral. cap. 8. significatur Deum prius intueri personam quam munus: nec gratum habere offerentem propter munera, sed munera propter offerentem. Sic pariter Ioan. 15. Christus Dominus edocet quod sicut palmes non potest ferre fructum ex semetipso, sic et vos nisi in me manseritis, scilicet per fidem vi- vam, quae charitati et gratiae connexa est. Et paulo post: Si quis in me non manserit, mittetur foras sicut palmes, et arescet, et colligent eum, et in ignem mittent. Hinc Concilium Tridentinum Sess. 6. cap. 16. inter conditiones ad merendum requisitas hanc ponit, quod qui me- rentur sint iustificati, et Christo tamquam vivi palmites, et viva membra inserti: > Cum enim, inquit, ille ipse Christus Iesus tamquam

caput in membra, et tamquam vitis in palmites, in ipsos iustificatos iugiter virtutem influat, quae virtus bona eorum opera semper an- tecedit et comitatur et subsequitur, et sine qua nullo pacto Deo grata, et meritoria esse possent, etc. Quapropter merito error con- trarius damnatus fuit per summos Pontifices Pium V. et Gregor. XIII. damnantes hanc propositionem num. 1. Baii: Pelagii sententia est, opus bonum citra gratiam adoptionis factum non esse regni caelestis meritorium.

Adstipulantur etiam sancti Patres, maxime S. Augustinus, lib. De fide et operibus, cap. 14. Sequuntur, inquit, bona opera hominem iustificatum, non praecedunt iustificandum; quo loco loquitur de operibus vitae aeternae meritoriis, non autem de bonis moraliter. Et lib. De spiritu et littera, cap. 29. Per spiritum, inquit, incorporatus, factusque membrum eius, potest quisque, illo incrementum intrinse- cus dante, operari iustitiam. Hinc S. Prosper ad capitula Gallorum, cap. 6. ait. Iustificatus homo, idest ex impio pius factus nullo praece- dente bono merito accipit donum quo medio acquirat et meritum.

Favet etiam ratio: qui enim non est iustificatus per gratiam iu- stificantem est peccati reus, ratione cuius meretur de condigno mortem et poenam aeternam, iuxta illud Rom. 6. Stipendium peccati mors, et consequenter incurrit carentiam gloriae aeternae: sed impossibile est hominem simul mereri carentiam et possessionem gloriae aeternae: igitur quamdiu in peccato iacet non potest vitam aeternam mereri de condigno. Deinde, opera omnia facta sine gratia sanctificante sunt opera hominis inimici Dei, et subinde ipsi non possunt satisfacere: ergo multo minus praemium promereri. Denique, si status gratiae non requireretur ad meritum, sequeretur quod per unum peccatum mor- tale non perirent omnia merita: sicut enim peccatum praecedens non impediret quominus fierent nova merita, ita neque peccatum subse- quens extingueret merita facta: sed consequens est contra Scripturam dicentem quod, si iustus aversus fuerit a iustitia sua, omnes iustitiae quas fecerit non recordabuntur amplius.

Dices. Scriptura sacra aperte tradit quod qui servat divina man- data vitam consequetur aeternam, nec ad id requirit statum gratiae. Sic Matthaei 19. Si vis ad vitam ingredi serva mandata: hinc S. Au- gustinus lib. De natura et gratia, cap. 2. Natura, inquit, humani generis ex illius unius praevaricatoris carne procreata, si potest sibi sufficere ad implendam legem, perficiendamque iustitiam, de praemio debet esse secura, hoc est de vita aeterna: etiamsi in aliqua Gente, aut in aliquo superiori tempore fides eam latuit sanguinis Christi: non enim est iniustus Deus qui iustos fraudet mercede iustitiae: igitur ad merendum vitam aeternam non est necessarius status iustitiae.

