Scotus Academicus, Tomus octavus: De Divino Gratiae Beneficio, et initium De Virtutibus Theologicis

Name: Scotus Academicus, Tomus octavus: De Divino Gratiae Beneficio, et initium De Virtutibus Theologicis
Author: Claude Frassen

Claude Frassen (1620–1711)

Sectio I

QUANQUAM ut notavimus in Praeludiis, omnis gratia gratis detur; quia, inquit Apostolus Rom. 11. Si autem gratia, iam non ex operibus, alioquin gratia non est gratia: unde sanctus Augustinus, lib. De gestis Pelagii, ait: Ipsum gratiae nomen, et eius nominis intellectus aufertur, si non gratis datur, sed eam, qui dignus est, accipit; nihilominus Theologi vulgo gratiam creatam primaria divisione partiuntur in eam, quae dicitur gratis data, et illam quae gratum faciens appellatur. Prior est ea, quae ad utilitatem et salutem spiritualem aliorum primario confertur a Deo, iuxta illud 1. Cor. 12. Manifestatio Spiritus datur ad utilitatem, videlicet Ecclesiae, et ad aedificationem corporis Christi, et consummationem Sanctorum. Dixi primario, quia enim gratias gratis datas obtinent possunt eas ad suam propriam aedificationem et salutem impendere, iuxta illud Danielis 12. Qui docti fuerint, fulgebunt quasi splendor firmamenti; et qui ad iustitiam erudiunt multos, quasi stellae in perpetuas aeternitates.

Gratia vero gratum faciens ea est quae ad utilitatem et salutem spiritualem ipsius accipientis primario confertur a Deo, iuxta illud Ephes. 1. Benedixit nos omni benedictione spirituali, ut essemus sancti, et immaculati in conspectu eius. Dixi primario, quia gratia sanctificans et hominem gratum faciens etiam conferre potest ad salutem aliorum, tum per bonum exemplum hominis eam possidentis, iuxta illud Matth. 5. Luceat lux vestra coram hominibus, ut videant opera vestra bona, et glorificent Patrem vestrum: tum per charitatem fraternam, qua unusquisque tenetur fratris salutem procurare: Cuique enim Deus mandarit de proximo suo: tum denique propter unitatem

Ecclesiae et Sanctorum communionem, iuxta illud Psalmi 118. Particeps ego sum omnium timentium te.

Praedicta autem divisio gratiae in gratum facientem, et gratis datam est legitima. Probatur, quia ea divisio est legitima, cuius membra dividantia tres sequentes habent conditiones: primo, quod participent rationem generis: secundo, quod invicem distinguantur: tertio, quod adaequate genus divisum partiantur. Sed praedicta divisio sic se habet: 1. Utrumque enim illius membrum ordinatur ad bonum supernaturale, vel sibi vel aliis procurandum. 2. Gratia gratis data a gratum faciente distinguitur: nam haec ad propriam recipientis salutem refertur, illa vero ad utilitatem aliorum. 3. Denique haec utraque gratia generalem gratiae rationem adaequate partitur: quia omnis gratia proprie dicta, per se primo ad propriam vel ad aliorum salutem ordinatur.

Dices. Dona naturalia non possunt ad alterutrum huius divisionis membrum referri: non enim per se spectant ad propriam vel alienam salutem: ergo haec divisio non est adaequata. — Distinguo antecedens: dona naturalia sunt quaedam species gratiae late sumptae, et quatenus gratia significat quodcumque donum divinum, praeter merita conversum, concedo: gratiae vero stricte sumptae, et quatenus gratia significat donum gratis concessum in ordine ad salutem, nego.

Dices 2. Praedicta oppositio non petitur ex natura rei, sed ex effectu: igitur non est legitima. — Nego consequentiam: quia cum gratiae omnes natura sua ordinentur ad aliquem effectum, quamvis inter eas aliquae sint qualitates absolute, nihilominus quantum ad nostram cognitionem pro hoc mortali statu spectat, sufficit quod earum rationes constituentes et distinguentes desumantur a fine ad quem ordinantur.

Dices 3. Character Sacerdotalis, et virtus administrandi Sacramenta est gratia quaedam creata supernaturalis ordinis: sed haec ad neutrum illorum spectat: ergo praedicta divisio non est adaequata. Minor constat: non enim reduci potest ad gratiam gratum facientem, quia ex primaria intentione non ordinatur ad privatam sanctificationem uniuscuiusque ministrorum: non est etiam gratis data, quia non videtur spectare ad aliquod membrum gratiarum gratis datarum numeratarum ab Apostolo. — Nego minorem: nam, ut constabit intra, virtus haec ministrandi Sacramenta reducitur ad virtutem patrandi miracula, quae est gratia gratis data: maius enim miraculum reputari non potest, quam animae vivificatio, et sanctificatio, quae per Sacramentorum administrationem elicitur.

Quaeres: Per quid praecise gratia gratis data a gratum faciente distinguatur?

Respondeo, haec utramque gratiam in tribus maxime invicem discrepare: Primo, differunt ratione sui, in eo quod gratiae datae gratis sint omnino inter se diversae, nec ullam habitudinem et connexionem habeant ad invicem, tametsi ad fidem conferendam, et ad bonum publicum Ecclesiae ordinentur: gratiae vero gratum facientes sese mutuo respiciunt: nam omnia auxilia gratiae actualis respiciunt gratiam habitualem, vel tamquam dispositiones ad illam, vel tamquam effectus ab ea procedentes, vel tamquam concursum illi debitum. — Secundo, differunt ratione finis: quia, ut diximus, gratia gratum facienprimaria intentione confertur propter bonum proprium; gratis autem data propter utilitatem publicam totius Ecclesiae: non quod gratum faciens ad utilitatem publicam interdum non redundet, sed finis iste extrinsecus est, et potius pendet ab operante, quam ab ipsius gratia. — Tertio denique differunt ratione subiecti: quia gratum faciens reperitur dumtaxat in iustis: gratis autem data etiam reperiri potest in peccatoribus; nam Numerorum 23. 24. Balaam dicitur prophetasse, qui tamen perversus erat. Ioannis 13.¹ Caiphas prophetavit, quod Christus moriturus erat pro gente, ut filii Dei qui erant dispersi congregarentur in unum. Et Matthaei 7.² Multi mihi dicent in illa die: Domine, Domine, in nomine tuo prophetavimus, et in nomine tuo daemonia eiecimus, et in nomine tuo virtutes multas fecimus. Et tunc confitebor illis: quia numquam novi vos. Ratio vero huius rei est, quia quamvis homo respectu sui sit malus, non repugnat tamen illum aliis utilem esse: unde sequitur, quod ex solis miraculis in hac mortali vita non potest certo concludi operantis sanctitas: quamvis non sit dubium gratiam miraculorum, atque caetera id genus saepius concedi iustis, quam peccatoribus.

Quaeres 2. Quaenam harum gratiarum sit dignior altera?

Respondeo, absque dubio gratiam gratum facientem longe praestantiorem esse gratiis gratis datis; quod utique colligitur ex Apostolo 1. ad Cor. 12. ubi postquam Apostolus enumeravit varia gratiarum gratis datarum genera, volens loqui de gratia gratum faciente, seu de charitate subdit: Adhuc excellentiorem viam vobis demonstro. Hinc fideles adhortatur: Aemulamini charismata meliora: quae vero sint illa charismata meliora capite sequenti declarat: si linguis hominum loquar, et Angelorum, charitatem autem non habeam, factus sum velut aes sonans, aut cymbalum tinniens. Eamdem veritatem significaverat Christus Lucae 12. dicens Apostolis: In hoc nolite gaudere, quoniam spiritus subiiciuntur vobis, sed in hoc gaudete, quod nomina vestra scripta sunt in caelis. Hinc S. Augustinus lib. 83. Questionum, Quaestione 69. ait, gratias gratis datas non omnibus iustis ac fidelibus concedi, ne in errorem perniciosissimum inducantur existimandi in talibus factis maiora bona esse, quam in operibus iustitiae, quibus aeterna vita comparatur.

Suffragatur etiam ratio, quia habitus, qui immediate refertur ad ultimum finem, et ipsi nos nullo medio coniungit, praestantior est eo, qui tantum id mediate praestat: atqui gratia sanctificans immediate refertur ad ultimum finem, et immediate nos Deo coniungit; gratia vero gratis data ad utilitatem proximi directe spectat, et non nisi mediante gratia gratum faciente ad ultimum finem nos ordinat, subindeque illa haec est praestantior.

Porro de gratiis gratis datis tantum futurus est sermo in praesenti Sectione, quam maioris claritatis gratia distribuemus in sequentes §§.

§ I. Quotuplex sit Gratia gratis data. — Respondeo eam dividi vulgo in novem species, quas enumerat Apost. 1. ad Corinth. 12. ubi cum dixisset: Divisiones gratiarum sunt, unus autem Spiritus; subdit: *Alii quidem per Spiritum datur sermo sapientiae: alii autem sermo scientiae secundum eumdem Spiritum: alteri fides in eodem spiritu: alii gratia sanitatum in uno Spiritu: alii operatio virtutum, alii prophetia, alii discretio spirituum, alii genera linguarum, alii interpretatio sermonum.

Cuius utique divisionis rationem refert Alensis noster q. 63. m. 3. ex parte veritatis docendae, 2. confirmandae, 3. explicandae ab eo, qui tales gratias est assecutus:

Veritas enim, inquit, aut est de credendis ac de operandis, aut de fine operandorum et credendorum: sive manifestius; aut est de fine, aut de his quae sunt ad finem. Insuper ea quae sunt ad finem, aut sunt operanda, aut sunt credenda, et secundum hoc triplex requiritur gratia, ut sapientia sit de fine nempe de aeternis: scientia de operandis: fides de credendis. — Quantum ad confirmationem sermonis, quae necessaria est ad doctrinam veritatis, secundum quod dicitur Marci ultimo: Predicaverunt ubique, Domino cooperante, et sermonem confirmante sequentibus signis: quia duplex requiritur gratia; nam confirmatio sermonis fit dupliciter: uno modo per mirabilia operationis, alio modo per mirabilia cognitionis. Insuper mirabilia operationis fiunt duobus modis: uno modo quatenus excedunt actum naturae, non tamen potentiam: alio modo quatenus excedunt actum et potentiam, dicunturque naturae impossibilia. Similiter mirabilia cognitionis fiunt duobus modis, uno modo per cognitionem veri, altero autem per cognitionem boni; vel aliter: uno modo per cognitionem rerum, alio modo per discretionem intentionum. Ad confirmationem doctrinae veritatis in opere, quod excedit actum naturae, est gratia sanitatum. Est iterum gratia in opere, quod excedit potentiam naturae, videlicet gratia operationis virtutum, idest miraculorum, quae sunt supra naturam, ut interpretatur Glossa. Similiter est gratia in mirabili cognitione veritatis, sive rerum futurorum, ut gratia prophetiae. Deinde est gratia in mirabili discretione boni sive intentionis, ut gratia discretionis spirituum, ut nempe discernat, quod audit; quo spiritu, bono an malo, dicatur, quia diabolus seductione dicit bona, ut explicat Glossa. — Denique quantum ad explicationem, sive expositionem veritatis, duo requiruntur: unum ut fiat explicatio veritatis omnibus, aliud ut fiat de omnibus, quae pertinent ad eorum salutem. Gratia igitur explicationis veritatis duplex est: gratia generum linguarum, per quam omnibus fieret explicatio veritatis, et gratia interpretationis sermonum, per quam fieret de omnibus explicatio veritatis. Gratia generum linguarum necessaria est ad explicationem veritatis sermonibus propriis, iuxta proprietatem uniuscuiusque idiomatis: interpretatio vero sermonum ad explicationem veritatis sermonibus manifestatis <. Haec Alensis.

Eamdem distributionem hac ratione colligit Angelicus Doctor 1. 2. quaest. 111. art. 1. ⟦uncertain: raw OCR "quaest. ở. art. t."; citation restored to Summa I-II q. 111 a. 1 (De divisionibus gratiarum)⟧ ex eo, quod gratia gratis data ordinetur ad hoc, ut homo alteri cooperetur, ut reducatur ad Deum: homo autem ad hoc operari non potest interius movendo, sed solum exterius docendo, vel persuadendo: et ideirco gratia gratis data sub se continet ea omnia, quibus homo indiget, ut alterum erudiat, et informet de rebus divinis, quae sunt supra rationem.

Porro ad id tria requiruntur: Primum, ut homo habeat plenam rerum divinarum cognitionem, quantum pati potest humana conditio, ut erudire et informare possit alios. Secundum, ut possit probare et confirmare ea, quae dicit; alias enim non esset efficax eius doctrina. Tertium, ut ea quae concipit convenienter possit proferre, et auditoribus exponere.

Ad primum autem, ut scilicet homo habeat rerum divinarum notitiam, tria sunt necessaria: Primo, ut principia cognitionis rerum divinarum certissime teneat; id vero fit per fidem, quae numeratur inter gratias gratis datas, non quatenus est quaedam virtus pertinens ad sanctificationem hominis in seipso, sed prout importat aliquam eminentem certitudinem et convictionem fidei, ex qua homo fit idoneus ad informandum alios de rebus divinis. Secundo, ut principales conclusiones, quae ex altissimis illis principiis deducuntur, perfecte calleat; id vero fit per sapientiam. Tertio, ut abundet exemplis, et cognitione effectuum, per quos interdum oportet manifestare causas; et quantum ad hoc proponitur scientia, qua est cognitio rerum humanarum; quia invisibilia Dei per ea quae facta sunt intellecta conspiciuntur. In quantum ergo sapientia et scientia plenitudinem et abundantiam important, ut homo non solum in seipso possit recte sapere de divinis, sed etiam alios instruere, et contradicentes arguere, hoc modo inter gratias gratis datas numerantur. Aliae vero secundum aliam acceptationem enumerantur inter dona Spiritus sancti, prout nempe mens hominis est plane mobilis per Spiritum sanctum, ad ea quae sunt sapientiae et scientiae.

Ad secundum, nempe ad confirmationem eorum quae sunt supra rationem divinitus recte lata, requiritur ut evangelicus Doctor interdum ea faciat, quae sunt divinae potestati propria, et quae naturali virtute fieri non possunt. Ipsorum autem quatuor sunt genera, quorum duo priora pertinent ad operationem eorum quae solus Deus facere potest in operibus miraculosis, sive illa sint ad salutem corporum, et quantum ad hoc ponitur gratia sanitatum, sive referantur ad solam divinae potestatis manifestationem, sicuti quod stet sol, quod mare dividatur, et quantum ad hoc ponitur operatio virtutum. Duo posteriora pertinent ad manifestationem eorum quae Domini solius est scire. Haec duo sunt vel contingentia; sive futura pro quibus dignoscendis ponitur Prophetia; vel occulta cordium, pro quibus ponitur discretio spirituum. Ad tertium denique, nimirum ad facultatem proferendi ea quae merito percipiuntur, necessarium est, ut sacrae doctrinae Praedicator eo loquatur idiomate, quo possit intelligi, et secundum hoc ponitur gratia linguarum. Postremo requiritur, ut ea quae revelata sunt eo sensu exponat, quo dictata sunt a Spiritu sancto, atque debent intelligi, et propter hoc ponitur interpretatio sermonum.

Ex his patet eam gratiae gratis datae divisionem traditam ab Apostolo non esse in membra proxima et immediata.

Obiicies 1. Fides est gratia gratum faciens: ergo numerari non debet inter gratias gratis datas. — Distinguo antecedens: est gratia gratum faciens, quatenus est donum, quo quis firmiter adhaeret rebus revelatis, propter auctoritatem Dei revelantis, concedo: quatenus fides est singularis quaedam illustratio Dei in concipiendis fidei mysteriis, necnon et supereminens certitudo rerum credendarum, per quam homo fit idoneus ad instruendos alios, et mysteria fidei aliis explicanda et persuadenda, nego.

Obiicies 2. Dona Spiritus sancti non debent numerari inter charismata gratis data, per se enim referuntur ad salutem eorum, quibus conferuntur: atqui sapientia et scientia sunt dona Spiritus sancti: ergo non debent recenseri inter gratias gratis datas. — Distinguo minorem: sunt dona Spiritus sancti, quatenus per sapientiam et scientiam homo facile redditur mobilis a Spiritu sancto, concedo: quatenus per utramque homo redditur idoneus ad instruendos alios, nego.

Obiicies denique: Gratia sanitatum, operatio virtutum, prophetia, discretio spirituum ad idem caput, puta ad donum miraculorum, revocari possunt: ergo praedicta divisio deficit. — Distinguo consequens: si examinetur haec divisio ad rigorem Logicae, cuius legibus divisio fieri debet in immediata membra, concedo: si moraliter, nego: vulgo enim a praeterito et immediato membro ad mediata fit transitus.

Hic autem etsi vera appareant, nihilominus probabilius dicendum arbitror plures esse quam novem gratias gratis datas: nam idem Apostolus enumerat quoque opitulationes, et gubernationes, quae ad nullam e novem assignatis revocari possunt. Addi potest lucis scientiae in summo Pontifice una cum Concilio ad res fidei definiendas. Addi quoque potest character Ordinis, qui tametsi ad operationem virtutum revocari possit, tamen ab ea plus videtur distingui, quam sermo scientiae a sermone sapientiae.

Corollarium. — Ex his collige definitionem gratiae gratis datae recte a nostro Alensi 3. part. qu. 13 m. 2. assignari his verbis: Gratia gratis data est donum hominibus divinitus infusum, sine meritis, ad aedificationem alterius. Dicitur donum divinitus infusum, quia a Deo bonorum omnium largitore procedit; omne enim datum optimum et donum perfectum desursum est descendens a Patre luminum. Additur hominibus, quia cum detur gratia gratis data ad reducendos homines ad Deum, congruum fuit, ut media ordinata ad hanc reductionem conferrentur etiam hominibus, quatenus ista reductio fiat modo convenienti eorum naturae. Sequitur non ex meritis, tum quia non habetur ex debito naturae, nec ad eius naturale complementum spectat: tum quia gratia gratis data etiam reperitur in peccatoribus, subindeque non propter eorum bona opera tribuitur. Dicitur ultimo ad aedificationem alterius, quia ubicumque Apostolus commemorat gratias gratis datas, subiungit eas concedi propter utilitatem aliorum. Sic 1. Corinth. 3. dicit se accepisse gratiam ad evangelizandum Gentibus. Et cap. 1. post assignatas gratias gratis datas, affirmat eas esse collatas ad consummationem Sanctorum ⟦uncertain: raw OCR inserts "idest filolium", reading unclear⟧ in opus ministerii, in aedificationem corporis Christi, quod est Ecclesia. Et 1. Petri 4.³ dicitur: Unusquisque sicut accepit gratiam, in alterutrum illam administrantes, sicut boni dispensatores multiformis gratiae Dei. Quibus omnibus textibus satis apparet gratias omnes gratis datas esse concessas a Deo ad aedificationem et utilitatem proximi. Quod ut evidentius constet, paucula hic de singulis gratiis gratis datis speciatim sunt disserenda.

§ II. De Sermone Sapientiae et Scientiae. — Censent aliqui hanc utramque gratiam ad cognitionem dumtaxat pertinere; ita tamen ut existiment sermonem sapientiae esse cognitionem altiorum ac sublimiorum fidei interiorum, puta Trinitatis, Praedestinationis, et Incarnationis; sermonem vero scientiae esse cognitionem eorum, quae ad mores pertinent, puta praeceptorum Decalogi. Ita sentire videtur S. Augustinus, lib. 13 Confessionum, cap. 18. ubi priorem gratiam appellat luminare maius, posteriorem vero luminare minus. Aliqui autem existimant cum S. Chrisostomo, Theophilacto, et Theodoreto cap. 12. 1. ad Cor. sermonem scientiae esse nudam cognitionem fidei mysteriorum, absque peritia erudiendi alios; sermonem vero sapientiae esse eandem cognitionem cum peritia erudiendi alios. Verum neutra sententia apparet vera, nam inde sequeretur sermonem sapientiae et scientiae, quatenus sunt gratiae gratis datae, non distingui a sapientia et scientia, prout sunt dona Spiritus sancti. Sequeretur pariter, quod sermo scientiae non esset gratia gratis data, quia non conduceret ad aliorum salutem. — Igitur verius dicendum arbitror, sermonem sapientiae et scientiae esse gratias gratis datas ordinatas non solum ad cognitionem mysteriorum fidei, et praecepta moralia, sed etiam ad illa explicanda et praedicanda ceteris. — Sermones Sapientiae et Scientiae, sunt gratiae gratis datae ordinatae, non solum ad cognoscendum, sed etiam ad praedicandum et explicandum aliis mysteria fidei.

Haec veritas patet ex ipsamet Scriptura sacra, quae has gratias gratis datas appellat sermonem sapientiae et scientiae: sermo autem non est nuda cognitio, sed alteri notificata per externam interni conceptus manifestationem. Hinc S. Hieronymus praefatum Apostoli locum explicans, ubi has gratias gratis datas commemorat, ait: Sermo sapientiae est sapienter, apte, et rationabiliter loqui. Suffragatur etiam ratio; nam praedicatio et explicatio manifesta mysteriorum fidei est aptissimum medium ad reducendos homines ad Deum: ergo in hac potissimum praedicatione et expositione constituenda est ratio sapientiae et scientiae, quatenus sunt gratiae gratis datae.

Differunt autem invicem sermo sapientiae et scientiae, ut docet S. Augustinus lib. 12. De Trinitate, cap. 14. his verbis: Ubi laudatus dixit: Alii quidem per Spiritum datur sermo sapientiae, alii sermo scientiae secundum eumdem Spiritum, haec utique duo sine dubio distinguit, licet non ibi explicet quid intersit, et unde possit utrumque dignosci. Differunt autem, (meo iudicio), eo modo quo sapientia et scientia, prout sunt dona Spiritus sancti proportione servata; unde quemadmodum sapientia est donum Spiritus, quo cognoscuntur altissima fidei mysteria, et scientia aliud donum, quo cognoscuntur ea, quae ad mores pertinent; ita sermo sapientiae est gratia explicandi altissima fidei mysteria; sermo autem scientiae est gratia explicandi ea, quae ad mores spectant, ut docet S. Augustinus loco supra citato. Vel, ut aliis placet, sermo sapientiae est gratia explicandi fidei mysteria per aeternas ac divinas causas et per propria eiusdem fidei principia; sermo autem scientiae est gratia explicandi eadem mysteria per effectus, exempla, et alia sensibilia.

§ II. De Fide, quae est Gratia gratis data. — Fides, prout est gratia gratis data, dicitur a quibusdam, constans fiducia in Deum et quidem impetrandum, et ad miracula praesertim facienda. Et prohatur a S. Paulo 1. Corinthiorum, cap. 13. Si habuero omnem fidem, ita ut montes transferam, etc. Quibus verbis significatur montium translatio, et alia miracula fieri potuisse per fidem aliquam, quae fides quia talem habeat finem, videlicet utilitatem respiciat publicam, rationabiliter erit gratia gratis data. Ita censent S. Chrysostomus, et alii Patres.

Obiicies. Qua ratione hoc pacto distinguatur fides ab operatione virtutum? — Respondeo, distingui tamquam aliquam causam totalem ab aliquo effectu partiali, quia imprimis operatio virtutum, iuxta hanc sententiam, est effectus aliquis externus dependens ab hac fide tamquam a sua causa. — Praeterea, fides huiusmodi habet alios effectus ab operatione virtutum, quae, ut diximus, est constans fiducia in Deum, non modo ad operandum miracula, sed etiam ad quidvis impetrandum, sive ad corpus, sive ad animam, sive ad bona fortunae spectans. Ita censent aliqui Doctores.

Verum rectius fides, prout hic explicatur, dicitur certissimus et firmissimus assensus, seu eximia quaedam intelligentia mysteriorum Dei, qualis requiritur in Doctore, non modo ad illa concipienda, sed etiam ad ea aliis explicanda, necnon et ad intrepide et firmiter illa defendenda. Sic vocat Lyranus noster in 1. ad Cor. cap. 12; qua utique explicatio congruit menti S. Pauli; nam Romanorum 12. dicit Prophetam et Doctorem debere docere secundum rationem fidei, hoc est secundum mensuram illius eximiae intelligentiae, et cognitionis mysteriorum, quam Spiritu sancto largiente accepit. Qua prae ceteris praeclare imbutus erat S. Stephanus, quem, ut legimus Act. 6. Apostoli elegerunt plenum fide, hoc est, plenum intelligentia mysteriorum Dei. Quare Iudaei non poterant resistere Spiritui, et sapientiae, qui loquebatur. Hinc ibidem dicitur plenus gratia et fortitudine, propter firmitatem et intrepidam constantiam, qua polebat ad fidem defendendam, et eius explicanda mysteria, etiam cum proprio vitae dispendio.

§ IV. Quid sint Gratia sanitatum, et Operatio virtutum. — Hic non est sermo de operatione virtutum, qualis in medico, vel etiam daemone reperiri potest, qui infirmitatem solvere possunt virtute medicamentorum, et applicando activa passivis, modo sensibili, ut faciunt medici, vel insensibili, ut interdum fieri contingit ope daemonum; sed agimus de ea tantum virtute, quae procedit ex speciali concursu Spiritus sancti, qualis fuit aliquando in Prophetis, et Apostolis, et est etiam nunc in quibusdam Ecclesiae filiis, licet non ita frequenter. — Est autem gratia sanitatum virtus supernaturalis sanandi corpora; operatio autem virtutum est virtus quaedam altior operandi miracula, et insigniora prodigia, sive ad utilitatem, sive ad terrorem, sive ad punitionem incredulorum. Sic in sancto Petro illa mirabilis sanitatum virtus extitit, quando iussit claudo ut ambularet; extitit pariter in eo virtus operandi miracula, dum ad eius verbum mortui ceciderunt Ananias et Saphira, etc. — Verum difficultas est an illi, qui hac virtute donantur, concurrant moraliter aut physice ad mirabiles illas operationes. Quam quidem difficultatem solvit Doctor in 4. dist. 1. quaest. 1. et 4. dicendo eos dumtaxat ad id concurrere ut causas instrumentales, et dispositive, non quidem naturaliter, sed ex beneplacito Dei, qui est agens principale in huius mirandi effectus productione: quemadmodum enim, posita debita organizatione corporis humani, Deus ex pacto infundit animam rationalem; ita posita applicatione verborum vel aliorum signorum sensibilium, ex pacto producit hunc vel alium effectum mirabilem.