Nego consequentiam, et ad textum Scripturae dico neminem servare integre mandata qui non diligat Deum ex toto corde, tota anima, tota mente, et totis viribus, est enim hoc primum mandatum; vi autem istius amoris homo iustificatur, si nondum iustus sit, eiusdemque virtute salutem aeternam consequitur si mandata servare perseveret. Ad se- cundum respondeo, S. Augustinum nolle quod homo possit vitam aeternam mereri sine gratia habituali; imo potius contrarium colligitur ex laudatis verbis. Est enim iniustus Deus, qui iustos fraudet mercede iustitiae: supponit enim illis verbis illos quibus vita aeterna debetur iustos esse. Solum ergo intendit ostendere contra Pelagianos hominem non posse propriis viribus servare omnia praecepta legis, quia alias gratis Christus mortuus esset, ut ipse infert c. 1. et 2. prae- fati libri, quam utique illationem ex eo veram esse demonstrat, quod qui totam legem servat et iustitiam implet meretur vitam aeternam: unde fit consequens, quod si quis possit totam legem implere et iu- stitiam servare sine gratia, etiam sine ea potest vitam aeternam con- sequi: unde sequitur quod Christus gratis mortuus sit, nec nostrae glorificationis auctor sit dicendus.

Instabis. S. Augustinus pluribus docet sententiam Pelagianorum esse quod gratia adoptionis, per quam homines constituuntur filii Dei, necessaria sit ad consecutionem regni caelorum: ait enim lib. De peccatorum meritis et remissione, cap. 18. sed illi (Pelagiani, movent, et aliquid consideratione, et discussionis dignum. Videntur offerre qui dicunt, parvulos recens natos editos visceribus matrum non propter re- mittendum peccatum percipere baptismum, sed ut spiritualem procrea- tionem non habentes creentur in Christo, et ipsius regni caelorum par- ticipes fiant, etc. Idem habet pluries alibi. Pelagiani autem ex alia parte existimabant gratiam non esse necessariam ad servandam totam legem, sed eam posse impleri naturae viribus: igitur cum S. August. dicit loco supra citato. De natura et gratia naturam humanam debere esse securam de praemio, si ad mandata servanda sibi sufficiat, videtur utramque Pelagianorum sententiam confortare, et consequenter con- cedere quod ad servandam legem sit quidem auxilium gratiae neces- sarium, ad gloriam vero aeternam consequendam gratiam adoptionis non requiri.

Nego consequentiam; Pelagiani enim duo docebant: primum quidem, parvulos non egere gratia adoptionis ad remissionem peccati originalis, quia eiusmodi peccatum non agnoscebant: secundum vero, quod egere gratia ad regnum caelorum. Primam sententiam ut erroneam et haereticam damnat S. Augustinus: non ita secundam; imo lib. 6. Contra Iul., cap. ⟦?⟧ haec scribit: Agimus gratias quia hoc non putatis: non enim ad regnum Dei natos nisi perfundantur ad-⟦illegible: word after "perfundantur" uncertain, raw "admittitis/admittis"⟧, atque ita perfundi multo melius iudicatis, quam nasci. Approbat ergo sententiam Pelagianorum in eo quod gratiam adoptionis existimarent necessariam ad regnum caelorum.

Dices. Homo potest mereri apud hominem, etiamsi sit eius ini- micus: ergo etiam apud Deum.

Nego consequentiam; homo enim potest mereri apud hominem duobus modis: primo quidem opere grato, et placenti dum eius amicus est: secundo opere quod tametsi non sit gratum nec placens, tamen meretur mercedem propter pactum initum: secus autem est apud Deum: homo namque non potest apud Deum mereri, nisi per opus quod gratum sit, et placens ipsius divina maie- stati, subindeque nisi fiat ab homine amico Dei, etenim dona ini- quorum non probat Altissimus. Ecclesi. c. 34.

Quaeres: an gratia habitualis sufficiat ad merendum?

Respondeo, illam non sufficere, sed ultra desiderari gratiam actualem, ut colligere est ex dictis in probatione praesentis Conclusionis, maxime vero ex

Verbis Christi Domini Ioan. 15. Ego sum vitis, etc. Nam quemadmodum ut palmes ferat fructum, non satis est quod viti unitus sit, sed insuper requiritur ut virtutem ab illo exsugat; ita ut homo producat bona opera, non sufficit quod Christo per gratiam sanctificantem tamquam palmes viti, et membrum capiti cohaereat; sed, ut inquit Tridentinum, necesse est ut in ipsos iustificatos iugiter virtutem influat, quae virtus bona eorum opera semper antecedit et comitatur et subsequitur, etc. Igitur iustorum opera, ut sint meritoria, debent procedere ab auxilio gratiae praevenientis et concomitantis, quae utique actualis est. Adde quod opus meritorium debeat esse actus supernaturalis, qualis non esset praecise nisi procederet ab auxilio gratiae actualis, ut probabit

Conclusio tertia. — TRES SUNT CONDITIONES NECESSARIAE AD MERITUM EX PARTE ACTUS MERITORII:

Prima est, quod actus ille sit liber, et elicitus a voluntate vel ab eius imperio libere agente. Probaturque ex modo loquendi Scripturae, quae ideo laudat hominis opera, quod cum potuisset male agere, iuste probeque se gessit: sic Eccli. 31. postquam de viro iusto dictum est: Qui potuit transgredi, et non est transgressus, facere mala, et non fecit; statim subditur: Ideo stabilita sunt bona illius in Domino. Quibus verbis satis declaratur ideo bona iustorum opera esse laude et praemio digna, quia a libertate procedunt: hinc Apost. 1. Corinth. 9. Si volens hoc ago, mercedem habeo: per illud enim volens intelligit actum voluntatis liberum; quo sensu S. Augustinus usurpat et explicat hunc textum lib. De gratia et libero arbitrio, cap. 2.

Subscribunt etiam sancti Patres, qui docent unanimi calculo, quod sicut nemo meretur poenam, nisi libere agendo contra praecepta legis, ita nec praemium et mercedem, nisi ipsamet praecepta libere implendo. Sic sanctus Basilius, Homil. 9. Virtus ex voluntate percipitur. Hieronym., lib. 2. Contra Iovinian. Liberi, inquit, arbitrii nos condidit Deus, nec ad vitia, neque ad virtutes necessitate trahimur: alioquin ubi necessitas est, nec corona, nec damnatio est. Clemens Alexandrinus lib. 1. Stromatum, Nec laudes, inquit, nec vituperationes, nec honores sunt, si anima non habeat potestatem experiendi aut aggrediendi. Quasi diceret nos nec laude, nec vituperio dignos esse, nisi propter opera bona et mala quae libere fiunt. Et S. Augustinus, lib. De gratia et libero arbitrio, cap. 2. Quando, inquit, volens facit, tunc dicendum est bonum esse, tunc speranda est boni operis merces ab eo de quo dictum est: qui reddet unicuique secundum opera sua. Hinc lib. De spiritu et littera, c. 5. ait: Homini Deus dedit liberum arbitrium, sine quo nec ⟦illegible: bene?⟧ nec male agitur. Denique sanctus Bernardus, Sermone 81. in Cantica, Ubi, inquit, non est libertas, nec meritum: propterea quae sunt currentia ratione animalia nihil merentur, quia sicut deliberatione, ita et libertate carent.

Suffragatur etiam ratio: Primo quidem, quia sicut proprietas naturalis et physica supponit esse physicum rei, cuius est proprietas, ita proprietas moralis supponit esse morale: atqui meritum est proprietas moralis actus: igitur supponere debet illius esse morale: esse autem morale actus nihil aliud est quam eius libertas: ergo ut actus sit meritorius, debet esse liber. Secundo, operi meritorio debetur merces: debitum autem oriri dumtaxat ex eo quod quis dat alteri quod suum erat, seu cuius dispositio erat in sua libertate; nemo enim dare potest, nisi id solum cuius est dominus, homo autem respectu Dei solum dominus est suarum actionum liberarum: ergo per solas actiones liberas homo acquirit sibi ius ad praemium. Tertio denique, eadem est ratio mercedis respectu boni operis, ac poenae respectu operis pravi: sed opera mala nisi libere fiant, non merentur poenam: ergo nec bona merentur mercedem, nisi ex libera voluntate procedant.

Observandum autem hic primo, aliud esse acceptare aliquas actiones ad vitam aeternam: aliud vero eas acceptare ad praemium vitae aeternae: priori enim modo Deus acceptare potest actiones non liberas, quemadmodum acceptavit mortem Innocentium, quae licet non fuerit libera, nec proprie meritoria, nihilominus gloriam aeternam ipsis obtinuit. Hinc sanctus Bernardus, Serm. De nativit. Innocentium: Sunt plane martyres tui Deus, inquit, ut in quibus nec homo, nec Angelus meritum invenit, singularis haec praerogativa gratiae evidentius commendetur.