§ V. De Prophetia. — Prophetiae nomen variam habet significationem in Scriptura sacra. Primo namque interdum significat laudes aeternas canere. Sic 1. Reg. cap. 10. Saul dicitur inter Prophetas, et cum eo prophetasse legimus, cum insiluit super eum Spiritus Domini, et prophetavit in medio eorum, nempe prophetarum, quorum cuneum obvium habuerat; hoc est, cum eis laudes divinas canebat. Significat etiam interdum agitationem a spiritu malo. Sic 1. Reg. cap. 18. de eodem Saule legimus: Post diem autem alterum irruit spiritus Dei malus in Saul, et prophetabat in medio domus suae. 3. Significat miracula facere. Sic Ecclesiastici cap. 46. Elisaei corpus mortuum dicitur prophetasse: Et mortuum prophetavit corpus eius; quia nempe, ut legimus 4. Reg. c. 13. quidam sepelientes hominem viderunt latrunculos, et proiecerunt cadaver in sepulchrum Elisai, quod cum tetigisset ossa Elisei, revixit homo, et stetit super pedes suos. 4. Non raro denotat prophetiae nomen fidei mysteria interpretari. Sic 1. ad Cor. 14. Prophetae autem duo aut tres dicant, et ceteri iudicent: quod si alii revelatum fuerit sedenti, prior taceat: potestis enim omnes per singulos prophetare: ut omnes discant, et omnes exhortentur: et spiritus Prophetarum prophetis subiecti sunt. — Verum Prophetiae nomen, quatenus hic usurpatur, proprie significat cognitionem eorum, quae a sensibus remota sunt, et ordinariae hominum apprehensioni impervia, qualia sunt futura contingentia, secreta cordium, divinae voluntatis decreta; necnon et ea quae loco et tempore ita dissita sunt, ut nonnisi Deo revelante possint innotescere.

Ad hanc autem prophetiam duo maxime videntur necessario requiri: nimirum apprehensionem et conceptionem veritatis revelandae, et assensum quo intellectus Propheta certissime iudicat hanc rem esse veram: Primum causatur a revelatione: secundum a lumine quodam supernaturali: cum enim assensus ille sit supernaturalis, oportet ut per aliquod lumen supernaturale causetur; non quidem per lumen fidei: quia lumen Prophetiae evidentius est lumine fidei, maxime quando Propheta cognoscit, et distincte percipit id quod aliis revelat; sed per quoddam aliud lumen ad hoc specialiter ordinatum, quod proinde dici potest lumen propheticum. — Ex his sequitur quod prophetia, quatenus hic usurpatur, nempe pro gratia gratis data, nihil aliud sit quam cognitio, et predictio eorum omnium, quae naturaliter cognosci non possunt, et valde sunt a sensibus remota.

Obiicies. Qualiter Prophetia distinguatur a gratia praedicationis, et sermonis: et quaenam earum gratiarum sit altera praestantior? — Respondet Alensis noster, quaest. 67. m. B. Quod Prophetia est divina revelatio rerum eventus immobili veritate denuntians: in prophetia ergo, inquit, sunt duo, revelatio, et denuntiatio. Quantum ad revelationem, quae est in cognitione, dignior est gratia prophetiae, et actus prophetizandi eminentior; et maius est prophetizare quam praedicare: quantum ad denuntiationem, gratia praedicationis dignior, quia praedicare est ad salutem animarum, prophetare vero ad veritatis denuntiationem, quod animarum salute minus est.

§ VI. Quid sit Discretio Spirituum. — Non conveniunt sacri Doctores in huius gratiae gratis datae explicatione: sunt enim qui cum S. Thoma affirmant, discretionem spirituum nihil aliud esse quam iudicium quoddam supernaturale de internis cogitationibus mentis. Consentunt vero caeteri cum S. Chrysostomo in explicatione gratiarum gratis datarum, discretionem spirituum esse notitiam motuum internorum vel consiliorum aut praeceptorum traditorum a quibusdam hominibus, aut etiam apparitionum et locutionum sensibilium per Angelos bonos vel malos: subindeque iuxta hanc sententiam, discretio spirituum sese extendit ad omnia, quae vel interius vel exterius inducere possunt in malum aeque ac in bonum.

Haec autem spirituum discretio fieri potest duobus modis: nimirum vel per prudentiam christianam, utendo videlicet propria industriâ et principiis fidei, necnon Scriptura sacra admonente, maxime primae Ioan. cap. 4. Nolite omni spiritui credere, sed probate spiritus an ex Deo sint. 2. per specialem quemdam instinctum, et motionem spiritus, quâ instigantur et moventur praesertim viri spirituales, quibus maxime conceditur haec gratia, iuxta illud 1. Corinth. cap. 14. Si quis videtur propheta esse aut spiritualis, cognoscat quae scribo vobis, quia Domini sunt mandata. De ea postrema discretione spirituum, quae sola est gratia gratis data, maxime hic agimus. Unde discretio spirituum, quatenus est gratia gratis data, potest dici tam iudicium de internis cogitationibus, quam notitia motuum internorum, consiliorum, apparitionum, et locutionum sensibilium per Angelos bonos vel malos: hic enim uterque modus omnem prorsus rerum iudicandarum notitiam continet, quae maxime incertae sunt et obscurae; res enim quae evidenter bonae vel malae sunt discretione spirituum non indigent, ut ab invicem secernantur: ac proinde hac spirituum discretione dumtaxat opus est, quando res obscurae sunt, et cognitu difficiles, et quatenus iudicio communi in errorem aeque ac in veritatem, in malum aeque ac in bonum, in superstitionem aeque ac in religionem sub praetextu pietatis, et per quaedam prodigia, quae putantur miracula, possunt inducere. Qua ratione sanctus Anselmus dicit, hanc spirituum discretionem esse difficillimam, tum quia sensus et cogitationes hominis sunt inextricabiles: tum quia Angelus malus plerumque se transfigurat in Angelum lucis; nihilominus haec cognitio potest esse certa et facilis, ut ait Gerson, per inspirationem intimam, et internum soporem ac spiritualem dulcedinem, vel illustrationem ⟦a tenebris externis?⟧, per quam effugantur tenebrae omnis dubitationis. Qualiter autem discerni possint vera prodigia ab ementitis et larvatis, necnon et Angelorum bonorum locutiones et apparitiones ab his, quae fiunt per Angelos malos, iam diximus in Tractatu De Angelis, agendo de daemonum infestatione.

§ VII. Quid sit Gratia generum Linguarum. — Inprimis observandum est genera, seu donum linguarum, intelligi posse duobus modis: Primo nimirum, ut Apostoli et Apostolici viri unico dumtaxat idiomate utentes, ab omnibus nationibus audirentur et intelligerentur, spiritu videlicet imprimiente mentibus adiunctam verborum significationem, vel multiplicante voces in eorum auribus. Secundo, ut idem Apostoli et Apostolici viri variis revera idiomatibus loquerentur.

Non desunt inter sanctos Patres et sacros Interpretes qui priorem modum approbent, posteriore relicto. Inter caeteros autem eminet Ecumenius in 2. caput Actuum: necnon et Basilius Seleuciensis Episcopus Serm. de Innocentibus, his elegantibus verbis: Quando rore Spiritus, qui e coelis fluxit, in lingua Apostolorum accepto congregatarum gentium ⟦turribus?⟧ distribuit auris operatione, uniuscuiusque vocem ad omnium ⟦ferientium?⟧ sensus accommodante, et gratia adaptante, adeo ut fluvium sermonis, qui profundebatur ex labiis, fieret familiarem omnium auribus a spiritu transformato in id quod erat cognatum vocis uniuscuiusque eorum, qui audiebant. Hic pariter modus videtur confirmari posse ex illo Actorum 2. cap. Quomodo nos audimus unusquisque linguam nostram, in qua nati sumus? Necnon ex eo quod Sanctus Petrus unica concione ibidem legatur convertisse tria millia hominum, qui tamen erant ex diversis nationibus.

Posteriorem modum approbant caeteri pene omnes sancti Patres; maxime Nazianzenus, Orat. 11. ubi postquam illos duos modos recensuit, posteriorem praefert priori, eumque probat ex his verbis Actuum 2. Audivimus eos loquentes nostris linguis magnalia Dei: nam, inquit, haec verba (nostris linguis) non Concordant solum cum verbo audivimus, sed etiam cum participio loquentes, quasi non prius auditae fuerint variae linguae, quam illi Apostoli fuerint locuti. Confirmat praeterea ex illo 1. ad Corinth. 14. Gratias ago Deo meo, quod omnium vestrum lingua loquar. Quibus verbis Apostolus significat se omnium idiomate loqui. Probat insuper ratione: quia, inquit, iuxta priorem modum, sequeretur donum linguarum non gratiam gratis datam Apostolis, sed dumtaxat audientibus. His addi potest, quod ad fidem disseminandam, et Evangelium praedicandum non debebant Apostoli solum ab aliis intelligi; sed debebant praeterea alios intelligere, nimirum ut eorum obiectionibus responderent, difficultates solverent, necnon et dubia amoverent.

Haec autem posterior sententia probabilior apparet, licet prior tamen probabilitate non careat. Unde responderi posset ad praefatos textus Scripturae pro confirmatione prioris sententiae laudatos, vel non solum Petrum concionatum fuisse his tribus hominum millibus, sed etiam alios Apostolos iuxta illud ibidem: Nonne omnes isti, qui loquuntur, Galilaei sunt? sicque fieri potuisse ut singuli propter varias nationes variis uterentur linguis: vel eumdem S. Petrum non una hora, nec uno loco, sed diversis concionatum fuisse: et ita secundum opportunitatem loci, temporis et nationis alio et alio idiomate uti potuisse. Hinc genera linguarum nihil aliud sunt, quam facultas supernaturaliter infusa, quâ cognosci possunt varia idiomata, et eorum significationes, et quibus illi qui habent talem notitiam, uti possunt, quoties volunt, et quoties sese offert occasio: cuius definitionis particula omnis satis apparet ex mox dictis.

§ VIII. Quid sit Interpretatio Sermonum. — Est quaedam gratia specialis communicata praesertim Doctoribus ad linguas interpretandas scripto vel verbo. Cuius definitionis particulae constant ex eo quod, ut rettulerunt historici, in exordio nascentis Ecclesiae Spiritus sanctus providerit de quibusdam viris doctis, qui Interpretes dicebantur: propterea quod interpretarentur linguas peregrinas, quibus aliqui Propheta vaticinabantur in Ecclesia. — Insuper, postquam Apostoli conciones habuerant, eorum interpretabantur sermones iis qui non callebant vel idioma quo fuerant usi, vel sensum verborum quae dixerant, ne scilicet ipsimet Apostoli gravioribus dediti, hoc negotio detinerentur, eoque labore gravarentur. — Denique, huiusmodi Interpretes solebant exponere plebi epistolas scriptas ab Apostolis, et eas in aliud idioma vertere, sicut septuaginta Interpretes in graecum idioma vetus Testamentum verterant.

Obiicies. Ad quid fuerit utilis, vel necessaria praedicta sermonum interpretatio in primitiva Ecclesia; cum tunc familiare fuerit omnibus donum linguarum, qui invisibiliter suscipientes Spiritum sanctum per Baptisma et Confirmationem, etiam visibiliter donabantur eiusdem divini Spiritus charismatibus, maxime vero dono linguarum. Legimus enim Actuum 19. quod cum Paulus venisset Ephesum, et fidelibus recenter conversis manus imposuisset, venit Spiritus sanctus super eos, et loquebantur linguis, et prophetabant. Iterum c. 10. legimus eumdem Spiritum illapsum fuisse super omnes gentes congregatas cum Cornelio: Audiebant enim illos loquentes linguis, et magnificantes Deum. — Respondeo, interpretationem sermonum ordinatam fuisse ad communem utilitatem fidelium: non enim donum linguarum omnibus erat familiare, ut patet ex his verbis 1. ad Cor. 14. Numquid omnes loquuntur linguis? Id vero quod profertur ex Actuum 10. 19. solum probat in quibusdam occasionibus simul cum Baptismo et Confirmatione fuisse communicatum donum linguarum, ut scilicet magis appareret Baptismi virtus et efficacia, magisque fidei veritas confirmaretur.

Obiicies 2. Cur Apostoli usi fuerint Interpretibus, cum ipsi linguarum dono pollerent, necnon et interpretatione sermonum? Refert enim S. Irenaeus, lib. 3. c. 1. et S. Hieronymus, lib. De Scriptoribus Ecclesiasticis, S. Petrum usum fuisse sancto Magno Interprete, et S. Paulum Tito. — Respondeo, interpretationem sermonum equidem habuisse Apostolos; nihilominus usos fuisse interdum ministerio Interpretum, non ad suam propriam utilitatem, sed fidelium: postquam enim concionati fuerant Apostoli, necessum erat, ut aliquis peregrinas voces auditoribus eas non callentibus notas faceret, uniuscuiusque audientium familiari idiomate utendo: opus etiam, ut profundiora fidei mysteria, quâ paucioribus verbis expresserant Apostoli, fusiori discursu iis exponerentur, quos Apostolus vocat idiotas.

Obiicies denique: quanam ratione distinguatur interpretatio sermonum a dono linguarum? — Respondeo, interpretationem sermonum supra linguarum donum significare et importare assistentiam quamdam specialem Spiritus sancti pro servanda verborum fidelitate, habenda claritate sententiarum, et assequendo sermonis interpretandi sensu; nam, ut pluribi conqueritur sanctus Hieronymus, valde difficile est in versionibus linguarum peregrinarum obtinere haec omnia, propter varias uniuscuiusque idiomatic proprietates, nec enim sufficit de verbo ad verbum translatio, sed etiam requiritur certa assecutio sensus. Praeterea interpretatio sermonum addit supra donum linguarum cognitionem profundiorum mysteriorum contentorum in verbis, quam quidem cognitionem S. Paulus saepe designat lato nomine Prophetiae, eamdemque refert cum dono linguarum.

Quaeres: utrum gratiae gratis datae sint habituales vel actuales? — Respondeo, quasdam earum esse habituales, eas scilicet quae permanenter insunt, cuiusmodi sunt sapientia, scientia, fides, donum linguarum, et interpretatio sermonum: aliae vero sunt actuales, et sunt motiones et veluti impressiones instantaneae et temporales, quae cessante effectu deficiunt, cuiusmodi sunt gratia sanitatum, operatio miraculorum, donum Prophetiae, et discretio spirituum. Cuius responsionis ratio est, quia habitibus utimur quando volumus: atqui his gratiis datis non utebantur Sancti ad arbitrium suum, sed tantum quando movebantur a Deo: ideo preces solebant ad Deum fundere, ut miraculum aliquod v. gr. operarentur: prioribus vero gratiis utebantur pro libitu, et data occasione, ac occurrente utilitate publica: igitur priores inhaerent per modum habitus: posteriores vero dumtaxat per modum actus. Nec refert quod Apostolus primo ad Corinth. 14. dicat quod spiritus Prophetarum Prophetis subiecti sunt; nam intelligendum est quoad enunciationem et locutionem dumtaxat eorum quae ipsis revelata sunt, non vero quoad istam revelationem, quam non prout volunt accipiunt: unde ibidem scribit Apostolus: Prophetae duo aut tres dicant, et ceteri diiudicent, quod si aliis revelatum fuerit sedenti prior taceat.

Sectio II

Hanc gratiae divisionem pluribi commendat sanctus Augustinus, sed nullibi plenius ac planius quam libro De correptione et gratia, cap. 11. ubi cum praecedenti capite demonstrasset Adam per liberum arbitrium stare potuisse si voluisset, sequentem sic orditur: > Quid ergo? Adam non habuit Dei gratiam? imo vero habuit magnam, sed disparem: ille in bonis erat, quae bonitate sui Conditoris acceperat...... Sancti vero in hac vita, ad quos pertinet liberationis haec gratia, in malis sunt: ex quibus clamant ad Deum: sed libera nos a malo. Ille in illis bonis Christi morte non eguit; istos a reatu, et haereditario et proprio illius Agni sanguis absolvit. Ille non opus habebat eo adiutorio, quod implorant isti cum dicunt: Video aliam Legem in membris meis, etc. quoniam in eis caro concupiscit adversus spiritum et spiritus adversus carnem: atque in tali certamine laborantes ac periclitantes, dari sibi pugnandi vincendique virtutem per Christi gratiam poscunt: ille vero nulla tali rixa a seipso ad> versus seipsum tentatus atque turbatus, in illo beatitudinis loco sua secum pace fruebatur: proinde etsi non interim laetarentur, nunc rerum tamen potentiore gratia indigent isti ». Et infra. > Nee ipsum ergo Deus esse voluit sine sua gratia, quam reliquit in eius libero arbitrio; quoniam liberum arbitrium ad malum sufficit: ad bonum autem nihil, nisi adiutetur ab omnipotenti bono: quod adiutorium si homo ille per liberum non deseruisset arbitrium, semper esset bonus: sed deseruit, et desertus est. Tale quippe erat adiutorium, quod desereret cum vellet, et in quo permaneret si vellet, non quia fieret ut vellet. Haec prima est gratiae quae data est primo Adam. Sed haec potentior est in secundo Adam: prima est enim qua fit ut habeat homo iustitiam si velit. Secunda ergo plus potest, qua etiam fit ut velit, et tantum velit, tantoque ardore diligat, ut carnis voluntatem contraria concupiscentia voluntate spiritus vincat. Nec illa quidem parva erat, quâ demonstrata est etiam potentia liberi arbitrii, quoniam sic adiurabatur ut sine hoc adiutorio in bono non maneret, sed hoc adiutorium si vellet desereret: haec autem tanto maior est, ut parum sit homini per illam reparare perditam libertatem, parum sit denique non posse sine illa vel apprehendere bonum, vel permanere in bono si velit, nisi etiam efficiatur ut velit. Tunc ergo dederat Deus bonam voluntatem; in illa quippe eum fecerat rectum. Dederat et adiutorium, sine quo in ea permanere non posset si vellet, ut autem vellet, in eius libero reliquit arbitrio: posset autem permanere, si vellet: quia non deerat adiutorium, per quod posset, et sine quo non posset perseveranter bonum tenere quod vellet: sed quia noluit permanere, propterea eius culpa est, cuius meritum fuisset si permanere voluisset, sicut fecerunt Angeli sancti, qui cadentibus aliis per liberum arbitrium steterunt ipsi, et huius mansionis debitam mercedem recipere meruerunt: tantam scilicet beatitudinis plenitudinem, quâ eis certissimum sit semper esse in illa mansuros. Si autem hoc adiutorium vel Angelo, vel homini, quam primum facti sunt, defuisset, quoniam non talis natura facta erat, ut sine divino adiutorio posset manere ubi vellet, non utique sua culpa cecidissent: adiutorium quippe defuisset, sine quo manere non possent. Nunc autem quibus deest tale adiutorium, iam poena peccati est: cuius autem datur, secundum gratiam datur, non secundum debitum. et tanto amplius datur per Iesum Christum Dominum nostrum, quibus id dare Deo placuit, ut non solum adsit, sine quo permanere non possumus etiam si velimus: verum etiam tantum ac tale sit ut velimus. Est quippe in nobis hanc Dei gratiam in bono recipiendo, et perseveranter tenendo, non solum posse quod volumus, verum etiam velle quod possumus. Quod non fuit in homine primo; unum enim horum in illo fuit, alterum non fuit: namque, ut reciperet bonum, gratia non egebat, quia nondum perdiderat; ut autem in ea permaneret, egebat adiutorio gratiae, sine quo id omnino non posset, et acceperat posse si vellet, sed non habuit velle, quod posset: nam si habuisset, perseverasset: posset enim perseverare etiam si vellet: ut nollet, de libero descendit arbitrio, quod tunc ita liberum erat, ut bene velle posset, et male: quid autem erit liberius libero arbitrio, quando non poterit servire > peccato, quâ futura erat, et homini sicut facta est, et Angelis sanctis merces meriti; nunc autem per peccatum perdito bono merito, in his qui liberantur factum est donum gratiae, quae merces meriti futura erat ». Sub initio capite sequenti: > Ipsa adiutoria distinguenda sunt: aliud est adiutorium sine quo aliquid non fit: et aliud est adiutorium quo aliquid fit: nam sine alimentis non possumus vivere, nec tamen cum affuerint alimenta, cis fit ut vivat, qui mori voluerit: ergo adiutorium alimentorum est sine quo non fit, non quo fit, ut vivamus, at vero beatitudo, quam non habet homo, cum data fuerit, continuo fit beatus. Adiutorium est enim non solum sine quo non fit, verum etiam quo fit propter quod datur. Quapropter hoc adiutorium et quo fit est, et sine quo non fit; quia et si data fuerit homini beatitudo continuo fit beatus, et si data numquam fuerit numquam erit. Alimenta vero non consequenter faciunt, ut homo vivat, sed tamen sine illis non potest vivere. Primo itaque homini (qui in eo bono, quo factus fuerat rectus, acceperat posse non peccare, posse non mori, posse ipsum bonum non deserere) datum est adiutorium perseverantiae, non quo fieret ut perseveraret, sed sine quo per liberum arbitrium perseverare non posset. Nunc vero Sanctis in regnum Dei per gratiam Dei praedestinatis, non tantum tale adiutorium perseverantiae datur; sed tale, ut eis ipsa perseverantia donetur, non solum ut sine isto dono perseverantes esse non possint, verum etiam, ut per hoc donum nonnisi perseverantes sint ». Post plura: > Ut ergo non acciperet hoc donum Dei, idest, in bono perseverantiam primus homo, sed perseverare in eius relinqueretur arbitrio, tales habebat vires eius voluntas, quae sine ullo fuerat instituta peccato, et nihil ex seipsa concupiscentialiter resistebat, ut digne tantae bonitati, et bene vivendi facilitati, perseverandi committeretur liberum arbitrium: Deo quidem praesciente quid esset facturus iniuste; praesciente tamen, non ad hoc cogente; sed simul sciente, quid de illo faceret iuste. Nunc vero posteaquam est illa magna peccati merito amissa libertas, etiam maioribus donis adiuvanda remansit infirmitas. Placuit enim Deo, quo maxime humanae superbiam presumptionis extingueret, ut non glorietur omnis caro coram ipso, idest, omnis homo. Unde autem non glorietur caro coram ipso, nisi de meritis suis, quae quidem potuit habere, sed perdidit, hoc est, per liberum arbitrium propter quod non restat liberandis, nisi gratia liberantis? » Et infra: > qui eis non solum dat adiutorium, quale primo homini dedit, sine quo perseverare non possunt si velint: sed in eis operatur etiam et velle: ut quoniam non perseverabunt, nisi et possint et velint, perseverandi eis possibilitas et voluntas divinae gratiae largitate donetur: tantum quippe Spiritu sancto accenditur voluntas eorum, ut ideo possint, quia sic volunt, ideo sic velint, quia Deus operatur, ut velint. Nam si in tanta infirmitate vitae huius, in qua tamen infirmitate propter elationem reprimendam perfici virtutem oportebat, ipsis relinqueretur voluntas sua, ut in adiutorio Dei, sine quo perseverare non possent, manerent, si vellet, nec Deus in eis operaretur, ut vellet, inter tot et tantas tentationes infirmitate suâ voluntas ipsa succumberet, et ideo perseverare non possent, quia deticientes infirmitate, nec > vellent, aut non ita velint infirmitate voluntatis, ut possent. Subventum est ergo infirmitati voluntatis humanae, ut divina gratia indeclinabiliter ageretur: et ideo quamvis infirma, non tamen deficeret, neque adversitate aliqua vinceretur. Ita factum est, ut voluntas hominis invalida et imbecilla in bono adhuc parvo perseveraret per virtutem Dei, cum et voluntas primi hominis fortis et sana in bono ampliore non perseveraverit, habens virtutem liberi arbitrii: quamvis non de futuro adiutorio Dei, sine quo non posset perseverare si vellet; non tamen tali, quo in illo Deus operaretur, ut vellet. Fortissimis quippe dimisit atque permisit facere, quod velint: infirmis servavit, ut ipso donante, et invictissime quod bonum est velint, et hoc deserere invictissime nolint ». Hinc S. Augustinus, quam paulo longius exscribendam duxi, ut inde appareat quae fuerit sancti Doctoris genuina mens de utriusque gratiae, sanitatis videlicet et medicinalis differentia, quam apertius intra declarabimus: sed prius ex hac abundantissima messe quaedam veritatis segetes colligendae sunt, de quibus inter Catholicos, atque Haereticos convenit.

Corollarium I. — Ex praecedenti S. Augustini doctrinâ. — Ex his igitur sequitur primo, gratiam Adamo in statu innocentia fuisse necessariam, ut constat ex verbis S. Augustini supra laudatis. Hinc in Enchiridio, cap. 106. de primo hominis statu loquens pronuntiat in hunc modum: Quamvis sine gratia nec tunc ullum meritum esse potuisset, quia etsi peccatum in solo libero arbitrio erat constitutum: non tamen iustitiae continendae sufficiebat liberum arbitrium, nisi participatione immutabilis boni divinum adiutorium praeberetur. Et capite sequenti: Sic ergo factus est homo rectus, ut et manere in ea rectitudine posset non sine divino adiutorio. Ipsi subscribunt eius discipuli, maxime S. Prosper cap. 18. Contra Collatorem. Fulgentius De incarnatione, et gratia, cap. 12.

Dices: S. Augustinus diserte pronuntiat Adamum per naturae liberi arbitrii vires potuisse in bono perseverare, subindeque ad id opus non habebat gratiâ. Probatur antecedens ex libro De correptione et gratiâ, cap. 10. ubi asserit Adamum potuisse per liberum arbitrium stare, sicut fecerunt Angeli sancti, qui cadentibus aliis per liberum arbitrium, steterunt ipsi. Et capite sequenti dixerat: Dederat adiutorium, sine quo permanere non posset si vellet: ut autem vellet, in eius reliquit libero arbitrio. Hinc praeclara illa sententia libri De bono perseverantiae: Qui non infertur in tentationem, inquit, non discedit a Deo: non est hoc omnino in viribus liberi arbitrii, quales nunc sunt; infuerat homini antequam caderet, quae tamen libertas voluntatis in illius primae conditionis praestantia quantum valuerit apparuit in Angelis. — Respondeo, S. Augustinum longe aliter in his et similibus sententiis usurpare verba illa, natura, naturaliter, liberum arbitrium, quam a nobis accipi solent. Etenim per naturam intelligit habituales omnes dotes, quas primus homo a Deo acceptas in posteros una cum humanitate transfudisset per generationem. Sicut enim ab illa nativitate, quâ iam nascimur, dicimur ab Apostolo naturâ filii irae, ita quod naturae nomen originalem culpam significet et complectatur; sic ab illa nativitate quâ (si Adamus non peccasset) omnes eius exemplo filii Dei et sancti nascerentur; unde ita naturae nomen sumit, ut ipsam quoque sanctificantem gratiam comprehendat. Ita pluribi sese explicat ipsemet S. Augustinus; nam lib. 1. Retractationum, cap. 15. Proprie natura dicitur, inquit, in quâ sine vitio creati sumus. Et libro 8. De libero arbitrio, cap. 19. disputans cum Manichaeis, ait: sic etiam ipsum naturam aliter dicimus, cum proprie loquimur, naturam hominis, in qua primum in suo genere inculpabilis factus est: aliter istam, in qua ex illius damnati poena et mortales, et ignari, et carni subditi nascimur: iuxta quem modum dicit Apostolus: fuimus enim et nos naturaliter filii irae. Hinc Epistola 107. ait: Naturam ipsum perdidit in semetipso primus Adam. Ad quae verba respiciens Concilium Arausicanum Canone 21. affirmat, naturam per Adam esse perditam. Sic denique naturalem possibilitatem appellat Coelestinus Epistola ad episcopos Gallos, cap. 1. quâ voluntatem sine vitio, et habituali gratiâ ornatam designat, dum ait: In praevaricatione Adae omnes homines naturalem possibilitatem et innocentiam perdidisse. — Simili plane sensu libertatis et liberi arbitrii nomina usurpavit S. Augustinus, de natura innocente sermonem faciens, ut constat tum ex citatis verbis in obiectione, tum pariter ex Epistola 107. ubi ait: Liberum arbitrium ad diligendum Deum primi peccati granditate perdidimus: et Sermone 2. De verbis Apostoli, de primo homine, ait: Magnas liberi arbitrii vires, homo cum conderetur accepit; sed peccando amisit: quibus nomine liberi arbitrii significat voluntatem gratiâ sanctificante et coelestibus dotibus ornatam, quâ naturali propagatione ad posteros, si ipse non peccasset, erant transfundendae.

Corollarium II. — Sequitur 2. Gratiam medicinalem gratiâ sanitatis potiorem esse, tribus maxime characteribus 1. Quod illa sit abundantior. 2. Quod sit potentior. 3. Quod sit magis determinativa voluntatis ad operationem. Primum patet ex illis verbis Christi Domini Ioannis 10. Ego veni, ut vitam habeant, et abundantius habeant: unde Apostolus ad Romanos 5. ait: Ubi abundavit delictum, superabundavit et gratia, quae utique oracula luculenter expendit S. Bernardus in Sermone super caput 12. Apocalypsis: Vehementer, inquit, nobis vir unus, et mulier una nocuere, sed gratias Deo, per unum nihilominus virum, et mulierem unam, omnia restaurarentur, nec sine magno fremore gratiarum. Neque enim sicut delictum, ita et donum, sed excedit damni aestimationem beneficii magnitudo: Sic nimirum providentissimus et clementissimus artifex, quod quassatum fuerat non confregit, sed utilius omnino refecit, etc. — Secundum pariter constat ex doctrina ipsius S. Augustini, quam clare expendit libro De correptione et gratiâ, verbis supra laudatis, ubi gratiam medicinalem vocat potentiorem, maiorem, et efficaciorem: infirmanti siquidem, et per peccatum vitiatae, ac vulneratae humanae naturae remedio potentiore succurrendum fuit, ne tota carnalium rerum cupiditate prostrata iaceret; nam, ut supra dicebat S. Augustinus, Si in tanta infirmitate vitae huius ipsis relinqueretur voluntas sua, ut in adiutorio Dei, sine quo perseverare non possent, manerent si vellet, nec Deus in eis operaretur, ut vellet, inter tot et tantas tentationes infirmitate suâ voluntas ipsa succumberet, et ideo perseverare nonpossent, quia deficientes infirmitate, nec velint: aut non ita velint infirmitate voluntatis, ut possent*. — Tertium denique significat ibidem S. Augustinus, subiungens: Subventum est igitur infirmitati voluntatis humanae, ut divina gratia indeclinabiliter et insuperabiliter ageretur. Quid autem significent verba illa indeclinabiliter et insuperabiliter agi, declarabimus infra.

Corollarium III. — Sequitur 3. Duplex adiutorium utroque in statu, natura videlicet innocentis et lapsa, fuisse necessarium; nempe intellectuale, et habituale, seu habitum gratiae sanctificantis, quo homo iustus bene agere pergat ac perseveret, et caelestem illuminationem intellectus, quâ cognosceret bonum sectandum, malum fugiendum: de quibus duobus auxiliis convenit inter Catholicos, et Haereticos; non ita de voluntatis adiutorio, seu delectatione caelesti, quâ afficitur et movetur voluntas ad bonum: de hac namque controvertitur, an utrique statui fuerit necessaria, ut expendemus infra.

Dixi 1. Adiutorium habitualis gratiae in utroque statu necessarium esse ad agendum et perseverandum, illa scilicet perseverantia, quae repetitis divinae charitatis actibus continetur: non vero otiosa quaedam, ac veluti inerti perseverantia, quae nullum actum comprehendat. Atque adeo non est sensus: habitualem gratiam esse necessariam ad permanendum in habituali gratia, ut aliqui videntur explicare: hoc enim per se ridiculum apparet; sed potius habitualem gratiam esse necessariam ad perseverandum in actuali Dei amore, seu ad novos amoris actus exercendos; quo sensu praesens assertio nihil habet difficultatis et controversiae, et toties a S. Augustino confirmatur, quoties praedicat possibilitatem primo Adamo concessam, et liberum arbitrium ad amandum Deum.

Dixi 2. Adiutorium cognitionis utroque in statu necessarium fuisse; quam assertionem docet S. Augustinus, lib. 3. De libero arbitrio, cap. ultimo, ubi illius adiutorii necessitatem repetit ex ea causa, quae integrae, atque corruptae naturae communis est: Voluntatem, inquit, non affert ad faciendum quodlibet, nisi aliquod eisum (idest alicuius rei cognitio), quid autem cuiusque eligit, vel respuat, est in hominis potestate: sed quo viso tangatur, nulla potestas est; quod etiam ad primum hominem, et Angelos pertinere eodem loco affirmat. Hinc libro De spiritu et litterâ, cap. 53. universè pronuntiat: Nemo habet in potestate quid ei veniat in mentem: loquitur autem de cognitione indeliberata, quam Adamus innocens, perinde ac eius posteri accipere à Deo debuit: non vero de libera, quam in potestate sua habuerit. Hoc utrumque donum, habituale et actuale, tam naturae integrae, quam sanae fuisse necessarium, aperte significat S. Augustinus, libro De correptione et gratiâ, ubi Pelagio dicenti: Non peccare nostrum est: ita respondet: Si de integrâ et sanâ hominis naturâ loqueretur, quam malo non habemus, nec sic recte diceretur: dum non peccare nostrum tantummodo sit, quamvis peccare nostrum sit, nam ibi esset adiutorium Dei, et tamquam lumen sanis oculis, quo adiuti videant se praebere volentibus. His verbis non dicit, quod ibi esset adiutorium Dei tamquam lumen sanis oculis: sed ut duo auxilia distingueret, signanter ait: Ibi esset adiutorium Dei, et tamquam lumen sanis oculis, etc. Quia nimirum duo status innocentiae adiutoria complectitur, nempe habitualem gratiam, quam generali nomine adiutorium Dei, et caelestem illuminationem, quam lumen quo adiuti videant, appellat. Debuit autem hoc loco istud utrumque adiutorium comprehendere; quia demonstrare statuerat in statu innocentiae, non peccare nostrum tantummodo non esse, quamvis peccare nostrum esset, atque adeo non actualis gratia tantum commemoranda fuit, sed etiam habitualis, quae in eo statu necessario, simul cum libero arbitrio iustum opus ope- rante, concurrebat: hinc enim sequitur quidquid boni in eo statu fieret, non tantum propter actuale adiutorium, sed etiam propter habituale, ad Dei gratiam referendum esse.

Cum igitur haec in contesso sint apud omnes tam Catholicos, quam Haereticos, aut saltem pauci sint, qui adversus doctrinam in superio- ribus Corollariis traditam reclament; restat determinandum, in quo maxime ac precise consistat gratiae sanitatis a medicinali differentia. Circa quam assignandam triplex capitalis assignatur sententia: Prima contendit eas invicem in hoc differre, quod gratiae sanitatis dissentiri possit, non ita medicinali. Secunda utriusque discrimen ex eo repetit, quod gratia sanitatis praeter auxilium habituale, solum habeat an- nexum auxilium intellectuale, non autem auxilium delectationis, quo specialiter afficeretur voluntas, et moveretur ad volendum. Tertia vero sententia triplex hoc auxilium in utroque statu desiderat, sed cum summa disparitate intra assignanda. Quorum omnium ut evidentior et facilior habeatur notitia, placet hanc triplicem sententiam sub di- stinctis Paragraphis expendere.

§ I. An gratia medicinalis in hoc a gratia sanitatis differat, quod huic dissentiri possit, illi vero necesse sit assentiri.

Ea fuit pestilens et haeretica Lutheri sententia, hominem in statu naturae lapsae, non posse ullatenus gratiae dissentiri. Ut pluribus docet, maxime vero in lib. De servo arbitrio. Quapropter Concilium Seno- nense merito affirmat, illum in Manichaeismum incidisse, quando Pelagianismum vitare conatus est, ut non raro contingit haereticis; solent enim ab uno extremo in alium non minus vitiosum declinare. Concilii verba sunt:

In errorem Manichaei incidit Lutherus, dum nimis nimie et scrupulose ⟦illegible: decitut⟧ Pelagium: metuens namque liberum arbitrium cum Pelagio efferre, omne bonum opus, quod est in homine, Deo tribuit, et divinae gratiae; nil prorsus libero arbitrio. Sicque tollens omnino liberum arbitrium Lutherus factus est Manichaeus, dum refugit esse Pelagianus.

Cui pessimae doctrinae subscripsit Calvinus pluribus, sed maxime in Antidoto Tridentini ad Sess. 6. art. 5. ubi de Patribus illius Concilii sic loquitur:

In eo hallucinantur, quod motum nobis auferri somniunt, qui mediam electionem nobis relinquat. Denique in eo falluntur, quod nullum observant inter regenerationis gratiam, quae nunc misericordiae nostrae subvenit, et primam, quae Adae data fuerat, discrimen, quod diligenter Augustinus exponit, dicens: istam gratiam nam habuit primus homo, qua numquam ⟦illegible: cellet⟧ esse malus: tale quippe erat adiutorium, quod desereret cum vellet, non quo fieret ut vellet, sed potentior est gratia in secundo Adam, qua fit etiam ut ⟦illegible: celimus⟧. Hinc lib. 2. Institutionum, cap. 5. n. 10. de auxilio gratiae in hoc statu naturae lapsae hominibus dato, sic loquitur: ⟦illegible: lountitem moret⟧, non qualiter multis saeculis traditum est et creditum, ut nostra postmodum sit electionis motioni obtemperari aut repugnari: sed illam efficaciter afficiendo: illud ergo toties a Chrysostomo repetitum reprobari necesse est: quem trahit, volentem trahit: quo insinuat Dominum porrecta tantum manu, expectare an suo arbitrio ⟦illegible: iururi⟧ nobis allubescat. Talem fuisse hominis adhuc stantis conditionem concedimus, ut posset ad alterutram partem inclinare: sed cum suo exemplo docuerit, quam miserum sit liberum arbitrium, nisi Deus in nobis et velit et possit, ut fiat nobis si ad eum modulum suam gratiam nobis impertitur.

Quam utique erroneam sententiam, ut proscribamus, sit:

Assertio Catholica: Gratia medicinalis Christi nullatenus voluntatem necessitat ad consensum: sed sibi relinquit dissentiendi facultatem: subindeque fictitia est omnino illa differentia, quam haeretici inter gratiam sanitatis et medicinae constituunt. Probatur haec veritas illis omnibus Scripturae textibus, quibus aperte declaratur in statu naturae lapsae resisti gratiae auxiliis, etiam complete sufficientibus: ideoque ipsi motioni internae voluntatis, ita ut qui bene operantur vel abstinent laudabiliter ab omni opere malo, potuerint contrarium praestare. Quam utique veritatem aperte legimus Ecclesiastici 1. ubi laudatur iustus, quod potuit transgredi, et non est transgressus: facere multa, et non fecit. Additurque ad illius commendationem: Quis est hic, et laudabimus eum? fecit enim mirabilia in vita sua. Si autem haec omnia antecedenter necessitatus gratia medicinali, cui non posset resistere, faceret, nihil ageret mirabile et singulare, quod quisquam alius eadem gratia praeventus pari facilitate non exsequeretur. Deinde, falsum esset potuisse illum transgredi, quando non est transgressus, idest, mandatis paruisse cum potestate ad oppositum, si ita necessitari de- buisset; neque enim complete parere potuit, nisi quando gratia medi- cinali praeventus et excitatus est ad parendum; illa autem posita, in sensu haereticorum, non potuisset non parere.

Eadem veritas apparet ex illo Isaie 5. Quid ultra debui facere vineae meae, et non feci? Expectavi ut faceret uvas, et fecit labruscas. Quibus verbis Deus de Israelitis conqueritur, quod eius divinis mandatis non paruerint: sed haec querela nullam iustitiae speciem praetenderet, si gratia medicinalis ita ad bonum opus voluntatem determinaret, ut ab ea non posset ullatenus resilire. Nam merito Iudaei respondere potuissent, Deum amplius vineae suae tacere debuisse ut expectatum fructum retineret, nempe illi concedere gratiam necessitantem, sine qua nullus potest pietatis opera exercere: neque debuisset Deus illa gratia non concessa expectare ut vinea faceret uvas; alioquin expectaret aliquid impossibile, nec magis rationi congruum, quam qui de spinis uvas, et de tribulis ficus colligere praetenderet.

Verum eandem assertionem apertissime confirmat Christus Dominus Matth. 23. ubi similiter de Iudaeis conqueritur: Ierusalem, Ierusalem, quoties volui congregare filios tuos, quemadmodum gallina congregat pullos suos sub alas, et noluisti! Haec enim voluntas plane simulatoria esset, si eis opus fuisset gratia necessaria ut congregari vellent, quemadmodum docet Calvinus, et Deus illam non suppeditavit: ita ut Iudaei antecedenter, neque velle congregari, neque parere vocanti paruerint. Item Act. 7. Vos semper Spiritui Sancto resistitis. Ierem. 10. Expandi manus meas tota die ad populum non credentem, et contradicentem. Missos facio alios contextus idem insinuantes.

Probatur eadem assertio auctoritate Conciliorum; imprimis vero Concilii Senonensis decernentis contra Lutherum Decreto 15. ⟦illegible: auxilium roluit congregure⟧ filios Ierusalem, sicut gallina congregat pullos suos sub alas, et noluit? Frustra certe Stephanus Iudaeos durai cervicis et incircumcisi cordis argueret, qui semper Spiritui Sancto resisterent; frustra Paulus Thessalonenses admoneret, spiritum ne extinguerent, si divinis inspirationibus homines inevitabiliter raperentur.

Idem clarissime docetur ex Concilio Tridentino, Sess. 6. Can. 4. ubi ait:

Si quis dixerit, liberum hominis arbitrium a Deo motum et excitatum nihil cooperari assentiendo Deo excitanti atque vocanti, quoad obtinendam iustificationis gratiam se disponat ac praeparet, neque posse dissentire si velit, sed quasi inanime quoddam nihil omnino agere mereque passive se habere, anathema sit.

Ubi advertendum est 1. utrumque Concilium loqui de auxilio efficaci; nam Tridentinum loquitur de illo, cui homo reipsa consentit et cooperatur, cuiusque ope ad propriam iustificationem se disponit: de eodemque loquitur Senonense in decreto citato, nimirum de auxilio reipsa movente et trahente liberum arbitrium ad consensum, et cuius ope currimus in odorem unguentorum eius, ut addit ibidem paulo post. Advertendum 2. Liberum hominis assensum et cooperationem explicari a Tridentino per hoc, quod possit inspirationem illam abiicere, et dissentire si velit. Advertendum 3. Iuxta doctrinam utriusque Concilii, posito et stante auxilio efficaci, posse esse dissensum et abiectionem, idest hominem reipsa praeventum auxilio efficaci, cui de facto consentit et cooperatur, posse si velit non consentire, et divinam inspirationem motionemque abiicere; id enim perspicue significant verba illa Concilii Senonensis: non est tale Dei trahentis auxilium, cui resisti non possit: necnon et ista Concilii Trident. Can. 4. Liberum arbitrium a Deo motum, et excitatum, ita cooperari assentiendo Deo excitanti, atque vocanti, ut possit dissen- tiri, si velit.

Probatur 3. auctoritate sanctorum Patrum, qui clarissime docent Deum ita vocare et iuvare consentientes ad bene operandum, ut possint non consentire vocationi et auxilio gratiae, cui reipsa consentiunt. Ita sentiunt Patres Graeci, imprimis vero Origenes lib. 1. Periarchon c. 1. ubi postquam docuit omnem animam rationalem esse liberi arbitrii compotem, subiungit: Si nostri arbitrii sumus, instigare forte possunt aliquae virtutes diabolicae ad peccatum, et aliae iuvare ad salutem: non tamen necessitate cogimur, vel agere recte, vel male. Subscribit Irenaeus lib. 4. Contra haereses, cap. 7. Qui operantur illud, inquit, gloriam et honorem percipient, quoniam operati sunt bonum, cum possent non operari illud: hi autem qui illud non operantur, iustum iudicium recipient Dei, quoniam non sunt operati bonum cum possent operari illud. Praeter caeteros vero hanc veritatem declarat sanctus Chrysostomus pluribus, maxime Hom. 19. in Genesim, ubi ait: Quia liberi arbitrii esse nostram naturam fecit omnium Dominus, quod sua sunt, omnia pro sua misericordia semper exhibet: et sciens abscon- dita in profundo mentis et arcana: hortatur, consulit, conatusque nostros multos reprimit: et necessitatem utique non imponit, sed con- gruis remediis appositis, totum in aegrotantis sententia situm esse di- mittit. Et Hom. 81. in cap. 26. Matth. Dei vocatio, inquit, nullum cogit: nec mentem eorum qui virtutem volunt contemnere, ullo modo violentat: sed hortatur quidem et consulit, et omnibus modis bonos esse persuadet: si vero aliqui reluctantur, nullo modo cogit, ut boni esse velint. Ubi nomine violentiae et coactionis necessitatem a virtute di- vina gratiae excludit.

Simili modo loquuntur Latini Patres; prae caeteris autem veritatem hanc aperte docet sanctus Cyprianus Epist. 50. Ad Cornelium, ubi ait: Non increpuit recedentes, aut graviter commi- natus est, sed magis conversus ad Apostolos suos dixit: Numquid et vos vultis abire? servans scilicet legem, qua homo libertati suae relictus, et in arbitrio proprio constitutus sibimet ipse, vel mortem appetit, vel salutem: adeoque ad unum illorum non adigitur antecedente aliqua necessitate.

Concinit sanctus Ambrosius, lib. 2. De Iacob et vita beata, cap. 3. ubi ait: Qui habet suorum actuum potestatem, is pro- fecto liber est: eam autem potestatem non habet quisquis antecedenter necessitatur ad agendum, ita ut non possit non agere: subindeque S. Ambrosius ab homine libero agendi necessitatem proscribit.

Adstipulatur sanctus Hieronymus, lib. 2. Adversus Iovinianum, ubi ait: Liberi arbitrii nos condidit Deus: nec ad virtutes nec ad vitia ne- cessitate trahimur: alioquin ubi necessitas est, nec damnatio nec corona est. Quam utique sententiam refert et approbat S. August., lib. De natura et gratia, cap. 65. Quapropter hic sanctissimus Doctor, cuius potissimum auctoritate suum erroneum dogma propugnare nititur Cal- vinus, pluribus declarat penes nostram voluntatem esse gratiae consen- tire vel dissentire. Clarissime vero lib. De Spiritu et littera, cap. 31. ubi scribit: Profecto ipsum velle credere Deus operatur in homine, et in omnibus misericordia eius praevenit nos: consentire autem vocationi Dei, vel dissentire ab ea, propriae voluntatis est. Quibus verbis S. Au- gustinus duo inter se conciliat, quae ab haereticis nulla arte sociari posse dicunt: alterum, Deum per gratiam suam efficacem operari in nobis velle et credere, idest, quidquid boni agimus; alterum, ita haec operari, ut tamen gratiae, per quam ea facit, dissentire possimus.

Quod autem reipsa reprobi resistant gratiae sibi oblatae, atque per eos stet quod non illi consentiant, docuit idem S. Augustinus, lib. 1. Ad Simplicianum, quaest. 2. exemplo Esau: Noluit ⟦illegible: rry»⟧ Esau, inquit, et non cucurrit: sed etsi voluisset Dei adiutorio pervenisset, qui etiam velle, et currere revocando praestaret, nisi vocationis contemptu reprobus fieret. Ubi sermonem facit de vocatione interna, deque adiutorio ipsius voluntatis, sine quo non poterat currere et pervenire: nam alioqui non stetisset per ipsius voluntatem et contemptum gratiae, quod non curreret, et perveniret; sed per defectum et absentiam auxilii neces- sarii.

Ei subscribunt ipsius discipuli, maxime sanctus Prosper lib. 2. De vocatione gentium, cap. 28. Deus, inquit, ad obediendum sibi ipsum velle sic donat, ut etiam perseveraturis illam potentiam, quo potest, nolle non auferat. Et sanctus Anselmus in cap. 6. Matth. In Paulo, inquit, cernitur cogens, idest, necessitans, Dei voluntas, sed non est, quia licet sit percussus, tamen voluntas erat libera, ut resi- steret si vellet.

OBIECTIONES PETUNT EX SCRIPTURA SACRA.

Obiiciunt haeretici varios Scripturae textus, quibus probare contendunt gratiam concessam in statu naturae lapsae non subesse quoad usum libertati voluntatis; sed illam necessitare ac determinare ad consensum. Sic 2. Paralip. 30. In Iudaea facta est manus Domini, ut daret eis cor unum, ut facerent iuxta praeceptum Regis et Principum verbum Domini. Cui simile est illud Ezechielis 36. ubi Deus sic Iudaeos alloquitur: Dabo vobis cor novum, et spiritum novum ponam in medio vestri, et auferam cor lapideum de carne vestra, et dabo vobis cor carneum, et spiritum meum ponam in medio vestri, et faciam ut in praeceptis meis ambuletis. Item illud ad Philip. 2. Deus est qui in nobis operatur velle, et perficere pro bona voluntate sua.

Respondeo, ex his omnibus textibus nihil aliud posse colligi, quam quod ad opera salutis ita egeamus gratia Dei prae- veniente et cooperante, ut sine illa nullum tale opus fieri possit; ad illum finem S. Augustinus praecitatis et mox citandis textibus utitur contra Pelagianos, et Semipelagianos, lib. De bono perseverantia, et lib. 2. contra duas Epistolas Pelagianorum. Respondeo 2. Quod ex eis textibus non sequitur gratiam antecedenter necessitare voluntatem; quamvis enim Deus nobis tribuat cor novum, et spiritum novum, et faciat ut in praeceptis eius ambulemus, detque velle et perficere pro bona voluntate, efficiatque, ut velimus et faciamus, exinde tamen non sequitur, quod id faciat per auxilium antecedenter necessitans, et tantae efficaciae, ut illi dissentiri non possit voluntas; Deus enim du- pliciter facit, ut exerceamus opera supernaturalia, et ad salutem per- tinentia: primo quidem moraliter, illuminando intellectum et alli- ciendo voluntatem per gratiam praevenientem; secundo physice, coo- perando cum voluntate consentiente per gratiam concomitantem, non autem determinando per gratiam antecedenter necessitantem.

Obiiciunt 2. alios varios textus, quibus significari videtur Deum ita efficaciter voluntatem nostram movere et ad opus efficere, ut ab ea prorsus cessare non possit. Sic Esther c. 14. Deum rogat: Tran- sfer cor illius (nempe Assueri Regis) in odium hostis nostri: ergo, inquiunt, Esther intelligebat cor Assueri Regis divino auxilio in odium hostis Iudaeorum ita posse transferri, ut, eo posito, non posset aliter evenire. Huc conspirant omnes illi textus, quibus significatur Dei vo- luntatem omnipotentissimam esse, nec quemquam ei posse resistere. Sic Esther 13. Non est qui possit resistere voluntati tuae. Isaias 46. Consilium meum stabit, et omnis voluntas mea fiet. Rom. 9. Voluntati eius quis resistit? Ergo si Deus vult ut assentiar eius gratiae, non possum ei dissentire.

Respondeo, quod etsi unica ac simplicissima sit Dei voluntas, tamen ratione divinae operationis et deliberationis, multiplex a Theo- logis distinguitur, nempe positiva, et permissiva; antecedens, et con- sequens; efficax, et inefficax; absoluta, et condi- tionata. Unde distinguo consequens: non possum dissentire, et relu- ctari voluntati Dei efficaci et absolutae, de qua intelligendi sunt prae- tati Scripturae textus, concedo: voluntati inefficaci, vel dumtaxat ef- ficaci sub conditione pendente a libero hominis arbitrio, cuiusmodi est voluntas qua Deus nostrum consensum et opus intendit, nego.

Obiiciunt 3. illos textus quibus voluntas dicitur a Deo trahi. Sic Cantic. 1. Trahe me post te, curremus, etc. Ioan. 6. Nemo potest venire ad me nisi Pater qui misit me traxerit eum. Oportet igitur ut omnis qui ducitur ad Deum trahatur auxilio aliquo ita potenti et forti, ut ei non resistat: nam si nos pro innata nostra libertate Deo vocanti respondemus, et sequimur, potius nos Deum, ut no- biscum cooperetur, trahimus, quam ipse nos trahat.

Nego consequentiam: et ad antecedens dico. Deum nos trahere ad bene et sa- lutariter operandum sua gratia praeveniente, sine qua nemo potest sa- lutariter operari: ultra quod auxilium praeveniens, aliud cooperans conceditur, quod non praevinit neque prius operatur quam voluntas consentiat: numquam tamen voluntas ita determinat auxilium coope- rans, quin prius ipsa fuerit a Deo tracta, idest mota, et excitata auxilio praeveniente inspirationis divinae, de quo auxilio praefati textus sunt intelligendi; non autem de gratia antecedenter necessitante vo- luntatem ad agendum, et cui non possit resisti. Nec difficultatem fa- cessit vox illa trahere, nam in moralibus, et causis liberis non signi- ficat necessitare, sed allicere, iuxta illud Poetae: Trahit sua quemque voluptas: voluptas, inquam, non necessitas, nec obligatio, sed dele- ctatio, inquit S. Augustinus, Tract. 26. in Ioan.

OBIECTIONES PETITAE AB HAERETICIS EX SANCTO AUGUSTINO PRO GRATIA MEDICINALI NECESSITANTE.

Obiicit 1. Calvinus, lib. 2 Instit., cap. 3. num. 13. et aliqui eius Sectatores varios sancti Au- gustini textus, in quibus asserit gratiam Christi operari, primo ipsum velle, et efficere ut velimus, secundo largiri bonam voluntatem, tertio auferre omnia merita, et virtutes: et alia plurima id genus, ex quibus ille pessimus haeresiarcha infert corda nostra Dei afficientis neces- sitate sequi motum: unde contumeliis, ut assolet, etiam sacram Fa- cultatem Parisiensem impetit dicens:

Audiamus nunc Augustinum suis verbis loquentem, ne aetatis nostrae Pelagiani, hoc est, Sorbornici Sophistae totam vetustatem nobis adversus pro more suo criminentur.

Inferunt autem tam ille quam eius Asseclae; primum ex Epi- stola 107. ad Vitalem ubi sanctus Augustinus ait: Quapropter ut in Deum credamus et pie vivamus, non volentis neque currentis sed miserentis est Dei: non quia velle non debemus, et currere, sed quia in nobis velle operatur, et currere. Et lib. De Gratia et libero Arbi- trio, cap. 17. sine illo vel operante ut velimus, vel cooperante cum velimus, ad pietatis opera nihil valemus. Et lib. De Bono Perseveran- tia, cap. 13. Nos ergo volumus, sed Deus operatur in nobis et velle, et operari pro bona voluntate.