Secunda conditio operis meritorii est, quod sit actus bonus et honestus. Suadet idipsum Scriptura, quae non aliis operibus, quam bonis, tribuit rationem meriti apud Deum. Sic Rom. 2. ubi Apostolus dixit Deum redditurum unicuique secundum opera eius, addit: Iis quidem qui secundum patientiam boni operis, gloria, et honorem, et incorruptionem quaerunt, vitam et aeternam, etc. Secundae Petri c. 1. Satagite ut per vestra bona opera certam vestram vocationem et electionem faciatis. Primae Ioan. 3. Fiduciam habemus ad Deum, quoniam mandata eius custodimus, et ea quae sunt placita coram Deo facimus.

Ratio huius etiam est aperta: opera enim quae fiunt vel sunt indifferentia, vel mala, vel bona moraliter: si indifferentia, nec laudem, nec vituperium, nec poenam, nec mercedem merentur, utpote cum vel moralem bonitatem vel malitiam induunt: si mala non laudem et mercedem, sed vituperium et supplicium merentur: igitur ut praemium, et mercedem obtineant, debent esse bona moraliter. Deinde, ut opus sit meritorium apud Deum, debet habere rationem obsequii erga ipsum: sed actus malus non potest habere rationem obsequii erga Deum, neque etiam actus indifferens, nisi forte ex fine bono aut alia circumstantia honestetur, qua ratione desinit esse indifferens: igitur solus actus moraliter bonus potest habere rationem obsequii, et consequenter rationem operis meritorii. Denique, actus meritorius, ut mox dicemus, debet esse supernaturalis, et elici ex actuali Spiritus sancti auxilio; at actus supernaturalis non potest esse malus neque indifferens; nam Spiritus sanctus non movet, neque convertit ad actus malos, neque indifferentes: igitur, etc.

Tertia denique conditio est, quod actus meritorius sit supernaturalis in entitate: subindeque quod eliciatur ex actuali auxilio gratia. Ita Doctor in secundo dist. 28. et probatur: Primo quidem ex illis omnibus Scripturae textibus, quibus insinuatur auxilium gratiae actualis necessarium, esse ad opus bonum, ut iam pluries demonstravimus. Probatur item ex Conciliis: Sic in Diospolitano iussus est Pelagius agnoscere gratiam ad singulos actus dari: in Concilio Arausicano secundo, Can. 18. Debetur, inquit, merces bonis operibus si fiunt, sed gratia quae non debetur praecedit ut fiant, iuxta illud Christi Ioan. 15. Ego sum vitis, et vos palmites; qui manet in me, et ego in eo, hic fert fructum multum, quia sine me nihil potestis facere: et Tridentinum, Sess. 6. cap. 16. ubi definit sine influxu virtutis Christi, quae bona iustorum opera antecedit et comitatur et subsequitur, nullatenus posse meritoria reputari: hinc Sess. 14. cap. 8. docet, quod ad sati- sfaciendum pro poena temporali remanente post remissa peccata re- quiratur influxus gratiae. Maior autem est ratio quod requiratur ad meritum de condigno, utpote cum actus ille videatur nobilior, et dif- ficilior ipsa satisfactione; quia haec habet dumtaxat poenam tempora- lem solvendam; ille autem actus meritorius tendit in praemium aeter- num assequendum; quapropter Concilium ibidem subdit: > Namque ex

nobis tamquam ex nobis nihil possumus, eo quod per eum qui nos confortat omnia possumus: ita non habet homo unde glorietur, sed omnis gloriatio nostra in Christo est, in quo vivimus, in quo me- remur, in quo satisfacimus.