Secundum colligunt ex eadem Epist. 107. A Domino gressus hominis diriguntur, et viam eius ⟦illegible: inlet⟧, et intelligemus ipsam voluntatem bonam qua incipimus velle credere, quoniam Dei via quid est nisi fides vera? illius esse donum qui gressus nostros propterea dirigit primitus ut velimus.

Tertium denique pro- bare nititur ex Epist. 105. Vita aeterna etiam ipsa gratia nuncupatur, non ob aliud nisi quia gratis detur: nec ideo quia meritis non datur, sed quia data sunt, et ipsa merita quibus datur. Et Epist. 107. Intelligendum est igitur, inquit, etiam ipsa hominis bona merita esse Dei munera, quibus cum vita aeterna redditur, quid nisi gratia pro gratia redditur? Igitur ve- rum ac germanum discrimen inter utramque gratiam, medicinae et sanitatis, ex hoc maxime capite colligendum est, quod haec hominem suae voluntatis ac bonorum operum liberum artificem sinebat, illa vero necessario ad bonum opus impellat.

Nego consequentiam: nam ex eo quod Deus dicatur in nobis operari velle et bonam voluntatem ef- ficere, non sequitur, nos ideo necessitari per gratiam effectricem ad operandum; alias idem affirmandum esset de Angelis et Adamo in- nocente; nam ipsemet S. Augustinus clarissime docet ipsi Adamo et Angelis datam fuisse gratiam quae in eis efficax erat, ut velle et bonam vo- luntatem operaretur, ut videre est lib. 12. De Civit. Dei, c. 9. ubi postquam quaesivisset: An sancti Angeli quem habent Creatorem natu- rae, eundem habeant hunc voluntatis Auctorem per Spiritum sanctum in eis charitate diffusa, proponit duas opiniones, quarum altera An- gelos amore casto numquam caruisse: altera sine eo aliquamdiu ste- tisse decernit: tum ex utraque certum esse demonstrat voluntatem bonam nonnisi a Deo potuisse concedi. Vnde, inquit, quia facta est bona voluntas Angelorum, utrum cum ipsis facta est, an sine illius societate discreti, quod hi in eadem voluntate bona manserunt, illi aut ea deficiendo mutati sunt, mala scilicet voluntate… et istam quis fe- cerat nisi ille, qui eos cum bona voluntate, idest, cum amore casto, quo illi adhaerent, creaverit, simul in eis condens naturam, et largiens gratiam? Quibus verbis non de charitate habituali, sed de volitione bona et actuali charitate sermonem esse perspicuum fit ex disputa- tionis scopo et contextu; postquam enim de mala voluntate seu amore perverso disseruit, docuitque nullam illius esse efficientem causam, sed potius deficientem: ex hac quaestione ad alteram similem quae bonae voluntatis causam spectat, ita procedit: si dixerimus nullam esse ef- ficientem causam etiam voluntatis bonae, cavendum est ne voluntas bona bonorum Angelorum non facta, sed Deo coaeterna esse credatur. Clarum est igitur utrobique disputari de voluntatis actu, seu malo seu bono.

Evidens est ergo ad primam volitionem bonam eliciendam Angelos accepisse adiutorium gratiae illi persimile quod in nobis ope- ratur ipsum velle. Quid enim de medicinalis gratiae efficacia ad effi- ciendam bonam voluntatem asserit sanctus Augustinus locis in obie- ctione scriptis, quod de isto Angelorum adiutorio pariter non affirmet? quippe tam ipsis quam in nobis Deum bonam voluntatem et ipsum velle efficere perspicue docet.

Porro quod de Angelis S. Augusti- nus docuit, idipsum de homine primo innocente statuendum esse sae- pius inculcat, nempe cum bona voluntate actuali fuisse conditum. Id clare aperit lib. 11. De Civit. Dei, c. 11. Fecit Deus, inquit, sicut scriptum est, hominem rectum, ac per hoc voluntatis bonae: non enim rectus esset bonam non habens voluntatem: bona igitur voluntas opus est Dei; cum ea quippe factus est homo. Et cap. 21. Cur non per- mitteret ut ab illa primus homo, qui rectus, idest, cum bona voluntate creatus fuerat, tentaretur? Et lib. De Corrept. et Gratia: Tune ergo dederat homini Deus bonum voluntatem, in ea quippe illum fecerat qui fecerat rectum.

Plura non proferam sancti Augustini testimonia, ad eandem veritatem insinuandam, quippe sufficienter praetata demonstrant, adiutorium gratiae quod Angelis et Adamo Deus contulit ad primum amoris actum, ea prorsus omnia habuisse ex quibus medici- nali gratiae vim illam necessitatis inferendae haeretici praetendunt: per illud enim Deus bonam voluntatem contulit, atque ipsum velle ope- ratus est. Subindeque merito negamus consequentiam, quippe nihil aliud locis in obiectione laudatis contendit S. Augustinus quam quod Deus praeveniat voluntatem nostram gratia excitante, et cum ea con- currat per cooperantem gratiam ad bonam voluntatem formandam, et bonum velle exercendum.

Obiicit 2. Calvinus ib. num. 9. Sancti et iusti quique nunc Deum suppliciter exorant, ut eorum voluntates in bonum opus ac praece- ptorum observantiam inclinet, subindeque ut eos efficaciter ad bonum determinet: sed idipsum non opus habebat deprecari Adamus inno- cens; quippe, ut docebat supra S. Augustinus, in eius libera potestate erat velle bonum: igitur gratia medicinalis a gratia sani- tatis differt, quod illa necessario, haec libere in bonum inducebat.

Respondeo 1. negando minorem; siquidem Gelasius summus Pontifex in dictis adversus Pelagianos, quae habentur tomo 2. Concil., diserte pronuntiat etiam primos Parentes divinam gratiam debuisse exorare, quae eorum voluntatem in bonum efficeret et firmaret.

Si in ipsis primis hominibus, inquit, dum sua nimium felicitate confidunt, et tantam Dei gratiam in vacuum recipientes, non orando, quod utique nusquam fecisse referuntur, nec de perceptis gratias referendo, nec ut eadem intemerata duraret, suppliciter implorando, incolumes constare nequiverunt; quanto magis post praevarecationem ⟦illegible: munam⟧, in quam mala sui confidentia Creatorem nullatenus ⟦illegible: inquirendo⟧ lethaliter inciderunt, absque divino munere suis viribus vel aegri stare non possunt sine quo nec integri persistere valuerunt?

Et infra:

Hinc illa prima conditionis integritas, dum ita de se fidit, tamquam ipso qui condiderat non egeret: nec de perceptis agit gratias, quod nusquam fecisse memoratur, de conservandis quae sumpserat poscit auxilium, nec ad eum etiam pulsata tentatoris accessu devota concurrit, et consulit suaque se credit voluntati, sine praesidio Creatoris, potuit deceptoris in- sidis.

Quibus sane nihil planius et clarius dici potuit ad probandum orationem fuisse Adamo necessariam, ut gratiae firmitatem ac perse- verantiam exoraret.

His iuvat etiam S. Augustini auctoritatem at- texere. Hic enim, lib. 11. De Civit. Dei, c. 21. Cur Deus, inquit, non permitteret ut ab illo (malo Angelo) primus homo, qui rectus, hoc est bonae voluntatis creatus fuerat, tentaretur? Quandoquidem sic erat institutus, ut si de adiutorio Dei confideret, bonus homo malum Angelum vinceret: si autem creatorem atque adiutorem Deum superbe sibi pla- cendo desereret, vinceretur: meritum bonum habens in adiuncta divinitus voluntate recta; malum vero in deserente Deum voluntate perversa; quia et ipsum confidere de adiutorio Dei, non quidem posset sine adiu- torio Dei. Manifestum est igitur Adamum potuisse daemonem vincere per divinum auxilium, quod fiducia in Deum, et oratione poterat ob- tinere.

Respondeo secundo, negando sequelam maioris: nam tametsi iusti homines Deum cum Davide exorent, ut inclinet eorum corda in testimonia sua, inde non est consequens quod hic inclinatio et de- terminatio fiat necessario; siquidem divina gratia potest libere et complacenter hominum voluntates illectu morali, non autem physico, ad bonum flectere et determinare.

Obiicit 3. Calvinus ib. cap. 9. num. 12. 13. 11. Sanctus Augu- stinus docet gratiam perseverantiae Adamo concessam in hoc a perse- verandi auxilio datam ipsius posteris discrepare, quod illi dumtaxat potestatem, his vero etiam voluntatem tribuat: ergo revera gratia medicinalis a gratia sanitatis discrepat, quod illa necessitatem inferat, haec vero non ita. Probant antecedens eius Sectatores ex variis ipsius sancti Doctoris textibus, maxime vero ex lib. De Correptione et Gratia, cap. 11. ubi cum de Adamo saepius dixisset, quod haberet adiutorium, sine quo non poterat perseverare si vellet, utriusque partis optione in eius arbitrio collocata, tandem adiicit:

Sed quia noluit permanere, propterea eius culpa est, cuius meritum fuisset, si permanere voluisset: sicut fecerunt Angeli sancti, qui cadentibus aliis per liberum arbitrium, per idem liberum arbitrium steterunt ipsi;

et lib. De bono perseverantia, cap. 1. idipsum aperte tradit: Non est hoc, inquit, (videlicet non discedere a Deo, seu permanere cum Deo) omnino in viribus liberi arbitrii, qualis nunc sunt; fuerat in homine antequam caderet. Et in Enchiridio ad Laurentium 104. disputans de divina voluntate, et asserens omnino fieri quodcumque ipsa vellet; cum obiiceretur: cur ergo primum hominem, quem bonum et rectum instituerat, non cu- stodierit in ea salute, in qua creatus fuerat: itemque, cur non eum ad meliorem immortalitatis beatitudinem transtulerit, ad quam eum condidisse et transferre velle videbatur? Utrumque ab Adami volun- tate pependisse, respondet dicens:

Quapropter etiamsi primum hominem Deus in ea salute, in qua conditus fuerat, custodire voluisset, eumque opportuno tempore post genitos filios sine interpositione mortis ad meliora perducere, ubi iam non solum peccatum non committere, sed nec voluntatem posset habere peccandi; si ad permanendum sine peccato, sicut factus erat, perpetuum voluntatem habiturum esse praescisset; quia tamen eum male usurum libero arbitrio, hoc est peccaturum esse praescivit, ad hoc potius paravit voluntatem suam, ut poena ipsa faceret etiam de maleficiente.

Cuius dicti rationem reddit, quia tunc, et velle et nolle, perseverare et non perseverare propter maximam status illius libertatem, relictum erat in libero voluntatis arbitrio. Sic enim, inquit, cap. 106. oportebat prius hominem fieri, ut et bene velle posset, et male: nunc vero, ut statim addit, voluntas sub servitute pec- cati detinetur, qua fit ut bene velle non possit: sed voluntas per Christi gratiam debeat liberari, et praeparari.

Nego consequentiam, et ad antecedens dico, Angelorum perseverantiam fuisse speciale donum Dei, sicut et nunc est sanctorum hominum, ut diserte et clarissime tradit sanctus Fulgentius, lib. 2. ad Trasimundum, cap. 2. ubi de Angelis sic loquitur:

Cum vero quaedam pars eius naturae Angelicae de caelesti beatitudinis culmine in imam perpetuamque cernitur devoluta miseriam beato Petro dicente: quia Deus Angelis peccantibus non pepercit, sed carceribus caliginis inferni tradidit in iudicium puniendos reservari: profecto cognoscitur, uniformi cunctos opprimi potuisse ruinae consortio, nisi quos ⟦illegible: cellet⟧ a casu ⟦illegible: praritatis⟧ virtus illa defenderet, quae sola naturaliter mutari praepararique non posset.

Ipsa igitur etiam homini praeparando fuit necessaria, quia non alia stantem Angelum a ruina potuit custodire, nisi illa quae lapsum hominem post ruinam potuit reparare. Una est in utroque gratia operata, in hoc ut surgeret, in illo ne caderet; in illo ne vulneraretur, in isto ut sanaretur: ab hoc in- firmitatem repulit, illum infirmari non sinit.

Haec autem quae co- piose quidem a S. Fulgentio Augustinianae doctrinae acerrimo defen- sore et clarissimo interprete fusius explicata sunt, praevia ab eodem sancto Augustino traduntur lib. 12. De Civit. Dei, c. 9. ubi de Angelis bonis et malis disputans, haec habet: Istis mala voluntate cadentibus, illi amplius adiuti, ad eam beatitudinis plenitudinem unde se nusquam casuros certissimi fierent, pervenerunt. Ubi per vocabula amplius adiuti, haud dubie intelligit speciale auxilium Angelis bonis ad perseverandum concessum. Quod utique fusius ac clarius tradit concione 2. in Psal. 32. ubi docet Angelicam naturam, quam caelorum nomine designat, divina gratia indiguisse, quae perseverantiam atque firmitatem illi conferret:

Caeli, inquit, ubi nulla est miseria, numquid quia non indigent miseria, non indigent Domino? omnia indigent Domino, et misera, et felicia: sine illo miseri non sublevantur, sine illo felix non regitur: ergo ne forte de caelis quaereretur, cum audires misericordia Domini plena est terra: audi quia Domino et caeli indigent: Verbo Domini caeli solidati sunt. Nam non a se sibi solidamentum fuerunt: nec ipsi caeli firmitatem sibi proprium praestiterunt. Verbo Domini caeli firmati sunt, et Spiritu oris eius omnis virtus eorum, non habuerunt aliquid ex se, et tamquam supplementum a Domino perceperunt. Spiritu enim oris eius, non pars, sed omnis virtus eorum.

Idem postmodum docet de sanctis Apostolis, ut nemini sit dubium, non solum sanctos et iustos homines in statu naturae lapsae, sed etiam hominem innocentem, necnon et Angelos divina egere gratia ad per- severandum.

Quam utique doctrinam clarissime tradit et propu- gnat S. Bernardus, lib. De libero arbitrio, ubi docet Angelis datam fuisse a Deo perseverantiam, non Adamo: Superioribus, inquit, spi- ritibus datum est sine peccato et miseria perdurare, etc. Adam autem absque his quidem esse, sed non etiam permanere. Et Sermone 22. in Cant. Qui erexit, inquit, hominem lapsum, dedit stanti Angelo ne liberetur: sic illum de captivitate eruens, sicut hunc a captivitate de- fendens: et hac ratione fuit aeque utique redemptio, solvens illum, et servans istum: liquet ergo sanctis Angelis Dominum Christum fuisse redemptionem, sicut iustitiam, sicut sapientiam, sicut sanctificationem. Hinc concludit: Sic ergo omne quod erat, Angelis factus est, et nobis quid? sapientia, iustitia, sanctificatio, redemptio. Quibus verbis duo apertissime docet: primum quidem Deum Angelis dedisse non solum ut possent non labi, sed ne laberentur; secundum vero, eodem modo Angelorum redemptionem esse, quomodo est eorum sanctificatio: haec autem dubio procul speciale Dei beneficium est: igitur et illa.

Ex iis itaque constat, et apertissime sequitur: primo, Angelis et homini innocenti fuisse necessarium speciale Dei adiutorium ad perseveran- dum; secundo, gratiam illam, qua adiuvante Angeli steterunt, per- severandi necessitatem non attulisse: subindeque turpiter hallucinatur Calvinus, et cum eo omnes illius Sectatores, cum gratiam medicinalem ideo necessitatem imponere contendunt, quod per illam Deus quos vult certo erigat, et a lapsu defendat: hoc enim utrique gratiae, medicinali et sanitatis, commune est, ut per eam Deus quos vult erigat, et a ruina protegat.

Instantur. Sanctus Augustinus, lib. De Correptione et Gratia, verbis supra in primo Paragrapho laudatis, gratiam medicinalem appellat adiutorium quo, gratiam vero sanitatis adiutorium sine quo. Quibus significat hominem innocentem habuisse quidem gratiam, qua pro li- bito uti posset ad bonum faciendum, et in ea perseverandum: secus autem eius posteri, quibus confertur adiutorium, quo determinantur ad volendum, et perseverandum: sed (inquiunt) adiutorium sine quo liberum sinebat hominem; adiutorium autem quo eum necessitat ad agendum: ergo gratia medicinalis in hoc a gratia sanitatis differt, quod illa necessario, haec libere hominem afficiat et moveat.

Probant maiorem: Sanctus Augustinus ib. cap. 12. utriusque auxilii naturae lapsae et sanae concessi distinctionem explicans, ait:

Primo itaque homini, qui in eo bono, quo factus fuerat rectus, acceperat posse non peccare, posse non mori, posse ipsum bonum non deserere, datum est adiutorium perseverantiae, non quo fieret ut perseve- raret, sed sine quo liberum arbitrium perseverare non posset. Nunc vero Sanctis in regnum Dei, per gratiam Dei praedestinatis, non tantum tale adiutorium perseverantiae datur: sed tale, ut eis perse- verantia ipsa donetur: non solum ut sine illo dono perseverantes esse non possint; verum etiam ut per hoc donum nonnisi perseverantes sint.

Probant minorem Calvinus, lib. 6. De libero arbitrio, circa finem, nempe quod in hoc gratia me- dicinalis a gratia sanitatis discrepat, quod illa hominem necessario ad bonum determinet, haec vero suae libertatis compotem et in utramque partem flexibilem relinquat: hoc enim clarissime indicare videtur S. Augustinus circa finem eiusdem capitis 12. ubi ait:

Sufficientum est ergo infirmitati voluntatis humanae, ut divina gratia indeclinabiliter et insuperabiliter ageretur: et ideo quamvis infirma non deficeret, neque adversitate aliqua vinceretur; ita factum est, ut voluntas hominis invalida et imbecilla in bono adhuc parvo perseveraret per voluntatem Dei: cum et vo- luntas primi hominis fortis et sana in bono ampliore non perseveraverit, habens virtutem liberi arbitrii, quamvis non de futuro iudicio Dei sine quo non posset perseverare si vellet: non tamen tali quo in illo Deus operaretur ut vellet: fortissimum quippe dimisit, utque permisit facere quod vellet; infirmos ser- vavit, ut ipso donante invictissime nollent.

Igitur gratia medicinalis hominem necessario im- pellit ad opus bonum.

Respondeo primo, duobus modis sumi posse auxilium quo aliquid fit, nimirum vel pro causa efficiente, vel formali. Sanctus autem Augustinus hic usurpat auxilium quo tantum in sensu formali; agit enim hic tantum de gratia necessaria ad per- severandum tam primo homini innocenti, quam eius posteris praede- stinatis; ut manifeste patet ex initio cap. 10. quod sic habet: Hinc excitatur alia quaestio non sane contemnenda… quaeritur enim a nobis, quantum ad hoc donum Dei, quod est in bono perseverare usque in finem, quid de ipso primo homine sentiamus. Vides quaestionem tribus capitibus tractandam, cuius occasione distinguit auxilium quod est primo homini datum ad perseverandum, quodque appellat auxilium sine quo non poterat perseverare, ab auxilio quod iam datur homi- nibus lapsis intestino concupiscentiae bello laborantibus in tenebris ignorantiae, quod dicit esse maius et fortius, et non tantum auxilium sine quo possint perseverare, inquit, sed auxilium quo nisi perseverantes sint: nec aliud omnino tractat in praedictis capitibus. Hinc fit quod hoc auxilium quod dicat tantum spectare ad praedestinatos; de ipsis namque dumtaxat egerat cap. 9. Unde hac disputatione finita, caput decimumtertium sic incipit:

Haec de his loquor qui praedestinati sunt in regnum Dei… non de his, qui cum annuntiasset et locutus esset, multiplicati sunt super numerum: ipsi autem vocati dici possunt, non autem electi, quia non secundum propositum vocati:

quibus aperte significat non praedestinatos excludi ab auxilio, de quo egerat in tribus prioribus capitibus. Falsum est igitur S. Augustinum per auxilium quo ⟦non?⟧ quodlibet auxilium Adae posteris concessum comprehendisse, sed dumtaxat illud quo homo formaliter fit perseverans, quemadmodum per beatitudinem formaliter fit beatus: Beatitudinem enim, inquit cap. 12. supra, quam nondum habet homo, cum data fuerit, continuo fit beatus: adiutorium est enim non solum sine quo non fit, verum etiam quo fit, propter quod datur. Quapropter hoc adiutorium, et quo fit est, et sine quo non fit: quia et si data fuerit homini beatitudo, continuo fit beatus, et si data numquam fuerit, numquam erit. Negari non potest S. Au- gustinum hic auxilium quo illud appellare, non quo efficienter, sed quo formaliter aliquid fit: nam ita beatitudo non beatos facit.

Cla- rissime vero mentem suam exponit, cum definitionem adiutorii quo tam perspicuis verbis, et exemplo tam illustri explicatam ad propo- sitam de adiutorio perseverantiae quaestionem accommodat: neque enim illud efficienti causae, quae in nobis perseverantiam operatur, sed ipsi potius perseverantiae, qua formaliter perseverantes sumus, appli- cat, dum ait eodem c. 12.: Primo itaque homini datum adiutorium per- severantiae, non quo fieret ut perseveraret, sed sine quo per liberum arbitrium perseverare non posset. Nunc vero sanctis in regnum Dei per gratiam Dei praedestinatis, non tantum tale adiutorium perseve- rantiae datur, sed tale ut eis perseverantia ipsa donetur, non solum ut sine isto dono perseverantes esse non possint, verum etiam ut per hoc donum nonnisi perseverantes sint. Est adiutorium quo respectu perseverantiae, nempe perseverantia ipsa, seu donum per quod perse- verantes sint.

Cum autem Presbyteri Massilienses atrociter carpe- rent illam S. Augustini doctrinam, et ex ea colligerent perseverantiam amitti contumaciter non posse: S. August. in lib. De bono perseveran- tia, c. 6. sic hanc mentem suam copiose et dilucide exponit:

Nolunt, inquit (ut scribitis) isti fratres, ita hanc perseverantiam praedicari, ut non vel simpliciter emereri, vel amitti contumaciter possit: ubi quid dicant parum diligenter attendunt. De illa enim perseverantia loquimur, qua perseveratur usque in finem, quae cum sic data est, perseveratum est usque in finem: si autem non est perseveratum usque in finem, non est data, quod et iam superius satis egimus. Non itaque dicant homines, perseverantiam cuiquam datam esse usque in finem, nisi cum ipse venerit finis, et per- severasse, cui data est, repertus fuerit in finem. Dicimus quippe castum, quem novimus castum, sive sit, sive non sit in eadem castitate mansurus: et si quid aliud divini muneris habeat, quod teneri et amitti potest, dicimus eum habere quandiu habet, et si amiserit Dicimus habuisse. Perseverantiam vero usque in finem, quoniam non habet quisquam, nisi qui perseveraverit usque in finem, multi possunt eam habere, nullus amittere; neque enim metuendum est, ne forte cum perseveraverit homo usque in finem, aliqua in eo mala voluntas oriatur, ne perseveret usque in finem. Hoc ergo Dei donum suppliciter emereri potest, sed cum datum fuerit amitti contumaciter non potest: cum enim perseveraverit quisque usque in finem, neque hoc donum potest amittere, neque alia quae poterat ante finem: quomodo enim potest amitti, per quod fit, ut non amittatur etiam quod posset amitti?

Haec S. Augustinus.

His verbis clarissime docet 1. S. Doctor, donum illud perseverantiae, quod libro De Correptione et Gratia, cap. 11. et 12. descripserat, esse ipsam perseverantiam, qua formaliter perseveratur usque in finem: atque adeo aperte significat adiutorium quo, cuius ad hanc quaestionem illustrandam meminit, illud esse quo formaliter fit id propter quod datur, quemadmodum beatitudo, quam in exemplum adducit, est id quo formaliter beati efficimur. Nec refert, quod utatur voce illa fit: non enim hic significat causam efficientem, sed dumtaxat formalem; nam eodem modo hanc vocem usurpat in sensu formali, in Psal. ⟦121⟧. cum ait:

Calidus calore calescit, frigidus frigore frigescit, velox fit celeritate: quid calidius ipso calore, quo calet quidquid fit calidum? quid frigidius ipso frigore, quo frigescit quidquid frigidum fit? quid ergo velocius ipsa velocitate, qua velox fit quidquid velociter currit?

Quibus verbis vocem fit non efficientem, sed formalem causam signi- ficare nemini dubium esse potest. Docet 2. Nullam in ea perseverantia necessitatem antecedentem, sed tantum consequentem reperiri; quia asserit tunc tantum amitti illam contumaciter non posse, cum perse- veratum est usque in finem: ergo non arbitratur donum illud eius- modi adiutoriis comparari, quibus humana libertas reluctari non possit: alias enim etiam dum hic vivimus, contumaciter amitti non posset: siquidem illa adiutoria, ut antecedentem perseverandi necessitatem, ita quoque impossibilitatem non perseverandi inducerent. Habemus igitur ex S. Augustini mente, adiutorium quo nullam antecedentem, sed tantum consequentem necessitatem involvere, quod ut plenius pa- teat, respondeo 2. Quod etiamsi adiutorium quo sumatur in sensu ef- ficienti, nullam necessitatem antecedentem inferre potest: quippe hac ratione auxilium illud locum habebat in natura integra, quam haere- tici nobiscum admittunt fuisse liberrimam, et omnis antecedentis ne- cessitatis expertem: nam si adiutorium quo sumatur pro gratia, qua ipsum velle certo et efficaciter operatur, negari non potest illud Adamo et Angelis concessum fuisse, ut Deum in ipso creationis articulo dili- gerent; siquidem S. Augustinus de primo illo Angelorum amore, seu de volitione bona, quam in ipsa creatione susceperunt, ita loquitur lib. 12. De Civit. Dei, c. 9.: Et istam quis fecerat, nisi ille, qui eos cum bona voluntate, idest cum amore suo, quo illi adhaerent, creavit? Quin etiam docet eos eiusmodi bonam voluntatem non nisi operante adiutorio Creatoris habere potuisse. Atque inde concludit de Angelis perinde ac de nobis dici posse, quod charitas Dei diffusa sit in eis per Spiritum sanctum, qui datus est eis. — Quod de Angelis sanctis ibi docet, idem de primo homine sentiendum esse profitetur lib. 11. cap. 11. his verbis: Bona voluntas opus est Dei, cum ea quippe ab eo factus est homo. Et De Correptione et Gratia, c. 11.: Tunc ergo, inquit, dedit homini Deus bonam voluntatem: in illo quippe eam fe- cerat, qui fecerat rectum. Ex his itaque patet, haereticos turpiter hal- lucinari, et toto coelo ab Augustini principiis aberrare, dum asserunt adiutorium quo sive efficax non fuisse collatum Angelis et primis Parentibus in statu innocentiae, et quod Augustinus docet de Dei auxilio Adamo concesso ad perseverandum (quod utique non fuit ef- ficax, sed tantum sufficiens, ⟦illegible: ut lugendus et intelix erentus nimium⟧) demonstrati ad omnia gratiae auxilia ipsi concessa volunt extendi. Unde his ita praemissis, ad argumentationem in forma:

Respondeo primo, distinguendo maiorem: auxilium quo non fuit con- cessum Adamo innocenti, si sumatur formaliter, seu pro causa formali, concedo: sic enim non habuit illud auxilium quo, seu donum perseve- rantiae quo Praedestinati formaliter in finem usque perseverant: si su- matur effi- cienter, et pro causa operante et effectiva, nego: sic enim Adamus habuit auxilium efficax ad formandam bonam voluntatem, et produ- cendum amorem castum, cum quo creatus est. Minorem similiter di- stinguo: auxilium quo necessitatem imperet antecedentem, et quae liber- tatem perimat, nego: consequentem, quae hominem sui ipsius arbitrum et compotem relinquat, concedo. Non est igitur, cur tantopere haeretici ex hac S. Augustini auctoritate et doctrina patrocinium sibi affulgere iactitent pro astruenda gratiae medicinalis summa necessitante virtute, ex qua a gratia sanitatis censeatur discrepare, quippe longe aliud per auxilium sine qua, et auxilium quo, quam haeretici comminiscuntur, intellexit S. Augustinus; subindeque frustra sui erroris ex huius du- plicis auxilii distinctione tutelam usurpant.

Petes. Quare S. Augustinus huius duplicis adiutorii, sine qua, et quo uno dumtaxat loco, et solum post debellatam Pelagii haeresim meminerit? Enimvero in diuturno cum Pelagianis conflictu, numquam ad eos debellandos hanc distinctionem adhibuit. —

Respondeo, hoc ideo tactum, quod ei cum Pelagianis bellum non esset de neces- sitate gratiae ad perseverandum, sed de auxilio absolute necessario ad quodlibet opus bonum meritorium exercendum: quod utique ne- gabant Pelagiani admittentes duntaxat adiutorium possibilitatis una cum ceteris adiutoriis externis, de quibus saepe meminimus: nole- bant autem aliquod auxilium absolute desiderari ex parte voluntatis ad bonum absolute faciendum, sed tantum ad facilius illud exer- cendum, quod utique pessimum dogma a Pelagio invectum acerri- me oppugnavit S. Augustinus, demonstrans adiutorium absolute esse necessarium ex parte voluntatis, sine quo nullum bonum opus nec esse, nec velle posset. — Ubi autem explicandum habuit donum per- severantiae in lib. De Correctione et Gratia, opus fuit ipsi distin- guere auxilium sine qua, ab auxilio quo aliquid fit, ut nempe signi- ficaret discrimen inter gratiam Adamo concessam ad perseverandum cum qua non perseveraverit, et eam qua conceditur Sanctis ac Prae- destinatis in statu naturae lapsae: illius enim doctrina in lib. De Cor- rectione et Gratia, haec summa est, ut demonstret qualiter Deus cum Sanctis agat circa eorum perseverantiam stabiliendam. Nam cap. s. demonstrat ad Dei dona pertinere perseverantiam Sanctorum: sive otiosam illam qua finit homo vitam istam, antequam ex bono mutetur in malum: sive actuosam alteram actualis gratiae auxiliis, voluntati ut perseveret delectabilem, perpetuitatem et inseparabilem fortitudi- nem tribuentibus comparatam: tum cap. 10. agit de dono perseve- rantiae primo homini concesso: demonstratque ipsum habere quidem potuisse perseverantiam, si voluisset, quia ad perseverandum suffi- cientes vires habebat: cum enim eius voluntas esset sana, ei opus non erat caelesti delectatione, qua Deus in nobis cum ipsa perseve- randi voluntate activam illam perseverantiam efficit: sed eum potuisse cum adiutorio, quod in ipsa creatione acceperat, ita sibi perseveran- tiam comparare, ut haec libertati potius, quam divinae gratiae videretur tribuenda, ut ipse explicat cap. 11. postque cap. 12. adiutorium per- severantiae Adamo concessum comparat cum ipsa perseverantia, quae modo Sanctis omnibus, sive per improvisam mortem, sive per gratiam voluntatis, quae ipsum velle in eis efficit, tribuitur. Itaque ut rem plane definiat, duo adiutoriorum genera distinguit: alterum sine quo ali- quid non fit, et alterum quo aliquid fit. Tum docet Adamum acce- pisse tantum adiutorium sine quo non; quia non ipsam perseverantiam, sed id dumtaxat sine quo perseverare non poterat, accepit; Sanctos vero in hoc statu accipere adiutorium quo perseverant, quia ipsa perseverantia illis donatur; sive cum inopina morte, dum iusti sunt, opprimuntur: sive cum ad extremum usque spiritum motionem voluntatis accipiunt, quae ipsum velle in illis operatur: tandem ubi probavit Adamum non indiguisse motione voluntatis ad perseveran- dum active, ita concludit:

Sic ergo non acciperet hoc donum Dei, idest, in bono perseverantiam primus homo, sed perseverare vel non perseve- rare in eius relinqueretur arbitrio, tales vires habebat eius voluntas, quae sine ullo fuerat instituta peccato, et nihil ex seipsa concupiscentialiter resisterbat, ut digne tantae bonitati et bene vivendi facilitati perseverandi commisceretur arbitrium.

II. — In statu naturae integrae non sufficiebat ad primam voluntatem tantum auxilium habituale cum illustratione intellectus: sed praeterea opus erat auxilio quo moveretur voluntas ad eliciendum illum actum amoris casti, per quem homines adhaererent Deo.

Probat hanc veritatem luculenter S. Augustinus a simili de SS. An- gelis cap. 9. ubi quaerens, an SS. Angeli, quem habent Creatorem na- turae, in eodem habeant bonae voluntatis auctorem per Spiritum san- ctum in eis charitate diffusa: proponit duas opiniones quarum altera Angelos amore casto numquam caruisse; altera sine eo aliquamdiu extitisse defendit: tum ex utraque certum esse demonstrat voluntatem illam bonam non nisi a Deo potuisse concedi. Nam primo pertractans priorem sententiam asserentem Angelum amore casto numquam ca- ruisse, ait:

Porro, quia facta est (voluntas bona Angelorum SS.) utrum cum ipsis facta est, an sine illa fuerant prius? sed si cum ipsis, non dubium est, quod ab illo facta sit, a quo et ipsi: simulque ut facti sunt, si a quo facti sunt amore cum quo facti sunt adhaeserunt, coque sunt isti boni ab illorum (malorum) societate discreti, quod hi in eadem > voluntate bona manserunt, illi aut ea deficiendo mutati sunt, mala sci- licet voluntate.

Quibus verbis aperte significat charitatem non habi- tualem, sed actualem, per quam Angeli boni discreti sunt a malis. — Postquam autem ex priori opinione, qua Angelos sine amore casto numquam extitisse decernitur, ita disputavit, alteram sententiam sic expendit:

Si autem, inquit, boni Angeli fuerunt prius sine bona voluntate, eamque in seipsis Deo non operante fecerunt: ergo me- liores a seipsis, quam ab illo facti sunt: absit. Quid enim erant sine bona voluntate, nisi mali, aut si propterea non mali, quia nec mala voluntas eis inerat, neque enim ex ea, quam nondum coepe- rant habere, defecerant? recte nondum tales, nondum tam boni, quam esse cum voluntate bona coeperunt, aut si potuerunt seipsos facere meliores, quam eos ille fecerat, quo nemo melius quidquam facit, praeterito et bonam voluntatem, qua meliores essent, nisi ope- rante adiutorio Creatoris, habere non possent, etc.

Unde sic pro- bata utraque illa parte, tandem concludit, primam illam bonam vo- luntatem fuisse in Angelis per Spiritum sanctum diffusam: Confiten- dum est igitur, inquit, cum debita laude Creatoris, non ad homines pertinere, verum etiam de SS. Angelis posse dici, qualiter charitas Dei diffusa est in eis per Spiritum sanctum, qui datus est eis. — Quod autem de Angelis docuit S. Augustinus, eos primam bonam voluntatem actualem non habuisse, nisi iuvante divino gratiae auxilio, hoc etiam de primis parentibus statuendum esse saepius declarat, maxime vero lib. 14. De Civit. Dei, c. 11. ubi scribit:

Fecit Deus, inquit, sicut scriptum est, hominem rectum, ut per hoc voluntatis bonae; non enim rectus esset bonam non habens voluntatem: bona igitur voluntas opus est Dei: cum ea quippe ab eo factus est homo.

Et lib. De Cor- rept. et Gratiae, cap. 11.: Tunc ergo dederat homini Deus bonam vo- luntatem: in illa quippe eam fecerat, qui fecerat rectum. Quibus verbis non solum significat charitatem habitualem, sed etiam actualem, qua ab ortu primus homo Deo adhaesit, ac subinde quod in statu naturae integra gratiam Adamo et Angelis, ad amorem castum concipiendum collata, motionem voluntatis complectebatur: adeoque persimilis erat illi, quae nobis in hoc statu miseriae nostrae subvenit: et consequenter per id gratia sanitatis a medicinali non discrepat, quod haec requiratur primam bonam voluntatem exercendam, illa vero non ita.

Confirmatur ex altera eiusdem S. Doctoris sententia petita ex lib. X. De Genesi ad litteram, cap. 10. 11. 12. ubi expendens illa verba cap. 2. Tulit ergo Dominus Deus hominem, et posuit eum in Paradiso voluptatis, ut operaretur et custodiret illum, dicit illius divini oraculi duplicem posse praehere sensum, nempe hominem ideo positum in paradiso, vel ut ille hortum illum deliciarum excoleret et custodiret: vel ut Deus hominem ipsum virtutibus ac gratia sanctificante illustraret et exor- naret: Qua locutione, inquit, dicitur homo operari terram quae iam terra erat, ut ornata et fecunda sit: qua locutione dicitur Deus ope- rari hominem, qui iam homo erat, ut pius sapiensque sit. Et paucis interpositis: Sumpsit Deus hominem quem fecit, et posuit eum in pa- radiso operari, etiam ut iustus esset.... Cuius utique assertionis veri- tatem confirmat ex illis Scripturae locis qui de homine lapso maxime loquuntur: Ipsius enim, inquit, figmentum sumus. nam et Apostolus cum fidelibus ubi impietate conversis gratiam, qua salvi facti sumus, commendaret; gratia enim inquit salvi facti estis, per fidem, et hoc non ex vobis, sed Dei donum est. Quae verba cum S. Doctor adhibeat ad probandum ideo hominem fuisse a Deo positum in paradiso ope- rari eum ut iustus esset, satis indicat Adami iustitiam perinde ac no- stram esse ab eadem gratia quae ad primam bonam voluntatem effi- ciendam concurrat; quapropter addit: Et alibi cum dixisset: Cum ti- more et tremore vestram salutem operamini, ne sibi putarent tribuendum tamquam ipsi se facerent bonos; continuo subiecit, Deus enim est qui operatur in vobis. Sumpsit ergo Dominus Deus hominem quem fecit, et posuit in paradiso operari eum. — Vides ergo sanctum Augustinum eisdem verbis ac textibus uti ad probandam gratiam sanitatis Adamo fuisse necessariam ut bonam voluntatem haberet, quam S. Apostolus in homine lapso commendat; ac proinde gratia sanitatis a medicinali in eo non discrepat, quod haec ad primam bonam voluntatem exer- cendam homini lapso sit necessaria, non ita homini innocenti. Haec con- stabunt evidentius ex sequenti paragrapho.

III. — In qua tandem consistat discrimen Gratiae Sanitatis et Medicinali.

Genuinum discrimen inter gratiam sanitatis et medicinalem in eo maxime positum esse videtur, quod Adamus cum sola habituali gratia et adiutorio cognitionis potuerit perseverare: Sanctis vero hoc in statu naturae lapsae, praeter illa duo, etiam motio voluntatis necessaria sit.

Probatur ex S. Augustino, qui pluribus edocet discrimen utriusque status circa voluntatis adiutorium versari, in eo quod Adamus et An- geli habituali gratia et adiutorio cognitionis instructi non egerent ad perseverandum motione voluntatis, seu delectatione caelesti ad bonum supernaturale pelliciente; homines vero hoc in statu naturae vitiate, praeter habitualem gratiam et caelestem illam incitationem, ulterius ad perseverandum requirant gratiam actualem ipsi voluntati impressam, eamque interiori suavitate demulcentem.

Posterior pars huius doctrinae toties a S. Augustino traditur, quo- ties adversus Pelagianos contendit, in hoc naturae corruptae statu satis non esse ad bene agendum, ut mens illuminetur; sed requiri insuper, ut Spiritus sanctus delectationem seu internam motionem et inspirationem charitatis voluntati imprimat. Sic lib. De Spiritu et Littera, cap. 3.:

Neque liberum arbitrium, inquit, quidquam, nisi ad peccandum, valet, si lateat veritatis via: et cum id quod agendum, et quod vivendum est, coeperit non latere, nisi delectet, et ametur, non agitur, non suscipitur, non bene vivitur: ut autem diligatur, charitas Dei diffunditur in cordibus nostris, non per liberum arbitrium quod surgit ex nobis, sed per Spiritum sanctum qui datus est nobis.

Et cap. sequenti docet mentis illustrationem nihil ad bene agendum prodesse, ubi non adiuvat Spiritus, inspirans pro concupiscentia mala concupiscentiam bonam, hoc est charitatem diffundens in cor- dibus nostris: quapropter lib. 4. ad Bonifacium, cap. 5. Pelagianos reprehendit quod vellent nos a Domino Deo adiutorium cognitionis habere, quo ea quae facienda sunt noverimus, non inspirationem dile- ctionis, ut cognita sancto amore faciamus. — Illud ipsum sic inculeat

De gratia Christi, cap. 15. Hoc gratia si doctrina dicenda est, certe sic dicatur, ut altius et interius eam Deus cum ineffabili suavitate credatur infundere, non solum per eos qui plantant et rigant extrinsecus, sed etiam per seipsum, qui incrementum suum ministrat occultus, ita ut non ostendat tantummodo veritatem, verum etiam impertiat charitatem. Frustra pluribus eiusdem sancti Doctoris textibus haec veritas probaretur: quippe eam tam saepe tradit, ut vix in eius adversus Pelagianos lucubrationibus aliqua pagina occurrat, in qua praeter adiutorium cognitionis, necessariam quoque ad bene agendum delectationem caelestem non contendat: neque huic veritati retrahuntur etiam haeretici: sed non ita consentiunt priori parti.

Probatur igitur prior illa pars assertionis, nempe quod Adamus cum sola habituali gratia et adiutorio cognitionis potuerit perseverare, nec ad id ei necessaria fuerit pia motio voluntatis. Probatur, inquam, primo ex eo quod S. Augustinus nusquam Adamo et Angelis gratiam concessam ad perseverandum appellet his nominibus, quibus motiones voluntatis exprimit: quamvis autem haec plurima sint, ac propemodum innumera, tamen docte ac dilucide ad duodecim praecipua revocat Antonius Deschamps, lib. 3. disp. 3. cap. 16. quorum priora sex, inquit, amorem, nempe indeliberatum manifestius exprimunt: reliqua vero totidem delectationem apertius significant.

Primo a charitate eam appellat spiritum charitatis, lib. 1. ad Simplicianum, qu. 1. vel inspirationem charitatis, ut Epist. 117. versus finem, vel infusionem charitatis, ut lib. 2. ad Bonifacium, cap. ⟦illegible⟧. vel denique gratiam, qua charitas Dei diffunditur in cordibus nostris, ut in omnibus passim operibus: maxime lib. De gratia Christi, cap. 26. — secundo a dilectione nomen illi imponit. nam lib. De Spiritu et Littera, cap. 3. vocat depromtionem, dilectionemque summi boni. Et lib. 2. ad Bonifacium, cap. ⟦illegible⟧. inspirationem dilectionis. — Tertio, eam nuncupat amoris divini inspirationem, ut in disputatione contra Fortunatum: atque alia id genus nomina ab amore derivata frequenter illi attribuit. — Quarto, bonum concupiscentiarum nominat. Ita lib. De Spiritu et Littera, cap. 5. ait: ⟦…⟧ sanctos non adiurat Spiritus inspirans pro concupiscentia mala concupiscentiam bonam. — quinto cupiditatem boni eam dicit lib. 2. ad Bonifacium, cap. ⟦illegible⟧. — Sexto, bonam voluntatem appellat lib. De gratia Christi, cap. 21. — Pari ratione totidem nominibus ex delectatione caelesti eam voluntatis motionem significat. Primo namque illam appellat suavitatem pluribus, sed maxime in Psal. 4. ubi suavissime illam Davidis sententiam, Dominus dabit suavitatem, de gratia ipsi voluntati impressam exponit. — Secundo, eam nuncupat dulcedinem lib. 2. ad Bonifacium, cap. 9. dicens: Ergo benedictio dulcedinis est gratia Dei. — Tertio, saepissime delectationis nomen illi imponit omnibus pene in libris, quos in divina gratiae defensionem elucubravit. — Quarto, eam nuncupat condelectationem. Sic lib. 1. De Vitiis et Concupiscentia, cap. 30. ait: Gratiam Dei esse condelectationem legi Dei secundum interiorem hominem. — Quinto, iucunditatem nominat in Psal. ⟦illegible⟧. — Sexto, denique voluptatem appellat Tract. 26. in Ioan. dicens: Voluptate traheris. Quid est trahi voluptate? delectari in Domino, etc. Est quaedam voluptas cordis, etc. Haec sunt nomina, quibus s. Doctor motionem voluntatis ab intellectus illuminatione distinctam exprimit; sed ex tot nominibus, quibus S. Doctor piam illam voluntatis motionem exprimere solet, et quae semper usurpat, et quasi acervatim congerit, quoties de gratia medicinali verbum facit, ex tot, inquam, nominibus, ne unum quidem, vel semel adhibet cum de gratia Adamo et Angelis ad perseverandum concessa disserit. Igitur signum est eum censuisse Adamum et Angelos non eguisse illa gratia, quae voluntatem moveat, ut in bono sibi in creatione concesso perseverarent.

Confirmatur. Ex eo quod idem S. Doctor, lib. 2. De peccatorum meritis, cap. 19. intellectus et voluntatis gratias accurate distinguens, illam appellat lucem, ac lumen; alteram vero suavitatem, et delectationem: ait enim: Intelligamus si possumus Dominum Deum bonum idem etiam Sanctis suis alicuius operis iusti non tribuere, vel certam scientiam, vel certam delectationem, ut cognoscant non a seipsis, sed ab illo sibi esse lucem, qua illuminantur tenebrae eorum, et suavitatem, qua det fructum terrae eorum. Quibus significat utramque gratiam lucis, ac delectationis necessariam esse hominibus in statu naturae lapsae: at cum de illa gratia disserit, quam Adamus et Angeli ad perseverandum acceperunt, plerumque lucem ac lumen eam appellat, nusquam vero delectationem aut suavitatem: censet igitur Angelis et Adamo satis fuisse ad perseverandum gratia habituali animam informante, et actuali intellectum irradiante; non vero voluntatem stimulante, et movente.

Probatur 2. Ex eo quod idem S. Doctor auxilium illud voluntatem ad bonum pelliciens et movens, censeat ideo necessarium esse homini gratia habituali instructo, quia concupiscentiae stimulis agitur in malum, et a bono sectando revocatur; unde sic argumentari licet: docet S. Doctor ideo hominem gratia habituali instructum, et divina luce irradiatum, egere caelesti delectatione voluntatem ad bonum pelliciente, propter vincendos concupiscentiae motus, ab eiusmodi boni prosecutione removentes: sed Adamus innocens nullo amoris proprii appetitu seu delectatione noxia antecedente consensum stimulabatur: igitur ei non opus erat illa motionе et delectationе voluntatis ad bonum sectandum. Maiorem simul et minorem aperte tradit S. Augustinus, lib. De correptione et gratia, cap. 11. ubi de Adamo innocente ita scribit: « Ille non opus habebat eo adiutorio, quod implorant isti, cum dicunt: video aliam legem in membris meis repugnantem legi mentis meae, et captivantem me in lege peccati, quae est in membris meis. Infelix ego homo! quis me liberabit de corpore mortis huius? gratia Dei per Iesum Christum Dominum. Quoniam in eis caro concupiscit adversus spiritum, et spiritus adversus carnem; atque in tali certamine laborantes ac periclitantes, dari sibi pugnandi, vincendique virtutem, per Christi gratiam poscunt; ille vero nulla tali rixa a seipso adversus seipsum tentatus, atque turbatus, in illo beatitudinis loco sua secum pace fruebatur. » Haec S. Doctor. Adiutorium autem illud, quod adversus corporis atque animi concupiscentiam hoc in statu Sancti postulant, est delectatio caelestis, ut infinitis propemodum in locis S. Augustinus docet: ita Hom. 19. dum quaerit: Quomodo te a te liberat Deus? Respondet: Dando tibi vires pugnandi adversus concupiscentias tuas, inspirando virtutem, dando menti tuae caelestem delectationem. Et lib. De Continentia, cap. 3. Contra suavitatem noxiam, qua vincebat concupiscentia, Dominus dat suavitatem beneficam. Ex quibus inferri licet, quod adiutorium, quod Sancti in hoc statu adversus concupiscentiam postulant, est delectatio caelestis: at primus homo et Angeli opus non habebant eo adiutorio, quod Sancti adversus concupiscentiam postulant: igitur primus homo et Angeli opus non habebant delectatione caelesti; nec proinde ulla motionе voluntatis.

Probatur 3. Eis omnibus textibus, quibus S. Doctor attirmat primum hominem per liberum arbitrium potuisse bonum operari et sectari. Disertissime id docet lib. De natura et gratia, cap. 56. cum de Pelagio ita loquitur: Verum est, inquit, quod Deus tum bonus, quam iustus talem hominem fecerit, qui peccati malo carere sufficeret, sed si noluisset. Quis enim eum nescit sanum, et inculpabilem factum, et liberum arbitrium, atque ad iuste vivendum potestate libera constitutum? sed nunc agitur de illo, quem semiruti manibus latrones reliquerunt. Quibus verbis significat, quod de homine lapso Pelagius affirmabat, eum per vires naturae bene agere posse, si vellet: hoc de Adamo verum esse S. Augustinus pronuntiat. Atque hoc sensu loquitur, cum ait: Agitur de illius mentis quadam valentia, usuque rationis, qui praeceptum Dei, legemque mandati, et docilis Adam caperet, et facile posset custodire si vellet. Sed non alia ratione S. Augustinus docet hominem per liberum arbitrium potuisse bonum sectari, quam quia praeter gratiam habitualeм, et intellectus illustrationem nullo egebat actuali auxilio voluntatem ad bonum stimulante: sed ipsa voluntas habituali gratia elevata per se poterat bonum ab intellectu manifestatum prosequi et amplecti, quod idem homini lapso non accidit: igitur gratia sanitatis in hoc a medicinali differt, quod haec necessario requirat actuale auxilium movens voluntatem; illa vero non ita. Probatur minorem: S. Augustinus docet Pelagianum dogma fore verum, si quod de homine lapso docebant, solum de sano asseruissent: at Pelagiani docebant hominem lapsum indigere sola doctrina caelitus infusa, per quam voluntas agendi potestatem non acciperet, sed tantum ut eam exereret, quam a natura habet quasi via demonstrata, qua ambulare debeat: igitur in statu naturae sanae, praeter gratiam habitualeм, et intellectus illuminationem, qua cognosceret homo innocens quid agendum, quidve fugiendum esset, ulteriori auxilio non egebat.

Dices 1: S. Augustinus, ut notatum est pag. 216, dicit gratiam medicinaleм a gratia sanitatis discrepare dumtaxat, quod illa sit altera maior et potentior: censet illas gratias non distingui secundum entitatem, sed tantum penes maius et minus, et subinde praefatum discrimen a nobis assignatum esse nullum. — Nego consequentiam: nam si consequentia haec foret legitima, sequeretur pariter gratiam creationis a gratia Christi, et intellectus illuminationem a delectatione caelesti voluntatem demulcente secundum substantiam non distingui. Nam, ut S. Augustinus Serm. 11. De verbis Apostoli, cap. 5. ait, Excepta illa gratia, qua condita est humana natura, lucer nimis Christianis, paganisque communis est: haec est maior gratia; non quod per literam homines creati sumus, sed quod per literam carnem factum fueris facti sumus. Eodem modo loquitur de gratia voluntatis et intellectus inter se comparatis: nam cum dixisset de gratia Christi cap. 26. Cogitationem, et dilectionem esse discernendas, addit, utramque esse gratiam et donum Dei, sed unum minus, alterum maius. Quemadmodum igitur affirmari non potest cogitationem et dilectionem non distingui secundum substantiam, quia S. Augustinus ait hanc esse maius donum Dei; ita neque concludi potest gratiam sanitatis a medicinali non distingui substantialiter, quia dixit hanc esse maiorem gratiam.

Instabis: Ex S. Fulgentio, illa ipsa gratia, quae hominem erexit, Angelum stantem a casu defendit: Una est, inquit, lib. 2 ad Transimundum, in utroque gratia operata, in hoc ut surgeret, in illo ne caderet. At illa non solum motionem intellectus, sed etiam voluntatis includit: ergo et haec utrumque auxilium complecti debet. — Distinguo maiorem: una et eadem gratia generice sumpta, quatenus videlicet significat auxilium supernaturale naturae meritis indebitum, operata est, tum in Angelo, tum in homine, quia uterque opus habuit illo caelesti auxilio, hic ut surgeret a lapsu, ille ne praeceps rueret in reatum, concedo: eadem gratia specifice sumpta, quatenus significat auxilium non solum intellectus, sed etiam voluntatis, in utroque operata est, nego.

Dices 2: S. Augustinus lib. 11. De Civit. Dei, cap. 13. aperte docet, Adamo concessum fuisse duplex auxilium, nempe quo intellectus illustraretur, et voluntas accenderetur; ait enim: Si voluntas (Adami) in amore superioris immutabilis boni, a quo illustrabatur ut videret, et accendebatur ut amaret, stabilis permaneret, non inde ad sibi placendum averteretur, et ex hoc intenebresceret, et frigesceret. Quae voces accensionem voluntatis ab intellectus illustratione distinctam fuisse in Adamo, haud obscure significant. — Respondeo primo, quod si vox illa accensio significaret amorem indeliberatum, seu praeviam delectationem in Adamo, sequeretur eum necessario perseverasse, quia nulla esset in eo delectatio mala, qua vim istius ad perseverantiam inclinantistrangeret; quod tamen apparet falsum. Quapropter respondeo secundo, longe aliam fuisse Augustini sententiam ab ea quam pretendunt adversarii; ibi namque contendit S. Augustinus primum Evae peccatum fuisse superbiam, qua fecit, ut illa serpentis insidias non viderit: Adamus vero peccaverit uxorem perverse diligendo, quem tamen perversum amorem antegressa est superbia; porro, inquit, mali voluntatis initium, quod potuit esse nisi superbia? Atque ut clarius ostendat externam illam primorum parentum praevaricationem non potuisse ante contingere, quam per superbiam interius a Deo defecissent, subdit: Si voluntas in amore superioris immutabilis boni, a quo illustrabatur, ut videret, et accenderetur, ut amaret, stabilis permaneret, non inde ad sibi placendum averteretur, et ex hoc intenebresceret, et frigesceret, ut in illa cavum crederet dixisse serpentem, vel ille Dei mandato uxoris probaret voluntatem, putaretque se venialiter transgressorem esse praecepti, si vitae suae sociam non desereret etiam in hac societate peccati: non ergo bonum opus factum est, idest, illa transgressio, ut cibo prohibito crescerentur, nisi ab eis, qui mali iam erant. Non agit igitur S. Augustinus ibi de illustratione et accensione, quae amorem Dei praecedant, et ad eum provocent; sed de ipso potius amore Dei, a quo primi parentes illustrabantur et accendebantur, ut caetera viderent, et recte amarent: subindeque ex hoc contextu nullum affulget adversariorum doctrinae patrocinium, nec minimum quidem nostrae sententiae praeiudicium.