Quam utique Catholicam doctrinam aperte docuit Coelestinus Papa, Epist. 1. ad Episcopos Gallos, cap. 12. ubi ait: Non enim dubi- temus a Dei gratia omnia hominis merita praeveniri, per quam fit, ut aliquid boni et velle incipiamus, et facere: quo utique auxilio, et munere Dei non aufertur liberum arbitrium, sed liberatur; tanta est enim erga homines bonitas Dei, ut nostra velit esse merita, quae sunt ipsius dona: et pro his quae largitus est, aeterna praemia sit donaturus: igitur opera meritoria vel sunt in entitate supernatu- ralia, quales maxime sunt actus fidei, spei, et charitatis, quae procedunt ab habitibus et virtutibus supernaturalibus: vel si sint naturalia, qua- tenus proveniunt a virtutibus moralibus, puta temperantia, iustitia, etc. sunt saltem eatenus supernaturalia, quatenus sine gratia Dei, speciali auxilioque supernaturali fieri nequeunt.

Quaeres. Quaenam conditiones requirantur ad meritum de congruo?

Respondeo quod ad meritum de congruo, primo non requiratur ex parte operantis, quod sit in gratia sanctificante constitutus; siquidem pec- cator de congruo mereri potest quaedam auxilia necessaria ad poni- tentiam agendam, ut iam dictum est agendo de merito ex congruitate. Requiritur vero necessario quod sit viator, propter rationes assignatas in praecedenti Conclusione; siquidem eadem est ratio de merito con- gruitatis ac condignitatis quantum ad statum viae.

Ex parte vero actus requiritur etiam quod sit bonus et liber, quodque eliciatur au- xilio gratiae actualis, non enim possumus aliquod divinum officium promereri quod spectet ad salutem per actus pure naturales, neces- sarios, aut indifferentes, subindeque necessum est ut actus meritorius sit aliqua ex parte supernaturalis, sit liber elicitive vel imperative, et bonus tam ex circumstantiis, quam ex fine.

Non autem necessum est ad meritum de congruo, quod divina promissio intercedat; sunt enim plura quae homo de congruo mereatur, puta donum perseveran- tiae, quae tamen Deus non promisit dare merentibus. Adde quod ibi pactum requiritur in merito de condigno, ut opus inducat ius iustitiae ad praemium: sed meritum de congruo non inducit tale ius: igitur non requirit pactum. Contingit tamen interdum quod pactum interveniat in merito de congruo; nam Deus in Scriptura homini poe- nitenti promittit remissionem peccatorum; cum tamen actibus illis paenitentiae ante gratiam habitualem homo dumtaxat mereatur de congruo.

Quaeres. Utrum actus externus aliquid addat supra meritum actus interni?

Affirmo cum Doctore Subtili Quodlibeto 18. in isto articulo, ubi simpliciter et absolute docet in actu externo, esse pecu-⟦illegible: fragment lost in faded print between "pecu-" and "interno", presumably "…peculiare quiddam…"⟧ interno et externo simul sumptis maius meritum interveniat quam in solo interno: quemad- modum enim in illis duobus actibus sunt duae bonitates, et ut lo- quitur Doctor, duae imputabilitates, ita pariter duo videntur esse me- rita. Qua utique sententia probari potest illis Scripturae textibus, quibus merces promittitur actibus externis: sic Matth. 10. Quicumque potum dederit uni ex minimis istis calicem aquae frigidae tantum, in nomine discipuli, amen dico vobis non perdet mercedem suam: et ibi- dem 32. Omnis qui confitebitur me coram hominibus, confiteor et ego eum coram Patre meo: hinc 2. Cor. 4. tribulationes et flagella ex- trinseca patienter tolerata dicuntur conferre ad promerendam gloriam aeternam: Momentaneum hoc, et leve tribulationis nostrae, aeternae gloriae pondus operatur in nobis.

Suffragatur etiam ratio; meritum enim est obsequium cedens in honorem aut commodum principis, et illius qui valet illo praemio compensare: sed actio exterior auget obsequium Dei, quia maxime cedit in eius honorem; nam conducit ad excitandam in aliis cogni- tionem et laudem Dei affectusque internos virtutum: ergo licet actus externus non augeat meritum ex ea parte qua est actio moraliter bona, tamen auget illud in ratione meriti, quia auget in ratione obsequii. Confirmatur, quia satisfactio nostrorum operum crescit per actum ex- ternum, eo quod satisfactio est vindicta et castigatio voluntaria culpae, quae castigatur ⟦illegible: word uncertain, raw "aerius", perhaps "aequius/facilius"⟧ actionibus internis et externis, quam solum in- ternis: ergo etiam meritum crescit actione externa.