Dices 3: Illustratio intellectus non dat posse voluntati. sed ad hoc ut possit voluntas id quod ante non poterat, debet dari aliquis influxus in illam: atqui gratia, quam habuit Adamus innocens, continebat posse voluntati: per eam siquidem perseverare poterat si voluisset: ergo praeter illustrationem intellectus opus erat etiam auxilio voluntatem movente et adiurante. — Distinguo maiorem: illustratio intellectus non dat posse voluntati ad ordinem supernaturalem, per gratiam sanctificantem non sublimatae, concedo: ita erectae et sublimatae, nego: talis enim erat Adami innocentis voluntas; siquidem habebat gratiam sanctificantem, per quam eius anima cum suis facultatibus ad ordinem supernaturalem promovebatur; ac proinde illius voluntas cum repugnantem concupiscentiam non haberet, alio non egebat auxilio ad bonum sectandum, quam ut ipsi per illustrationem intellectus monstraretur.

Dices denique: Actus supernaturalis entitative non potest proficisci, nisi a potentia ad ordinem supernaturalem elevata: atqui per solam illustrationem intellectus, voluntas minime elevatur ad talem ordinem: ergo speciali ad id auxilio Adamae voluntas egebat. — Distinguo maiorem: non potest proficisci, nisi a potentia ad ordinem supernaturalem elevata, vel per commune, vel per speciale auxilium, concedo: per speciale dumtaxat, nego. Voluntas autem Adamae elevabatur ad actum supernaturalem per commune auxilium, nempe per habitum gratiae sanctificantis in ipsa voluntate tamquam in subiecto immediato praecipue residentem: igitur nullo ad id speciali auxilio opus habebat.

Sectio III

§ I. De gratia operante et cooperante. — Gratiam actualem in Operantem et Cooperantem merito distribuit S. Augustinus libro De gratia et libero arbitrio, cap. 17. his verbis: « Deus cooperando perficit quod operando incipit: quoniam ipse, ut vidimus, operatur incipiens, qui volentibus cooperatur perficiens». Propter quod ait Apostolus ad Philip. 1. Certus sum, quoniam qui coepit in nobis opus bonum, perficiet usque in diem Christi Iesu. Ut ergo velimus sine nobis operatur; cum autem volumus, et sic volumus ut faciamus, nobiscum cooperatur. Tamen sine illo vel operante, ut velimus, vel cooperante cum volumus, ab bona pietatis opera nihil valemus. De operante illo, ut velimus dictum est ad Philip. 2. Deus ex quibus licet inferre, primum quidem gratiam recte dividi in operantem et cooperantem: haec enim divisio fundamentum habet in Scriptura sacra, qui gratiam sub utraque appellatione, operationis et cooperationis, commendat. Gratia enim operans commendatur Isaiae 26. his verbis: Omnia opera nostra operatus es in nobis, Domine; et Philip. 2. Deus est, qui operatur in nobis velle, et perficere. Et 1. ad Corinth. 12. Idem autem omnia operatur unus atque idem Spiritus.

Cooperans vero laudatur Rom. 8. scimus quoniam diligentibus Deum omnia cooperantur in bonum. Et Marci ultimo: Dominus cooperans, et sermonem confirmante, etc. Et 1. ad Cor. 15. Abundantius illis omnibus laboravi, non ego, sed gratia Dei mecum. Utramque etiam gratiam insinuat Concilium Arausicanum Can. 9. his verbis: Quoties bona agimus, Deus in nobis, ut quae nostrum, ut operemur operatur. Et Tridentinum Sess. 6. cap. 6. ait, Deum sua gratia nos pravenire et excitare: deinde nobiscum ut ad eum convertamur operari: quorum prius

Colligitur 2. Utriusque gratiae definitio: nam gratia operans ex S. Augustino est ea, per quam Deus ut velimus operatur incipiens: qualis vero sit ille motus, quem Deus operatur incipiens, declarat paulo post, dum ait: Ut velimus, inquit, sine nobis operatur; hinc enim concludere licet gratiam operantem esse motum primum et indeliberatum, vel intellectus, vel voluntatis, quem Deus in nobis sine nobis efficit, ut scilicet et bene velimus, et agamus. — Iste autem motus in nobis sine nobis dicitur fieri, non quod intellectus et voluntas in hunc motum nullatenus influant; nam (ut diximus in Praelud actus vitalis in potentia vitali producitur de via ordinaria sine physicâ illius potentiae influxu; sed is motus dicitur fieri in nobis sine nobis, quia libere ad eum non concurrimus, eo scilicet sensu, quo malum concupiscentiae, quod patiebatur nolens Apostolus,

Deus volentibus cooperatur perficiens: sive per quam Deus cum volumus, et sic volumus, ut faciamus, nostrum cooperatur. Unde sequitur, gratiam cooperantem esse concursum Dei supernaturalem, quo ad omnes actus supernaturales, et liberos concurrit: sive illi sint a voluntate, vel imperante, vel exequente; sive ab aliis potentiis ex imperio voluntatis supernaturaliter agentibus; sive adhuc sit infirma voluntas, sive fortis et firma.

Colligitur 3. Quod quamvis haec divisio gratiae in operantem et cooperantem extendi possit ad gratiam habitualeм, magis tamen proprie et communiter tribuitur gratiae actuali. Cuius quidem assertionis prior pars suadetur, nempe quod illa divisio adaptari possit gratiae habituali, ratione videlicet duplicis illius effectus, quorum alter est afficere subiectum, illudque reddere formaliter gratum Deo; alter vero est esse causam efficientem operis meritorii. Ratione prioris gratia habitualis dici potest operans: ratione vero posterioris dici potest cooperans; quia priorem effectum sola ipsa gratia operatur; non quidem effective, sed formaliter, eo modo quo albedo dicitur facere superficiем albam. Ratione vero posterioris dici potest cooperans, quia gratia non producit opus meritorium se sola, sed cum libero arbitrio, et liberae voluntatis concursu, quae respectu illius operis meritorii non se habet tantum per modum moti, sed etiam per motum moventis et efficientis. — Magis tamen proprie, magisque communiter haec divisio tribuitur gratiae actuali; quia tam sanctus Augustinus (ex quo divisio illa desumitur) quam Scriptura sacra, in qua fundamentum habet, omnino videntur loqui de gratia actuali; siquidem S. Augustinus de ea gratia sermonem instituit, de qua ipsi lis erat cum Pelagianis: at haec non erat alia ab actuali: quia de habituali conveniebant. Id pertinet quod S. Augustinus, lib. De natura et gratia, cap. 43. gratiam cooperantem appellet gratiam sanantem, quod videtur esse proprium gratiae habituali; nam sanare non solum gratiae habituali, sed etiam actuali convenit, saltem inchoative.

Colligitur 4. Omissis variis Recentiorum sententiis, gratiam operantem apud S. Augustinum, ut recte colligit Bellarminus, lib. 1. De Gratia et libero arbitrio, cap. 17. eam dici, quae primam bonam voluntatem deliberatam sola operatur in homine, qualis est conversio sive ab infidelitate ad fidem, sive ab aliis peccatis ad poenitentiam: cooperantem vero eam esse, quae homini iam volenti conantique cooperatur augendo, roborandoque voluntatem, ut efficiat et perficiat quod vult atque conatur: ita quod gratia operans sit ea, quae sola bonam voluntatem in hominibus operatur, seu quam Deus operatur in nobis sine nobis; cooperans vero, quae operatur aliquid in nobis, non sola, sed nobis simul cooperantibus. — Gratiam autem operantem solum in nobis operari, nihil est aliud quam operari, nulla pravia nostra voluntate, qua petamus, quaeramus, desideremus, pulsemus, atque adeo nihil boni meriti, ad illam bonam voluntatem tamquam mercedem asserendo: non vero quasi homo non simul in illam bonam voluntatem influat; nam actus vitalis ordinarie non fit, nisi cum influxu vitalis potentiae. Gratiam autem cooperantem non solam in nobis operari, idem est, ac non operari, nisi supposito praevio influxu voluntatis, quo pulsaverimus, desideraverimus, aut aliquid simile fecerimus.

Uno verbo, gratia dicitur operans, quae includit praevium influxum voluntatis, non simultaneum: gratia vero cooperans, quae includit simultaneum, et supponit praevium voluntatis influxum. — Itaque omnes illi motus supernaturales, quos Deus in nobis sine nobis libere concurrentibus efficit, ad gratiam operantem pertinent, sive per eos ad primam bonam voluntatem, per quam incipimus converti, excitemur; sive provocemur ad bonam voluntatem, per quam in gratia iam accepta vel perseverare volumus, vel actu perseveramus. — Neque enim audiendi sunt Recentiores nonnulli, qui gratiam operantem restringunt ad solam gratiam actualem, qua primam bonam voluntatem in homine operatur: tum quia definitio allata a S. Augustino convenit etiam his motibus, quibus Deus hominem iustum ad opera pietatis invitet; hi enim motus fiunt in nobis etiam dum iusti sumus: tum quia eodem capite S. Augustinus ait: sine Deo vel operante ut velimus, vel cooperante cum volumus, ad bona opera pietatis nihil valemus: ergo nullum pietatis opus ab homine iusto fieri potest, nisi Deus operetur ut velit, et volenti cooperetur: tum denique, quia idem S. Augustinus, lib. De Correp. et Gratia. cap. 11. ait: Esse in nobis per hunc Dei gratiam (imperantem scilicet) in bono incipiendum, et perseveranter tenendo, non solum posse quod volumus, verum etiam velle quod possumus.

Petes: An gratia operans a cooperante realiter distinguatur? — Respondeo, id probabilius videri: Primo, quia gratia operans nihil est aliud, quam subitus et indeliberatus motus intellectus et voluntatis, quo homo excitatur ad bonum: cooperans vero est motus divinus per quem voluntas priori motui libere acquiescit: atqui motus isti sunt actus realiter distincti. Secundo, quia operans interdum separatur a cooperante, puta cum inspirationi Dei homo resistit, sicut ostendemus intra: ergo gratia operans realiter distinguitur a cooperante. Tertio, quia gratia cooperans in potestate nostra est; operans vero nequaquam.

§ II. De divisione gratiae in praevenientem et subsequentem. — Hanc divisionem commendat David Psal. 58. dicens: Misericordia eius praeveniet me. Et ibidem: Misericordia eius subsequetur me. Utriusque etiam meminit Ecclesia in Collecta Dominica 16. post Pentecosten, his verbis: Tua nos quaesumus, Domine, gratia semper praeveniat et sequatur, ut bonis operibus iugiter prospetat esse intentos. Eandem tradit S. Augustinus in Enchiridio, cap. 32. ubi ait: Proevenit ut sanemur, subsequitur ut sanati regemur: praevenit ut vocemur, subsequitur, ut glorificemur. Et lib. 2. ad Bonifacium, cap. 9. Si enim sine illo nihil possumus facere, inquit, profecto nec incipere, nec perficere: quia ut incipiamus dictum est: misericordia eius praeveniet me; ut perficiamus dictum est: misericordia eius subsequetur me.

Notandum est autem (ut iam praemonuimus in Praeludiis) gratiam praevenientem et subsequentem a S. Augustino considerari posse, vel per respectum ad voluntatem, vel per respectum ad seipsas. Per respectum quidem ad voluntatem, sive ad liberum hominis consensum; idque iterum duobus modis: Primo quidem ita ut gratia praeveniens ea dicatur, quae liberam hominis voluntatem et praecedit et comitatur: subsequens vero quae eamdem hominis voluntatem sequitur. De gratia praeveniente et subsequente eo sensu loquitur sanctus Augustinus pluribus in locis: sed clarissime in Enchiridio, c. 34. Praecedit, inquit, bona voluntas hominis multa Dei bona, sed non omnia: quae autem non praecedit ipsa, in eis est et ipsa, nam utrumque legitur in sacris eloquiis, et misericordia eius praeveniet me, et misericordia eius subsequetur me: nolentem praevenit ut velit, volentem sequitur ne frustra velit. Sic pariter utramque gratiam usurpat S. Fulgentius, lib. 1. Ad Monimum; « Ipse, inquit, gratis donat indigno gratiam, ut praeveniente misericordia bonum velle incipiat, et subsequente misericordia, bonum quod vult facere valeat ». — Secundo, respective ad eamdem voluntatem utraque gratia sumitur alio modo; ita quod proeveniens dicatur, quae antecedit voluntatem bonam, necdum tamen sit ipsa voluntas bona: sic eam usurpavit Concilium Tridentinum Sess. 6. c. 16. ubi ait, virtutem bonam, quam Christus Iesus in iustificatos iugiter influit, bona eorum opera semper antecedere, comitari, et sequi; hinc gratia antecedens sive praeveniens non solum dicitur respectu primi bona voluntatis, qua peccatores incipiunt ad Deum converti (ut volunt aliqui Recentiores), sed etiam respectu primae bonae voluntatis, quam iustificati concipiunt de operibus bonis faciendis: unde S. Augustinus, lib. 2. contra 2. Epistolam Pelagii, ait: Avertat Deus hunc anentium, ut in donis eius nos priores faciamus, posteriorem ipsum: quoniam misericordia eius proeveniet me, et ipse est cui fideliter veraciterque cantatur: Quoniam praevenisti eum in benedictionibus dulcedinis. Quibus verbis significat gratiam praevenientem eam appellari, quae voluntatem humanam ad quodlibet opus bonum faciendum praevenit et excitat. — Sumitur etiam gratia praeveniens et subsequens respective ad seipsam, ita ut gratia praeveniens sit prima gratia, qua ad bonum excitamur: subsequens vero quaelibet gratia, quae primam illam sequitur. Sic utramque gratiam sumpsit S. Augustinus, lib. De natura et gratia, cap. 51. vel 52. « Misericordia eius, inquit, praevenit nos: praevenit autem ut sanemur, quia haec subsequitur, ut etiam sanati erigemur: praevenit ut vocemur, subsequitur ut glorificemur: praevenit ut pie vivamus, subsequitur ut cum illo semper vivamus ». Hinc nonnulli colligunt quinque esse effectus gratiae: Primus est ut anima sanetur ab infirmitate: Secundus ut bonum velit: Tertius ut bonum quod vult efficaciter operetur: Quartus ut in bono perseveret: Quintus ut feliciter ad gloriam aeternam perveniat. Hinc sanctus Bernardus, lib. De diligendo Deo, ipsum alloquens, dicit: Hoc valde mirum quod nemo te quaerere valet, nisi qui prius invenerit. Vis igitur inveniri ut quaeraris, quaereri ut inveniaris: potes enim quaeri et inveniri, sed non praeveniri.

Petes: Utrum gratia habitualis, an actualis hic dividatur? — Respondeo, hanc divisionem extendi posse ad gratiam habitualeм, quatenus praeveniens et subsequens considerantur respective ad seipsas, ita ut gratia habitualis prima dicatur praeveniens respectu secundae; et secunda subsequens respectu ipsius primae. Secundo, in quantum gratiae habitualis unius eiusdemque varii sunt effectus, nimirum reddere hominem gratum Deo, et constituere illum potentem ad actus meritorios eliciendos: ita ut praeveniens dicatur in quantum hominem gratum Deo constituit; et subsequens in quantum dat illi virtutem ad meritorie operandum. Tertio, respective ad gloriam, gratia habitualis, quae est in via, dici potest praeveniens, et gratia habitualis qua manet in patria, potest subsequens appellari. Proprie tamen hic gratia actualis dividitur, propter rationes in superiori Paragrapho assignatas.

Petes 2. An illa divisio sit adaequata? — Respondeo primo, si gratia praeveniens et subsequens considerentur respective ad seipsas, divisionem supra dictam adaequatam esse; quia quaelibet actualis gratia, vel est illa prima gratia, qua Deus animam illuminat, pieque afficit; vel est gratia, qua istam gratiam consequitur. Respondeo secundo, quod si spectetur gratia tum praeveniens, tum subsequens, prout utraque distinguitur a gratia comitante voluntatem, divisio gratiae in praevenientem et subsequentem non est adaequata; nam praeter illas admittenda est etiam gratia concomitans, quae voluntatem iam divina gratia praeventam adiuvat, ut opus impleat.

§ III. De divisione gratiae in excitantem et adiuvantem. — Divisio haec fundamentum habet in Scriptura sacra. Sic Apoc. 3. Ego sto ad ostium, et pulso. si quis audierit vocem meam, et aperuerit mihi introitum. intrabo ad illum, et cenabo cum illo, et ipse mecum. Ephes. 2. Surge qui dormis, et exurge a mortuis, et illuminabit te Christus. Et Psal. 118. Aperi mihi, et intrabo. In Concilio Tridentino Sess. 6. cap. 5. Ut qui per peccata a Deo aversi erant, per eius excitantem atque adiuvantem gratiam ad convertendum se disponantur. Idem habet c. 6.

Item in orationibus Ecclesiae: Actiones nostras quaesumus, Domine, aspirando praeveni, et adiuvando prosequere. Hanc gratiae divisionem similiter commendat S. Augustinus lib. 2. De peccatorum meritis, cap. 18. Quod ad Deum nos convertimus, inquit, nisi ipso excitante, et adiuvante non possumus. Hinc gratia excitans apud S. Augustinum ea est, quae peccatorem excitat ut surgat, vel ab infidelitate, vel a peccato mortali, ut mutetur de malo in bonum: vel iustum non operantem, ut ad opus bonum sese accingat. Adiutans vero ea est quae voluntatem iam conversam, et ad bonum opus paratam adiuvat ad volendum, et faciendum. Quod luculenter declarat sanctus Fulgentius, lib. 2. De veritate praedestinationis: Praevenit, inquit, misericordia liberum hominis arbitrium, dum in nondum bene volente sola operatur exordium bonae voluntatis; subsequitur dum bene volenti subministrat auxilium, ut bene operando perveniat ad bonae voluntatis affectum. Quapropter in mente S. Augustini, et eius Discipulorum, nihil est discriminis inter gratiam excitantem et praevenientem, adiuvantem et subsequentem, nisi penes diversa officia; ita quod eadem gratia, ut praevenit voluntatem, dicatur etiam excitans: ut eamdem adiuvat ad opus, etiam adiuvans appellatur. Unde S. Augustinus in Psal. 52. Non ego propria exsurrexi ad te voluntate, sed tu ad me excitandum venisti: nam misericordia eius praeveniet me. Et lib. De libero arbitrio, c. 17. has omnes gratias simul complectitur, dicens: Ut ergo velimus, sine nobis operatur; cum autem volumus, et sic volumus ut faciamus, nobiscum cooperatur. Quod etiam probat ex illo ad Philip. 2. Deus est qui operatur in nobis velle, et perficere, pro bona voluntate sua.

Quaeres: an gratia excitans etiam dividatur? — Affirmat Vazquez lib. 2. disp. 185. cui nonnulli Recentiores adstipulantur. Verum reclamant caeteri Theologi, eamque sententiam Catholicis Doctoribus indignam absolute pronunciant. Primo, quia Deum crudelem esse: praeterea ipsum peccatoribus illudentem: denique in Scripturis sacris fallentem denuntiat.

Primum patet, quia aperta videtur crudelitas aeternos minari, et inferre cruciatus his qui non convertuntur, in quorum tamen potestate non fuit illa conversio, utpote qui congruas gratias non habuerint; siquidem per gratias congruas intelligit Vazquez quas Deus ea in occasione, eoque tempore largitur, quando novit hominem eis consensurum; secus vero de gratiis incongruis, quae eadem opportunitate, et hominis dispositione non conferuntur: igitur illa sententia in Dei bonitatem et paternam clementiam iuste ac suaviter omnia disponentem, aperte pugnat.

Secundum etiam ostenditur: quia variis sacrae Scripturae textibus constat Deum omnes vocare ad poenitentiam, velle omnes homines salvos fieri, etc. quod sane prorsus illusorium esset, si Deus non conferret gratiam congruam, per quam dumtaxat homines converti possent, et salvari.

Tertium denique patet; nam Scriptura sacra Deum introducit Israëlitas, et in eorum persona omnes praevaricatores alloquentem iis verbis Isaiae: Quid ultra debui facere vineae meae, et non feci? Quaero enim an illis collata fuerit gratia congrua necne? Si collata fuit, quomodo non sunt conversi, cum gratia congrua semper sortiatur effectum? Si collata non fuit, certe non fecit Deus vineae suae quidquid debuit, nec iuste de illorum perduellione conquereretur; nam reponere possent quod si dedisset illis gratiam congruam, sicut et aliis, proculdubio credidissent, et poenitentiam egissent. His addé quod gratia non congrua non mereatur sortiri gratiae nomen; quaenae est enim illa gratia, quae nullum habet effectum, nullum favorem praebet: quaere solum ad id conceditur, ut homines repugnat ista gratia communi sententia Patrum, qui carentiam etiectus conversionis refundunt in sua prava voluntate peccatoris, iuxta illud Ose 13. Perditio tua ex te Israel. Docent insuper Deum benignissime nobiscum agere, et omnibus offerre gratiam, qua possimus, et debeamus converti: hocque illustrant exemplo solis ex aequo homines illuminantis. Ita praesertim Origenes lib. 3. Periarchon cap. 1. Chrysostomus Homilia 7. in 1. cap. Ioannis, Theodoretus qu. 12. in Exodum. — Igitur asserendum est nullam esse gratiam incongruam; sed omnem plane gratiam excitantem esse congruentissimam ex parte Dei, et ex eius intentione, quia ea ratione nos vocat semper, ut consentiamus, et vocat modo congruentiori, quo potest. Stat enim ad ostium et pulsat, omniumque quasi expectat, et explorat ingenia, temperamenta, mores, et propensiones, ut iuxta varias uniuscuiusque nostrum dispositiones et affectationes, etiam variam gratiam largiatur, qua, si velimus, possimus in ipsum converti. Contingit tamen plerumque, ut contra omnes modos gratiae vocantis etiam congruentissimae obdurescat, ut patet in Iudais, quibuscum Christus Dominus tamdiu conversatus missus quippe potissimum fuerat ad oves qui perierant domus Israel; nihilominus fuerunt rebelles lumini, et Spiritui sancto restiterunt.

Obiicit Vazquez nonnullas S. Augustini sententias, maxime vero id quod sanctissimus Doctor habet lib. ad Simplicianum, quaest. 2. ubi loquens de gratia congrua, sic ait: An forte illi qui hoc modo vocati non consentiunt, possent alio modo vocati accommodare voluntatem fidei? et ut illud verum sit, multi vocati, pauci electi, ut quamvis multi uno modo vocati sint, tamen quia non omnes uno modo affecti sunt, illi soli vocationem sequantur, qui ei parendo reperiuntur idonei. Verum est quia multi vocati, pauci vero electi; illi enim electi, qui congruenter vocati: illi autem qui non congruebant vocationi, neque contemnerentur vocationi, non electi, quia non secuti quamvis vocati. Et intra: Quare etsi multos vocet, eorum tamen miseretur, quos ita vocat quomodo eis vocari aptum est ut sequuntur. Et iterum: Cuius autem miseretur, sic eum vocat quomodo scit ei congruere, ut vocantem non respuat. Ita S. Doctor. Haec sunt praecipua testimonia quae profert Vazquez pro asserenda gratia congrua. Pro gratia autem non congrua proferri possunt quae paulo intra ibidem dicit S. Augustinus: Quaere si vellet, inquit, etiam ipsorum misereri, posset ita vocare, quomodo illis aptum esset, ut et crederent, et intelligerent, et sequerentur. Et longe intra: Hic dicet aliquis: Cur ergo Esau non sic est vocatus, ut vellet obedire? Post multa respondendo subiungit: Quis audeat dicere defuisse Deo modum vocandi, quo etiam Esau ad eum fidem mentem applicaret, voluntatemque coniungeret, in quo Iacob iustificatus est? Quod si tanta potest esse obstinatio voluntatis, ut contra omnes modos obdurescat mentis aversio: quaeritur etiam utrum de divina poena sit ipsa duritia? Cum enim Deus deserit, non sic vocando, quomodo ad fidem moveri potest, quis etiam si dicat modum quo ei persuaderetur ut crederet etiam omnipotenti defuisse? Tandem concludit, non defuisse; attamen ipsum modum denegasse Esau: quia cui vult miseretur, et quem vult indurat: neque propterea esse iniquitatem apud Deum. Quis autem non videat, inquit, iniquitatis argui neminem posse, qui quod sibi debetur exegerit, nec eum certe qui quod ei debetur donare voluerit? Quibus significat non iniuste quibusdam denegari gratiam congruam, quia omnes eius indigni sumus ratione peccati originalis. — Respondeo 1. S. Augustinum praefatis verbis questionem non tam definire, quam ventilare; quippe nihil resolutorie et affirmative profert. Respondeo 2. Illum valde obscure loqui, nec ibidem videri agere de gratia vocante interna, de qua sermonem instituimus, sed de externa: Videmus enim, inquit, alios aliter demonstratis iisdem rebus, vel significantibus ad credendum moveri. Hinc profert miracula quae post resurrectionem Christus patravit, quibus alii crediderunt, alii non: profert et cicatrices quibus discipulum infidelem, vel saltem in fide titubantem ad fidem reduxit; quae omnia, ut apparet, non tam ad internam, quam ad externam gratiam pertinent.

Respondeo 3. S. Augustinum ibidem videri refundere non congruitatem gratiae potius in obstinationem mentis, et defectum voluntatis, quam in Deum ipsum; Multi vocati, inquit, pauci vero electi: utique illi qui vocantem non contempserunt, sed credendo secuti sunt. Et infra: Non electi, quia non secuti. Et iterum: Noluit ergo Esau, et non cucurrit, sed et si voluisset, et cucurrisset, Dei adiutorio pervenisset, qui ei etiam velle, et currere praestaret vocando, nisi vocatione contempta reprobus fieret. Quibus verbis aperte significat defectum conversionis, et salutis, non gratiae inefficacitati, sed voluntatis rebellioni esse tribuendum.

His addo non esse iudicandum de intentione alicuius Auctoris ex aliqua particula illius doctrinae, sed eius mens spectanda est praecipue ex aliis locis, in quibus difficultatem et questionem expresse tractat: certum est autem S. Augustinum aliud alibi sentire: maxime lib. 12. De Civitate Dei, cap. 6. ubi ita loquitur: Si enim aliqui aequaliter affecti in animo et corpore videant unius corporis pulchritudinem, qua rapi unus eorum ad illicite fruendum moveatur, in voluntate pudicâ alter perseveret, quid putas esse causam? Deinde profert varias causas, quas varii possent afferre, contra quos tamen concludit: Quid aliud apparet, nisi unum voluisse, alium noluisse a castitate deficere? Et lib. De Praedestinatione Sanctorum, sermonem faciens de Pharaone et Nabuchodonosore, quorum fines diversi fuerunt, ita loquitur: Quantum ad naturam, ambo homines erant: quantum ad conditionem, ambo Reges erant: quantum ad causam, ambo populum Dei captivum persequentem; quantum ad poenam, ambo flagellis Dei clementer admoniti: quid ergo fecit fines eorum esse diversos, nisi quod unus manum Dei sentiens in recordatione propriae infirmitatis ingemuit; alter libero contra misericordissimam bonitatem pugnans? Quibus verbis indicat causam finium harum rerum esse repetendam ex eorumdem libertate.

Sectio IV

Quamvis praesens gratiae distributio gravissimae non ita pridem inter Doctores Catholicos divisionis ac disputationis tomum, et seminarium tuerit; nihilominus, quoniam imperante vento Christo Domino per Ecclesiae Praesules, sedata est haec tempestas, et tacta per universam Ecclesiam tranquillitas magna: ideo dumtaxat res nobis erit adversus ipsius Ecclesiae hostes intensissimos Calvinistas, quorum antesignanus praesentem gratiae divisionem non irridet solum, sed acerrime impugnat. Nam lib. 2. Instit., cap. 3. n. 11. cum dixisset, voluntatem nostram moveri a Deo, Non qualiter, inquit, multis saeculis creditum est, et traditum, ut nostri postea sit electionis motioni Dei aut obtemperare, aut repugnare, sed illam efficaciter afficiendo: subdit insolentissime: Illud ergo toties a Chrysostomo repetitum repudiari necesse est: Quem trahit volentem trahit: quo insinuat Dominum porrecta tantum manu expectare, an suo auxilio iuvari allubescat. Igitur adversus hunc vesanum SS. Patrum oblocutorem, et Catholicae doctrinae detrectatorem, nobis pugnandum erit in sequentibus §§ demonstrandumque primo, quid significet gratiae sufficientis nomen, quaenae sit illius energia: secundo, quod illa gratia necessario sit admittenda: tertio, quod omnibus adultis conferatur: quarto denique, quod ipsis etiam parvulis ante adultam aetatem ex hac vita migrantibus non denegetur auxilium sufficiens ad salutem.

§ IV. Quid sit Gratia Sufficiens, quidue hoc nomine significetur. — Ne propter vocis ambiguitatem fiat aequivocatio, aut hallucinatio, advertendum est Gratiam Sufficientem, vel generatim, vel speciatim posse accipi. Generatim quidem sumpta, dicitur auxilium praeter naturae debitum divinitus concessum, conferens potentiam agendi supernaturaliter quomodocumque; hoc est, declinabiliter, vel indeclinabiliter; quo sensu etiam gratia efficax dicitur sufficiens 2. ad Cor. 12. Sufficit tibi (Paule, gratia mea. Quidquid enim est efficax, censetur etiam sufficiens; quia non potest causa efficienter operari, nisi sit sufficiens ad operandum eo modo quo causa est. Speciatim vero gratia sufficiens, prout ab efficaci distinguitur, recte definitur ex Concilio Tridentino Sess. 6. Can. 4. Interna motio, et excitatio a Deo immissa, cui liberum arbitrium potest dissentire si velit. — Conveniunt autem gratia sufficiens et efficax, quod utraque non solum det posse agere, et conferat potestatem ad operandum, sed etiam ordinentur ad ipsam operationem ex intentione Dei: non enim probare possum id quod quidam affirmant, nempe gratiam sufficientem ordinari dumtaxat ad potentiam operandi, non autem ad operationem ipsam, ut sentire vi- detur Bellarminus lib. 1. De gratia et libero arbitrio, c. 11. Enimvero gratia sufficiens in eo convenit cum efficaci, quod utraque ordinetur ad actum; ab ea vero discrepat, quod efficax semper habeat annexum sibi consensum voluntatis, sufficiens vero plerumque non sortiatur ef- fectum: quod utique non provenit ex aliquo defectu virtutis, sed prae- sertim ex reluctatione et negligentia voluntatis, ut colligitur ex Con- cilio Trid. Sess. 6. Can. 11. ubi legimus: Deus impossibilia non iubet, sed iubendo monet, et facere quod possis, et petere quod non possis, adiurat ut possis. Quibus verbis Concilium statuit hominem excitatum moveri a Deo, ut faciat quod possit, hoc est, ut potentiam quam habet bene operandi, per gratiam sufficientem reducat ad opus: igitur Con- cilium censet gratiam sufficientem non tantum ordinari ad potentiam operandi, sed etiam ad operationem ipsam.

Suffragantur etiam rationes. Primo, quia omnis forma activa con- stituens potentiam in actu primo respicit immediate actum secundum, ad quem ordinat potentiam quam perficit: sed gratia sufficiens est forma supernaturalis activa constituens nostram voluntatem, nostrum- que intellectum in actu primo: ergo immediate respicit actum secun- dum ad quem illas facultates ordinat: igitur gratia sufficiens non modo potentiam operandi, sed etiam operationem respicit. — Deinde, illud communi consensu censetur sufficiens quod excludit necessitatem cuiuscumque alterius: ergo gratia ut vere sit sufficiens, debet exclu- dere necessitatem alterius auxilii ad actum eliciendum. — Denique, Deus non praecipit neque exigit a nobis solum posse bene operari, quoties sua gratia praeveniente nos excitat, sed praecipit, et exigit bene operari de facto: igitur omnis gratia excitans, quaecumque illa sit, datur a Deo, ut de facto bene operemur si velimus. Unde homini habenti gratiam sufficientem nihil plane deest ex parte principii activi seu gratiae, sed tantum, ut diximus, ex parte reductionis prin- cipii activi ad actum: reductio autem illa fit per consensum liberi arbitrii: concludendum est igitur gratiam sufficientem eam esse quae confert et posse et operari si velimus; nam nulla est quae conferat tantum posse et non operari, alias non esset sufficiens, imo nec gratia, utpote cum foret frustraneum auxilium, si ad operationem ipsam non ordinaretur.

Dices. S. Augustinus lib. De Praedestinat. Sanctorum, cap. 16. ait: Vocat enim Deus praedestinatos multos filios suos, ut eos faciat mem- bra praedestinati unici Filii sui, non ea vocatione, qua vocati sunt qui noluerunt venire ad nuptias: illa quippe vocatione et Iudaei vocati sunt, quibus Christus crucifixus scandalum est, et Gentes quibus Christus crucifixus stultitia est: sed ea vocatio praedestinatos vocat, quam di- stinxit Apostolus, dicens, ipsis vocatis Iudaeis, et Graecis praedicare se Dei virtutem, et Dei sapientiam; sic enim ait, ipsis autem vocatis: ut illos ostenderet non vocatos, sciens esse quamdam certam vocationem eorum, qui secundum propositum vocati sunt. Quibus verbis S. Augu- stinus duplicem videtur distinguere vocationem: unam qua vocantur praedestinati, quae non solum ad potentiam, sed et ad actum ordinatur; eaque ex se est efficax: alteram vero qua vocantur reprobi, quae ex se quidem est sufficiens, sed non efficax: igitur censet gratiam sufficientem ex se non habentem energiam, et conferre virtutem ad opus. — Nego consequentiam. Licet enim ⟦illegible: 1 word (OCR "rocati")⟧ secundum propositum Deus conferat gratiam quamdam excitantem, specialem, et singularem, quia praevidet eos gratia consensuros, et vocationi non defecturos; quos autem tales futuros praevidet, ardentius amat, et maioribus auxiliis prosequitur: inde tamen non sequitur, quod caeteris tantum conferat gratiam inefficacem, et non congruam. Hinc unde quod etiam sunt aliqui eximie praedestinati, quibus datur vocatio specialis, ut Apostolis, maxime Sanctis Paulo, Mathiae, etc.

Ut autem res ipsa pateat evidentius, et exactius declaretur, observandum est quod cum dicitur, auxilium sufficiens dari homini, ut possit operari, duo ibi sunt distinguenda: unum est, id videlicet quod formaliter datur per auxilium; aliud vero, id quod est quasi terminus seu finis talis auxilii. Quod formaliter datur per auxilium sufficiens, est posse: terminus autem seu finis propter quem datur, est velle seu perficere. Cum ergo dicitur auxilium sufficiens dari propter posse, illa assertio vel est de formali effectu auxilii: datur enim ut hominem constituat simpliciter potentem ad volendum; vel de fine propter quem datur. Si autem intelligatur de fine, seu termino, propter quem datur, haec expressio est falsa; nam potentia non datur propter posse tamquam propter ultimum terminum, sed propter operari: sic ergo auxilium sufficiens non solum est ad posse, sed etiam ad operari: et ideo ut revera sit sufficiens, non tantum debet dare sufficientiam ad posse, sed etiam ad operari; ideo non potest dari primum sine secundo; nam potentia non potest simpliciter aliquem constituere potentem in aliquo genere, nisi in illo sit ad ipsum sufficiens. Neque S. Augustinus in eo sensu distinxit inter auxilium ad posse, et ad velle, quod unum est sufficiens ad actum, et non aliud: sed quod unum habeat actum coniunctum, et non aliud. Potest autem esse sufficiens ad actum, et non habere illum coniunctum ob libertatem operantis.

Confirmatur haec doctrina per S. Augustinum, lib. De Correptione et Gratia, cap. 12. ubi distinguit duplex adiutorium, unum sufficiens, et aliud deficiens. Sufficiens tamen indicat non dari dumtaxat propter potentiam operandi, sed etiam propter operationem: modo scilicet accedat consensus nostrae voluntatis; ait enim: Aliud est adiutorium sine quo aliquid non fit (quibus significat adiutorium sufficiens), aliud est adiutorium, quo aliquid fit (quibus denotat adiutorium efficax, seu efficiens); nam sine alimentis non possumus vivere, nec tamen cum affuerint alimenta, fit, ut qui mori voluerit vivat: ergo adiutorium alimentorum est sine quo non fit ut vivamus. Quibus verbis S. Augustinus declarat gratiae sufficienti nihil prorsus deesse, quo fieri possit bonum, praeter consensum voluntatis, qui non complet equidem virtutem activam eiusdem voluntatis, sed reducendo illam ad actum. Inde fit ut bene operemur. Itaque gratia sufficiens datur a Deo ad posse operari de facto tamquam ad terminum et finem, quo fine si frustratur, id non in Dei intentionem, sed in nostrae voluntatis vecordiam et perduellionem referendum est. Unde quod gratia sufficiens interdum non producat effectum, non est sterilitatis innatae, sed voluntatis perversae.

§ II. — Datur Gratia Sufficiens, cui humana voluntas interdum reluctatur. Probatur 1. Haec assertio illis omnibus Scripturae, Conciliorum, et sanctorum Patrum oraculis, quibus in superiori Sectione probatum est, gratiam medicinalem a gratia sanitatis in eo non discrepare, quod (ut volunt haeretici) haec liberam omnimode sineret voluntatem hominis innocentis; illa vero hominis lapsi voluntatem ita necessario rapiat et impellat, ut ei nullatenus possit reluctari. Verum quoniam haeretici haec sacra praesidia suis cavillationibus, et falsis interpretationibus ac responsis, nobis elevare tentant, hinc placet aliquos eorum sacrorum textus hic repetere, una cum erroneis adversariorum replicis, et illarum praeclusionibus. Ne autem longior sim, omissis variis textibus qui proferri possent ex veteri Testamento, unum aut alterum dumtaxat ex novo proferam, et expendam.

Primus textus est Matth. 11. v. 20. 21. Tunc coepit exprobrare civitatibus in quibus factae sunt plurimae virtutes eius, quia non egissent poenitentiam. Vae tibi Corozain, vae tibi Bethsaida, quia si in Tyro et Sidone factae essent virtutes, quae factae sunt in vobis, olim in cilicio et cinere poenitentiam egissent. Ex his Christus Dominus exprobrat Corozaitis, quod non egerint poenitentiam ad aspectum tot miraculorum: ergo revera poenitentiam agere non tantum remote, sed et proxime potuerunt; ut enim exprobratio Christi valida sit, qua certe est validissima, necesse est, ut quemadmodum Tyrii, Sidoniique visis Christi miraculis, non modo remote, sed et proxime doluissent; ita Corozaitae iisdem instructi praesidiis poenitentiam agere potuissent. Priores enim, hoc est Tyrii, revera fuissent dolore compuncti, ex oraculo iam citato: ergo posteriores, videlicet Bethsaitae, compungi proxime potuerunt; alias nulla vis in Christi paritate, nullumque robur extitisset: si enim illi proxime, hi remote tantum potuere, cur hi severius, illi remissius, ut vult Christus Dominus ib., v. 22. in iudicio punirentur? Veruntamen dico vobis: Tyro et Sidoni remissius erit in die iudicii, quam vobis. An qui plus potuit, leviores; qui vero minus graviores poenas daturus est? Atqui nemo poenitentiam illam salutarem (de qua Christus loquitur) agit aut agere potest, ex vi gratiae tantum exterioris: qui enim hoc assereret Pelagii errore notaretur. Potuerunt igitur Corozaitae, ut et Sidonii, ex vi gratiae interioris poenitentiam agere. Certum est autem huiusmodi homines non egisse poenitentiam, ad quam intrinsecus impellebantur: ergo repulerunt illam interiorem poenitentiae gratiam per Christum oblatam: huiusmodi autem gratiam, quae repellitur, nos sufficientem vocamus: igitur est admittenda.

Repones 1. Quod quando dicitur, quod factis virtutibus istis in Tyro et Sidone conversi fuissent urbium earum incolae, vel sensus est, quod Deus convertisset illos ex gratia interiori necessaria, quam ipsis largitus fuisset, faciendo coram eis signa, quemadmodum contulit habitatoribus Bethsaidae et Corozaidae, dum coram illis ista signa faciebat: vel sensus est, quod Deus convertisset illos ex gratia, quam habebant independenter ab istis signis, et quae ad praesentiam eorum suum operata fuisset effectum. Si primum: ergo verum est, quod Tyrii et Sidonii non habuerunt gratiam necessariam ad conversionem; nihilominus tamen damnati sunt. Si secundum: nihil praestatum nostrum argumentum evincit; nam deberet probare, et non supponere, quod eadem gratia fuisset in Tiriis et Sidoniis, quae in habitatoribus Corozaim. — Contra, haec responsio prorsus inanis est, nec ullatenus praefati argumenti vim infringit: falso namque concludit ex eo, quod Tyrii et Sidonii non viderint signa quae Christus operabatur in civitatibus Corozaim et Bethsaida, nec habuerint gratias illas, quae sufficienter ad intuitum illorum signorum voluntatem spectantium moverent ad poenitentiam, inde sequi, quod non habuerint aliunde gratias sufficientes ad suam conversionem; siquidem Deus, qui omnes homines vult salvos fieri, et neminem vult perire, sed omnes ad poenitentiam converti, etiam sinit solem suum iustitiae oriri super bonos et malos; quippe illuminat omnem hominem venientem in hunc mundum, et pluit imbrem gratiae super iustos et iniustos.

Repones 2. Quod in illa Christi querimonia agitur tantum de gratia exteriori, et miraculorum, expressa per hanc vocem virtutes, dicique a Christo Domino, quod Tyrii et Sidonii fuissent conversi, si haec signa vidissent, quae facta sunt in Corozaita et Bethsaida; non quia haec miracula sola potuissent illos convertere, id quippe nemo, nisi Pelagianus, dixerit, neque etiam, quia habebant utrique isti populi eamdem virtute gratiam interiorem, sicut praetendit obiectio: sed quia Tyrii ac Sidonii habuissent a Deo gratiam interiorem conversionis, qua fuissent conversi, eamque gratiam Deo ita volente accepissent, supposito quod apud illos factae fuissent istae virtutes: Corazaitae vero ac Bethsaitae eam gratiam non acceperunt, quia rebelles fuerunt, contradixeruntque maxime virtutibus istis; qua rebellione et contradictione indigni facti sunt, quibus Deus gratiam conversionis adiungeret: sic autem non contradixissent Tyrii et Sidonii. Quia, inquit S. Augustinus, lib. De bono Perseverantiae, cap. 11.

Habebant naturaliter divinum munus intelligentiae, quo moverentur ad fidem, si congrua suis mentibus vel audissent verba, vel signa conspexissent. Ibi, inquit, Tyrii relicti sunt, et Sidonii, qui etiam credere potuerunt, si mira illa Christi signa vidissent: sed quoniam ut crederent non erat eis datum, etiam unde crederent est negatum. Ex quo apparet habere quosdam in ipso ingenio divinum naturaliter munus intelligentiae, quae moveantur ad fidem, si congrua suis mentibus vel audiant verba, vel signa conspiciant; et tamen si Dei altiore iudicio, a perditionis massa non sunt gratiae praedestinationis discretae, nec ipsa eis adhibentur vel dicta divina, vel facta, per quae possent credere, si audirent utique aut viderent.

Igitur, inquiunt haeretici, in Tiriis et Sidoniis habemus illustre exemplum ex Augustino, quia cum illi haberent munus intelligentiae, quae moverentur ad fidem, si vel audissent verba vel signa vidissent, quia tamen non erant praedestinati, nec signa viderunt, nec audierunt verba, subindeque non habuerunt gratiam sufficientem ad agendam poenitentiam. — Contra. Christi exprobratio data Corozaitis, quod non egerint poenitentiam ad aspectum tot miraculorum, futilis prorsus et iniusta fuisset, si revera Corozaitae poenitentiam agere non tantum remote, sed et proxime non potuissent, subindeque nisi habuissent gratiam proxime moventem ad poenitendum. Ut enim exprobratio Christi valida sit et iusta, necesse est, quod quemadmodum Tyrii, Sidoniique, visis Christi miraculis, non modo remote, sed etiam proxime doluissent; ita Corozaitae, eadem sibi affulgente gratia, poenitentiam agere potuerunt: igitur falsum est, quod Corozaitae caruerint gratia sufficiente ad poenitentiam agendam, propterea quod ratione suae rebellionis illius gratiae iudicati fuerint indigni. Falsum pariter Tiriis ac Sidoniis negatum fuisse gratiae convertentis beneficium, quod absolute a Deo fuerint reprobati; licet enim, ut diximus, non habuerint illam gratiam, qua movet ad poenitentiam, visis Christi signis et auditis oraculis, inde non est consequens, eos non habuisse gratias sufficientes, quibus si ita voluissent poenitere potuissent.

Secundum oraculum hanc veritatem confirmans peti potest ex illo Matth. 23. ubi Christus de Iudaeis sub nomine Ierusalem ita conqueritur: Quoties volui congregare filios tuos, quemadmodum gallina congregat pullos suos sub alas, et noluisti! Sed haec voluntas plane simulatoria esset, si revera cum vocante gratia interiore vel exteriore non habuissent sufficiens auxilium, quo possent congregari sub alas Domini, et ad Christum per poenitentiam confugere. Hinc Luc. 19. idem Salvator videns civitatem flevit super eam, dicens: Quia si cognovisses et tu, et quidem in hac die tua, quae ad pacem tibi, etc. Nam Iudaei merito reponere potuissent, frustra hanc querimoniae ansam praetendi; quippe cum non habuissent sufficiens auxilium quo vel se ad Christum recipere, vel quae erant ad pacem facere possent.

Repones 1. His et similibus textibus significari tantum vocationem cui resistitur externam esse dumtaxat, quae fiat per voluntatem signi, non vero internam, quae fiat per voluntatem beneplaciti; notum enim est in Deo duplicem esse voluntatem, nempe signi, et beneplaciti. Prior est, qua Deus se habet ad modum volentis, in quantum praecipit vel consulit, prohibet et permittit aliquid: posterior vero est qua Deus proprie vult id quod sibi complacet: prior non semper impletur: posterior vero, inquiunt, suum semper sortitur effectum. — Contra 1. Impia et indigna Deo est ista cogitatio, si quis existimet Deum externa voce dumtaxat excitare hominem ad poenitentiam, nec revera velle ei ullam inspirationem, ut se convertat concedi; luderet enim homines, si quos vocat non eos vocaret cum intentione et animo ipsos convertendi: sed Deus non intenderet eos convertere, nisi vocationi suae externae aliquod auxilium internum coniungeret; nam, ut docet S. August., lib. De Gratia et lib. Arbit., cap. 18. Liberum arbitrium sine suo fructu prorsus admoneretur, nisi prius acciperet aliquid dilectionis, ut addi sibi quaereret unde, quod iubebatur, impleret. Secundo, finis legis, et per consequens vocationis cuiuscumque exterioris, est ut si homo difficultatem patitur, poscat auxilium; si facilitatem, gratias Deo rependat, ut pluribus in locis docet S. August. praesertim Epist. 89. Iubet ideo ut facere iussa conati, et in nostra infirmitate sub lege fatigati, adiutorium gratiae poscere noverimus, et si quid facere potuerimus operis boni, ei, qui adiurat, non simus ingrati. Lib. De spiritu et littera, cap. 19. Lex data est ut gratia quaereretur, gratia data est ut lex impleretur. Item evidentissime S. Prosper in Epist. ad Demetriadem: Nec, inquit, ob aliud datur praeceptum, nisi ut quaeratur praecipientis auxilium. Ergo vel frustra Deus adhibet vocationem, vel saltem cum ea secretam et interiorem inspirationem impertitur, per quam ad minus admoneatur homo infirmitatis suae, ut ad auxilium gratiae confugiat.

Repones 2. Argumentum ex praetato textu Matth. 23. deductum idem est, quod Iulianus obiiciebat S. Augustino, ut constat ex opere imperfecto, c. 93. Ubi ex eodem Evangelico textu colligit Iulianus voluntatem divinam ab humana interdum impediri: quod tamquam haereticum ibidem explodit S. Augustinus, dicens:

Ignoscendum est, quia in re multum oblita ut homo falleris. Absit, ut impediatur ab homine omnipotentis et cuncta scientis intentio. Parum de se tanta cogitant, vel ei exagitando non sufficiunt, qui putant Deum omnipotentem aliquid velle, et homine infirmo impediente non posse: sicut certum est Ierusalem filios suos ab illo colligi noluisse, ita certum est illum, etiam ipso nolente, quoscumque eorum voluit collegisse.

Igitur tantum abest, ut argumentum nostrum Catholicae veritati suffragetur, quinimo Pelagianum errorem sapit. — Contra 1. Si haec ita sint: ergo Senonensis Concilii Patres Pelagiano errore notandi sunt, et Iuliani arma, ut pestiferum Lutheranorum dogma exscinderent, collegerunt; nam decreto 15. eodem argumento quo nos utimur, probaverunt nos divinis inspirationibus inevitabiliter non rapi, ut constat ex apertis illius decreti verbis. Secundo, nemo est qui tacite non intelligat grande inter nos et Iulianum chaos intercedere, si duas in Deo voluntates cum Theologis distinxerimus, nempe voluntatem signi, per quam Deus hominem movet per media ordinaria ad faciendum quod iubet, eumque sollicitat ad quaerendum Salvatoris praesidium. Cuius quidem voluntatis eodem cap. Operis imperfecti meminit S. August.; subdit enim post iam laudata verba: Convenit autem Scripturam plerumque hominis voluntatem, ut quod non habet, et non potest, admonitus sentiat: et alib. ubi sunt bona omnia, indigens poscat. Altera est beneplaciti, per quam efficaciter hominem provocat ad bonum. Priori voluntati resisti posse ibidem fatetur S. August. ait quippe: Propterea per Prophetam, Isaiae 1. dictum est: Si nolueritis, et non audieritis me, gladius vos comedet: ex quo colligit S. Augustinus voluntatem signi, quoad effectum misericordiae, interdum impediri; licet non impediatur quoad effectum iustitiae. Posterior autem voluntas, nempe beneplaciti, non impeditur, ut ibidem declarat S. Augustinus contra Iulian.:

Si ut dicis, inquit, ab intentione propria utique mala, non debet homo ulla necessitate revocari, cur Apostolus, caedem spirans, et sanguinem sitiens, violenta corporis coecitate, et terribili desuper voce a sua pessima intentione revocatur, et ex persecutore prostrato, illius Evangelii, quod oppugnabat, laboriosior coeteris futurus praedicator erigitur? Agnosce gratiam.

Illud autem sic: Deus quem dignatur, vocat; et Spiritus ubi vult spirat. Iulianus autem contendebat quamlibet voluntatem Dei, etiam voluntatem beneplaciti, per humanam voluntatem suo interdum frustrari effectu; nos autem contendimus solam voluntatem signi, quae se per media sufficientia declarat ac significat, impediri posse quoad effectum misericordiae; licet semper impleatur quoad effectum iustitiae: ergo longissime nostra sententia a Iulianica distat.

Probari denique potest assertio iis omnibus Scripturae textibus, quibus Deus homines invitat et hortatur ad poenitentiam et sectandam iustitiam. Sic Cantic. 5. Aperi mihi, soror mea sponsa, necnon et illud Prophetae Ioël. 2. Convertimini ad me, et ego convertar ad vos. Quibus verbis, inquit Tridentinum, Sess. 6. cap. 5. libertatis nostrae admonemur; sicut et gratiae necessitatem confitemur, dum respondemus Thren. 5. Converte nos, Domine, ad te, et convertemur; ex eis namque et similibus textibus colligitur, quod sicut proprium est Dei prevenire nos pulsando et excitando corda nostra per gratiam sufficientem; ita proprium est voluntatis aperire illi per liberum consensum suum, reddendo vocationem illius efficacem.

Probari potest etiam eadem veritas illis paribus Scripturae textibus, quibus Deus hominum perduellionem, necnon et continuam cum sua divina gratia reluctantiam et pugnam increpat et damnat. Sic Isaiae 65. Tota die expandi manus mea ad populum incredulum, qui graditur in via non bona post cogitationes suas. Proverb. 1. Vocavi, et renuistis: extendi manum meum, et non fuit qui aspiceret. Matth. 20. Multi vocati, pauci vero electi. Cap. 22. Misit servos suos vocare ad nuptias, et nolebant venire. Ioan. 15. Si non venissem, et locutus fuissem eis, peccatum non haberent: nunc autem excusationem non habent de peccato suo. Et postea: Si opera non fecissem in eis, quae nemo alius fecit, peccatum non haberent: nunc autem et oderunt et me et Patrem meum. Act. 7. Vos semper Spiritui sancto resistitis. Rom. 2. Ignoras, quia benignitas Dei ad poenitentiam te adducit? 2. Corinth. 6. Exhortamur vos, ne in vacuum gratiam Dei recipiatis. Apoc. 3. Sto ad ostium, et pulso, si quis aperuerit, etc. Ex quibus locis aperte satis colligi potest, quod interdum pendeat ex humana voluntate, ut gratia suum sortiatur effectum.

Verum ut haec sacra praesidia nobis frenent haeretici, varias in hos Scripturae textus exceptiones comminiscuntur. Reponunt enim 1. iis sacris verbis significari vocationem externam, non internam; vel si de interna sit sermo, non ea spectanda est vocatio, quae est secundum propositum. Observant enim duplicem esse vocationem: internam nempe, qua fiat per gratiam interiorem; et externam, qua fiat per legem et doctrinam. Utriusque vocationis istius meminit S. August. Epist. 107. his verbis: Si ergo ita praepararet atque operaretur Deus hominis voluntatem, ut tantummodo legem suam atque doctrinam libero eius adhiberet arbitrio (ecce vocationem externam), nec vocatione illa alia, atque secreta (ecce vocationem internam) sic eius averteret sensum, ut eidem legi atque doctrinae accommodaret assensum. Et S. Prosper ad 5. capitulum Gall. Si vocatio in Evangelli tantum praedicatione intelligatur, non veraciter dicitur, quod aliis atque aliis aliter atque aliter praedicetur, si autem ad effectum plantationis et rigationis aspiciatur, aliud actum est cum eis, quorum exteriores aures corporali voce pulsatae sunt; aliud in eis quorum interiorem sensum Deus aperuit.

Observant 2. vocationem interiorem duplicem esse, aliam secundum propositum, aliam non secundum propositum. Prior est propria solorum praedestinatorum: posterior est reproborum, qui eam crediderunt, et Ecclesiae membra fuerunt, August. lib. De praedestinatione Sanctorum, cap. 16. Vocat enim Deus praedestinatos multos filios suos, ut eos faciat membra praedestinati unici Filii sui, non ea vocatione, qua vocati sunt, qui noluerant venire ad nuptias: illa quippe vocatione et Iudaei vocati sunt, quibus Christus crucifixus scandalum est, et Gentes, quibus Christus crucifixus stultitia est: sed ea vocatione praedestinatos vocat, quam distinxit Apostolus dicens: Ipsis Iudaeis et Graecis, etc. Et lib. 5. Contra Iulianum, cap. 1. Non omnes qui vocati sunt secundum propositum sunt vocati, multi enim vocati, pauci vero electi: qui ergo electi? Hi secundum propositum vocati. Quare autem quidam sint vocati non secundum propositum, docet ibidem, quia scilicet ad utilitatem nascuntur praedestinatorum. Et loco praecedenti: Non ut eis prosint ⟦res asperae?⟧, sed ut ipso illis bene utente prosint ⟦res asperae?⟧ misericordiae, ut videlicet intelligant de quam profundo luto per gratiam Dei liberati fuerint. — Verum contra: nam, ut iam diximus, impium est asserere Deum externa voce dumtaxat excitare hominem peccatorem ad poenitentiam, et iustum ad sectanda pietatis opera, nec revera velle ei ullam inspirationem, ullumve auxilium internum, ut se convertat, et bona sectetur concedi. Propterea S. Prosper Epist. Ad Demetriadem, asserit voces docentium, et litteras paginarum, quae ad eruditionem audientium, vel legentium Deo serviunt, non carere eius virtute, cui serviunt: subindeque censet internam vocationem semper annexam esse externae. Quod pariter aperte docet S. Augustinus locis supra laudatis, cum ait lib. De Spiritu et Littera, cap. 19. Lex data est, ut gratia quaereretur: gratia data est, ut lex impleretur. Et lib. De Gratia et libero Arbitrio, c. 18. Liberum, inquit, arbitrium sine suo fructu prorsus admoneretur, nisi prius acciperet aliquid dilectionis, ut addi sibi quaereret unde quod iubebatur impleret. Falsum est igitur in mente S. Augustini vocationem externam internae non esse connexam. Nec refert, quod duplicem vocationem sanctissimus ille Doctor adstruat, aliam secundum propositum: aliam non secundum propositum. Nam per vocationem non secundum propositum non intelligit vocationem pure externam, nudam, et ex se insufficientem ad conversionem et iustitiam; sed vocationem suo fructu carentem; idque non ex inefficacitate gratiae vocantis, sed ex perduellione et malitia humanae voluntatis reluctantis, ut significat idem S. Doctor verbis laudatis lib. De Praedestinatione Sanctorum, cap. 16. dicens: Vocatione non secundum propositum vocatos fuisse eos, qui noluerunt venire ad nuptias; certum enim est eos revera a Patrefamilias fuisse sincere et cum intentione ut venirent invitatos ac vocatos, ut constat ex Evangelico textu, ait enim S. Lucas cap. 14. Quod Patrefamilias misit servum suum hora coenae dicere invitatis, ut venirent: quia iam parata sunt omnia. Quorsum enim coenam instrueret, multos invitaret, ad eos servos dirigeret, si animo sincero ad coenam non vocaret? Nec Evangelista cunctationem, et repulsam vocatorum causam profert ex parte vocantis, sed ex parte ipsorum vocatorum: ait enim: Coeperunt simul omnes excusari: quam excusationem, puram nolitionem et reluctantiam voluntatis fuisse docet S. Matthaeus, cap. 22. ubi eandem Parabolam referens, sub nomine nuptiarum ait: misit servos suos vocare invitatos ad nuptias, et nolebant venire. — Quod autem haec fuerit mens S. Augustini, nempe quod per vocationem non secundum propositum, solam externam vocationem noluerit significare, sed internam quoque voluntatis gratiam hoc nomine complecti, sufficienter colligitur ex lib. 2. Retractationum, cap. 1. ubi manifeste dicit se de vera Christi gratia, quae victrix est, et Praedestinatos discernit, disputasse. In cuius quaestionis solutione, inquit, laboratum est quidem pro libero arbitrio voluntatis humanae: sed vicit Dei gratia; nec nisi ad illud perveniri potuit, ut liquidissima certitate dixisse intelligatur Apostolus: quis enim te discernit? Hinc est, quod eo loco affirmat huiusmodi vocationem adesse debere, quia voluntas hominis sola non sufficit, ut iuste, recteque vivamus, nisi adiuvetur misericordia Dei. Hinc est, quod ibidem sic illam describit: vocatio illa est effectrix bonae voluntatis; quod in lib. De Praedestinatione Sanctorum sic expressit: Qua vocatione fit credens. Hinc denique quod ad eius necessitatem clarius explicandam ait: Voluntas ipsa nisi aliquid occurrerit, quod delectet, atque incitet animum, moveri nullo modo potest. Haec omnia manifeste significant, vocationem illam, de qua loquitur, ipsam quoque voluntatis gratiam complecti: siquidem illa est, quae delectat animam, quae efficit bonam voluntatem, et quae misericordia Dei ad iuste, recteque vivendum necessaria appellatur.

Repones 2. Ad testimonia Scripturae supra citata, vocationi etiam internae interdum resisti, sed a concupiscentia, quae in ipsis etiam iustis remanet, ac plerumque sanctissimis divini Spiritus motionibus repugnat. — Verum haec responsio prorsus futilis est: aut enim concupiscentia resistit sine consensu voluntatis, aut voluntate consentiente. Si primum, ut contigit Apostolo, qui Rom. 7. dicebat: Nunc autem iam non ego operor illud, sed quod habitat in me peccatum, idest, concupiscentia, tunc rebellio illa carnis non est peccatum formaliter, sed dumtaxat effective, seu peccati originalis effectus, ut pluribus docet S. Augustinus, maxime lib. 3. Contra Iulianum, cap. 26. ubi ait: Concupiscentiam non consentiente spiritu ad opera damnanda non pervenire. Si secundum: igitur voluntas reluctari potest gratiae interiori. Quod autem de hac posteriori resistentia sint intelligendi Scripturae textus, patet quia damnantur in locis allatis Scripturae sanctae, qui vocationi Dei, et Spiritui sancto resistunt: igitur resistentia illa est culpabilis, ac proinde voluntaria.

Secunda probatio ex Conciliis. — Gratiam sufficientem admittendam esse statuerunt et definierunt Concilia; ac primo quidem Concilium Valentinum tertium celebratum in Gallia tempore Leonis IV in quo Can. 2. decernitur, Non ideo malos perire, quia boni esse non potuerunt, sed quia boni esse noluerunt. Hinc enim colligimus 1. gratiam malis concedi, qua boni esse possent, nam sine gratia tales esse non possunt: neque solum gratiam, quae illuminet intellectum; nam per istiusmodi gratiam boni esse homines non possent. 2. gratiam ab iis repudiari, quia boni esse noluerunt: gratia autem repudiata, qua homines potuissent esse boni si voluissent, est gratia sufficiens: igitur admittenda. — 2. Eadem veritas statuitur in Concilio Senonensi celebrato tempore Clementis VII sub Illustrissimo Cardinale et Franciae Cancellario Antonio a Prato; illud enim decreto 15. sic nos divinis inspirationibus non semper efficaciter moveri statuit, et colligit ex Scriptura sacra: Nec, inquit, tale est trahentis Dei auxilium, cui resisti non possit; quoties enim Dominus voluit congregare filios Ierusalem, sicut gallina congregat pullos suos sub alas, et noluit? Frustra certe Stephanus Iudaeos durae cervicis, et incircumcisi cordis argueret, qui semper Spiritui sancto resisterent. Frustra Paulus Thessalonicenses admoneret, spiritum ne extinguerent, si divinis inspirationibus homines inevitabiliter raperentur. Ex quo oraculo colligitur, gratiam interdum suo frustrari effectu; non ex defectu illius fecunditatis et virtutis, sed ex defectu humanae voluntatis reluctantis. Idipsum definitur in Concilio Coloniensi celebrato anno 1536. sub Hermanno par. 2. cap. 32. his verbis: Quamquam nemo convertatur ad Dominum, nisi tractus per Patrem: attamen nemo hic excusationem proferat, quod non trahatur. cum ille semper stet ad ostium pulsans, nimirum per internum, et externum verbum comminans, ut convertamur a via nostra pessima, etc. Quibus et similibus verbis tam aperte tradit admittendam esse gratiam sufficientem, ut haec una sufficere videatur huius Concilii definitio ad illam veritatem adstruendam. Neminem vero terreat, quod Concilium ait: Ne momentum quidem praeterire, in quo Deus non stet ad ostium, et pulset, quodque eius interpres Clithoveus cap. 33. sic explicat: Deus interiore impulsu et inspiratione nos assidue admonet: neque enim, ut recte Didacus Alvarez annotat, sensus est, quod pro quolibet momento quilibet peccator recipiat in se auxilium sufficiens ad salutem: nam cum dormit, certe non movetur actu sufficienti auxilio: sed haec verba ex communi loquendi usu, explicanda sunt. — 3. Denique et potissimum definitur ex Concilio Tridentino Sess. 6. cap. 11. ubi aperte docet nobis gratiam sufficientem adesse ad servanda divina praecepta; quam tamen interdum respuimus, ait enim: Deus impossibilia non iubet, sed iubendo monet, et facere quod possis, et petere quod non possis, et adiuvat ut possis. Quam sententiam videtur Concilium hausisse ex S. Augustino, partim ex lib. De Natura et Gratia, cap. ⟦illegible⟧. ubi iisdem prope verbis primam habet huius sententiae partem: Deus impossibilia non iubet, sed iubendo monet, et facere quod possis, et petere quod non possis: partem autem alteram ex aliis eiusdem sancti Doctoris locis, in quibus docet Deum petentibus annuere; praesertim lib. 1. Ad Bonifacium, cap. ultimo sub finem: Ut petant, inquit, procidenter instruit, et petentes clementer exaudit, quod utique concordat illis Christi Domini verbis, dicentis Matth. 7. Petite et accipietis: quaerite et invenietis; pulsate et aperietur vobis. — Ex quibus gratia sufficiens manifeste adstruitur hoc argumento: iustificatus quilibet, dum praeceptum ei imponitur, monetur facere quod possit, aut petere quod non possit: igitur habet inspirationem internam ac secretam, qua sic monetur facere, aut petere: nam exterior tantum admonitio, nisi comitem habeat gratiam, non arcet impossibilitatem implendi praecepti, sed potius illius difficultatem auget ex occasione; quia, inquit S. Augustinus, lib. De Spiritu et Littera, cap. 3. Qui sanctus non adiurat spiritus, lex quamvis bona, auget prohibendo desiderium malum, quia enim concupiscitur fit iucundius dum vetatur: subindeque Concilium agit de interiori vocatione et motione voluntatis: at plerique iustificati nec faciunt quod praecipitur, nec petunt auxilium ad istud faciendum: ergo alterutri saltem inspirationi resistunt.

Repones 1. Ad Concilium Valentinum, illius sensum esse, quod mali, non ex praescientia divina aut alio simili ad peccandum compulsi fuerint, aut necessitati, sed sua mala voluntate originali vel actuali peccaverunt: hoc enim indicat idem Concilium, cum ipsomet 2. Canone ait: ⟦Ver?⟧ prorsus ulli malo praescientiam Dei imposuisse necessitatem, ut eius esse non posset. Et postea: Nec ex praefiudicio eius aliquem, sed ex merito propriae iniquitatis credimus condemnari, nec ipsos malos ideo perire, quia boni esse non potuerunt, sed quia boni esse noluerunt, suoque vitio in causa damnationis, vel merito originalis vel etiam actualis permanserunt. Confirmatur haec responsio: tum quia Concilium istud condemnavit quatuor capitula Carisiaca Synodi; tum quia hunc esse eiusdem sensum facile colligi potest ex mente Praesidis illius, scilicet Rhemigii Lugdunensis lib. De tribus Epistolis, et De tenenda veritate Scripturae. — Verum haec responsio prorsus est vana, quamvis enim revera Concilium decernat malos non ex praescientia Dei necessitatos fuisse ad peccandum, sed ex mala sua voluntate per originale vel actuale peccatum vitiata; nihilominus aperte docet malos ideo perire, non quia boni esse non potuerunt, sed quia esse noluerunt: igitur Concilium concedit malos habuisse sufficiens auxilium, quo poterant salvari et esse boni, si voluissent; quod tamen inutile prorsus et vanum effecerunt ex perduellione suae malae voluntatis.

Repones 2. Ad Concilium Senonense, illius auctoritatem nullam aut modicam esse, quod sit dumtaxat Concilii Provincialis a nullo summo Pontifice approbati. — Deinde, illius sanctio nihil confert ad adstruendam gratiam sufficientem: quia, inquies, non loquitur de gratiis interioribus solis, sed abstrahit ab interioribus et exterioribus; loquitur enim de gratiis, quae semper sunt in promptu, et quas quolibet momento habemus: atqui certum est, inquies, quod non habeamus quolibet momento gratias interiores: igitur loquitur de gratiis abstrahendo ab interioribus et exterioribus. — Denique, distinguendum est maxime in Conciliis, quod decreti seu definitionis loco ponitur ab eo, quod tamquam ratio definitionis seu decreti profertur: nam quando definiunt Concilia, agunt ut auctores sacri; quando vero ratiocinantur, agunt humano more; subindeque interdum labuntur: atqui in hoc quod citatur decretum fidei, nempe quod gratiae necessitas libero arbitrio non praeiudicet, ratio illius definitionis est, cum illa semper sit in promptu, nec momentum quidem praeteriret; quae utique ratio minus probanda videtur. Igitur nil quidquam iuvat, nec ullatenus nobis suffragatur praetati Concilii Senonensis decretum. — Contra 1.

Certum est, inquit Caius lib. 5. De locis Theologicis, cap. 4. quod Concilia Provincialia, nisi sint peculiariter reprobata, communi Ecclesiae scientia, vel etiam implicito consensu commendantur, si ad Ecclesiae communem notitiam pervenerint; non enim fit aliquo pacto verisimile, ut Concilii Provincialis toto orbe divulgati haeresim Ecclesia diu dissimulaverit.

Fuit autem istud Senonense Concilium non modo divulgatum toto orbe Christiano, sed etiam notissimum; nam persaepe usurpatum fuit a Catholicis Doctoribus ad explicandas et solvendas controversias de auxiliis. — Insuper, Concilium Tridentinum (inquit Suarez Prolegom. 6. De gratia, cap. 5.) quod post viginti annos celebratum est, virtute approbat totam doctrinam de gratia, quam Concilium Senonense tradiderat, quia eadem ibi magis explicata ac completata docet ac definit. — Denique, non mediocrem huic Synodo auctoritatem conciliat, quod Parisiis habita sit, illique praeter Episcopos interfuerint celeberrimi quique sacrae Facultatis Theologicae Parisiensis

Doctores ; quocirca eam Synodum doctissimorum virorum coetum appellat Iodocus Clichtoveus illius aetatis celeberrimus Doctor, et acerrimus Lutheri debellator in libro, quem inscripsit : Compendium ve- ritatum ad fidem pertinentium contra erroneas Lutheranorum assertiones ex actis in Concilio Senonensi apud Parisios celebrato.

Respondeo 3. Ad Concilium Coloniense, illius auctoritatem nobis nullatenus opitulari : tum quia illi praefuit Hermannus, quem postea propter haeresim, et ab obedientia Romanae Sedis apostasiam Pius III. Pontifex, et Carolus V. Caesar Archiepiscopatu deiecerunt : Tum quia in nostra probatione laudato, Concilium agit dumtaxat de poenitentia, non vero de gratia : tum denique, quia per internum verbum, per quod Deus ibi dicitur nos semper commonere, non potest intelligi nisi gratia intellectus ; qualem gratiam admittebant Pelagiani ; unde fit consequens, quod si huius loci sensus sit, quemlibet hominem habere semper gratiam sufficientem ad suam conversionem, Concilium hoc Pelagii doctrinam approbavit. — Contra 1. Si ex Apostasia Hermanni aliquid ex Conc. Colon. auctoritatis decederet, plurimum quoque Nicaeno Concilio, aliisque derogaretur, quod illis praefuerit Osius Cordubensis, cuius postea casus tam funestus extitit, ut de eo Cardinalis Baronius ad annum 357. num. 18. ita scribat : Superavit lapsus Osii praeteritorum omnium casum, sive Origenis, sive Tertulliani, vel quorumcumque aliorum dixeris. Cui non uno Concilio interfuit, atque magna pars fuit, ut Elibertino, Arelatensi, Neocaesariensi, ⟦illegible: Ilerandrino⟧, Gangrensi, duobus magnis atque oecumenicis Conciliis Niceno ac Sardicensi, et aliis quorum memoria excidit ? Hunc illum ipsum Osium, quem et Ariani Synodorum principem dicerent, et Niceni formulam concepisse ; hunc, inquam, in Conciliabulo Sirmiensi ignominiose prostratum, turpissime factum esse eiusdem Nicenae fidei proditorem. Certe nemo sanae mentis ex illo Osii lapsu occasionem sumpserit Nicaenae Synodi reiiciendae : igitur pari ratione non est, cur Hermanni Archiepiscopi casus Synodum Coloniensem, cui Catholicus ante praefuerat, infamare nitantur adversarii. — Ad secundum dico, ludicram esse adversariorum responsionem ; quamquam enim Concilium agat ex professo de poenitentia, non vero de gratia ; nihilominus aperte significat neminem posse salutarem poenitentiam agere, nisi ad id moveatur et adiuvetur per gratiam, qua aliquando suo frustratur effectu, quando nempe humana voluntas pro sua libertate ipsi obluctatur, ut ibidem monet Concil. — Ad tertium dico. Per internum verbum, quo Deus dicitur nos commonere, nedum significari illustrationem humani intellectus, sed etiam voluntatis motionem, utpote cum ibidem Concilium agat de salutari poenitentia, ad quam non solum intellectus illustratio, sed etiam voluntatis motio et cooperatio necessaria est.

Respondeo 4. Ad Tridentinum, hoc Concilii caput adversus Lutherum et Sectatores illius conditum fuisse, qui mandata Dei non solum peccatoribus, sed et iustis etiam cum actualibus auxiliis, aiunt esse impossibilia ; non autem adversus eos, qui iustis aiunt aliquando tum orandi, tum operandi gratiam negari, unde mandata Dei fiant illis impossibilia. — Verum, haec responsio prorsus est inutilis ; quamvis enim hoc caput praesertim adversus Lutherum editum fuerit, sententiam tamen expositam supra praemiserunt Patres, tamquam efficacissimam ad errorem dictum Lutheri prorsus confutandum. Si enim iustificatus, vel gratiam habet, qua possit mandata complere, necnon concupiscentiae delectationem vincere, vel saltem qua possit auxilium istud implorare, quid obesse potest quominus iustificatus legem Dei possit implere? Et revera Concilium ex hac sententia, aliisque similibus idem colligit. Unde constat eos orthodoxae religionis doctrinae adversari, qui dicunt, iustum in omni bono opere saltem venialiter peccare, aut, quod intolerabilius est, poenas aeternas mereri.

Nec valet dicere, verum esse, quod Dei praecepta non sunt impossibilia sub conditione, nempe si voluntas adiuvetur, sed inde non sequi, quod omnibus ad servanda Dei mandata detur gratia sufficiens. Contra, mandatum, quod non est possibile, nisi sub aliqua conditione, censetur absolute impossibile respectu eius, cui imponitur, nisi habeat conditionem necessariam, vel medium aliquod per quod illam conditionem necessariam possit assequi: sed mandata Dei sunt impossibilia respectu hominis iustificati, nisi habeat gratiam sanantem, vel medium per quod illam possit obtinere: ergo iustificato non sunt possibilia, nisi habeat vel gratiam operandi, vel talem gratiam impetrandi et orandi.

Tertia probatio ex auctoritate S. Augustini. — Mentionem facio omnium sanctorum Patrum, qui S. Augustinum praecesserunt, vel secuti sunt, sententias, quibus aperte significant humanam voluntatem divinae gratiae interdum obluctari; iam enim eas sufficienter recensuimus sectione praecedenti, referendo nempe eorumdem sanctorum Patrum testimonia ad evincendum, gratiam Christi non necessario et inevitabiliter humanam voluntatem ad bonum impellere. Unicum proferam S. Augustinum, cuius patrocinio maxime gloriantur haeretici: hic enim sanctissimus Doctor apertis verbis pluribus docet gratiam suam frustrari effectu propter obluctationem humanae voluntatis, in cuius libertate est gratiae consentire vel dissentire. Hic tamen non describam omnia illius sanctissimi Doctoris testimonia, hoc enim taediosum esset, sed praecipua dumtaxat recensebo.

Primum itaque testimonium, quo ex S. Augustino probari potest hominem divinae gratiae interdum obluctari, ac proinde non omnem gratiam esse efficacem, petitur ex eo quod doceat pluribi, hominis adulti peccatum in eo consistere, quod Dei gratiam contemnat atque repudiet. Sic maxime lib. 3. cap. 19. De libero arbitrio:

Cum Deus, inquit, ubique sit praesens, qui multis modis per creaturam sibi servientem ad se vocet, doceat credentem, consoletur sperantem, diligentem adhortetur, conantem adiuret, exaudiat deprecantem, non tibi deputatur ad culpam quod ignoras, sed quod negligis quaerere quod ignoras, neque illud quod vulnerata membra non colligis, sed quod volentem sanare contemnis, ista tua propria peccata sunt, etc.

Quibus certe nil evidentius ad gratiam sufficientem asserendam. — Nec valet reponere cum Davide Parao lib. 2. De libero arbitrio, cap. 5. haec ante natam Pelagii haeresim fuisse scripta ab August. cum adhuc errore Massiliensium detineretur. Nam eadem S. August. in lib. De Natura et Gratia, cap. 67. ubi Pelagianos acrius oppugnat, totidem verbis descripsit. Ut autem omnem a se divinae gratiae irrogatam iniuriam ablegaret, subdit ibidem: Ita et exhortatus sum quantum potui ad recte vivendum, et gratiam Dei non evacuavi, sine qua natura humana iam tenebrata atque vitiata illuminari non potest, et sanari. Quibus verbis sufficienter denotat, cum scriberet illos libros De natura et gratia, se prorsus fuisse liberum ab omni errore circa gratiam, maxime vero a Semipelagianismo admittente initium fidei ex nobis esse; siquidem verbis mox laudatis aperte profitetur se Dei gratiam non evacuavisse, sine qua natura humana iam tenebrata atque vitiata illuminari non potest ac sanari. Agnoscit ergo naturam non posse illuminari nisi per gratiam, subindeque fatetur ad eam illuminationem fidem esse necessariam, tamquam ipsius gratiae beneficium. — His adde omnia illius sanctissimi Doctoris testimonia, quibus asserit idcirco peccatores in extremo iudicio damnandos esse, quod oblatam a Christo redemptionem sint aspernati. Sic tractatu 36. In Ioan. Venit Christus se primo salvare, postea iudicare; iudicando in poenam eos qui salvari noluerunt: eos perducendo ad vitam, qui credendo salutem non respuerunt. Ex quibus colligere licet, quod sicut illi tantum in iudicio coronabuntur, qui salutem non respuerunt; sic illi dumtaxat condemnabuntur, qui salvari noluerunt, adeoque gratiam sanantem respuerunt. Hinc praeclare lib. 2. De Symb., c. ⟦illegible: chapter number⟧ formidabilem Christi iudicis vultum, etc. oratione in haec verba describit:

Inimicis suis, inquit, vulnera sua demonstraturus est: propter quod dictum est per Prophetam: Videbunt in quem pupugerunt: non ut eis dicat sicut Thomae: quia vidisti credidisti: sed ut convincens eos veritas dicat: Ecce hominem, quem crucifixistis, ecce Deum, et hominem, in quem credere noluistis. Videtis vulnera, quae inflictistis: agnoscitis latus, quod pupugistis, quoniam et per vos, et propter vos apertum est: nec tamen intrare voluistis.

Secundum momentum petitur ex illo apud S. Augustinum frequenti axiomate: Deus non deserit si non deseratur. Sic libro De Natura et Gratia, cap. 26. ait:

Sicut vulnere claudicans ideo curatur, ut sanato malo praeterito futurus dirigatur ingressus: sic mala nostra non ad hoc solum supernus medicus sanat, ut illa iam non sint: sed ut de cetero recte ambulare possimus: quod quidem etiam sani non nisi illo adiuvante poterimus. Nam medicus homo cum sanaverit hominem, iam de cetero sustentandum elementis, et alimentis corporalibus, ut eadem sanitas apto subsidio convalescat, atque persistat, Deo dimittit, etc. Ipse autem Deus cum per mediatorem Dei et hominum, hominem Iesum Christum, spiritaliter sanat aegrum, vel vivificat mortuum, idest iustificat impium, et cum ad perfectam sanitatem, hoc est, ad perfectam vitam, iustitiamque perduxerit, non deserit, si non deseratur, ut pie semper, iusteque vivatur. Sicut enim oculus corporis etiam plenissime sanus, nisi candore lucis adiutus non potest cernere: sic homo etiam perfectissime iustificatus, nisi externa luce iustitiae divinitus adiuvetur, recte non potest vivere. Sumit ergo Deus non solum, ut deleat quod peccavimus, sed ut praestet etiam ne peccemus.

Quam utique sententiam retinet et probat Concil. Trident. Sess. 6. cap. 11. ubi profers causam cur iusti obligentur ad ambulandum in via iustitiae, quo liberati iam a peccato, servientes facti Deo sobrie, iuste, et pie viventes, proficere possint per Christum Iesum, per quem accessum habuerunt in gratiam istam. Rationem huius obligationis hanc profert: Deus namque sua gratia iustificatos non deserit, nisi prius ab eis deseratur. Ubi Concilium addidit vocem, prius, quam S. Augustinus non habet, ad hanc veritatem et eiusdem S. Doctoris mentem clarius insinuandam. Ex quibus sic licet argumentari: Deus hominem iustum, donatum actualibus auxiliis necessariis ad proficiendum in via iustitiae, non deserit subtrahendo illi sua divina subsidia, nisi prius ab eo voluntarie deseratur, spernendo haec ipsa oblata auxilia: igitur possunt homines divinis auxiliis interdum obluctari, quibus proficere poterant in via iustitiae: sed illa subsidia, qua respuuntur, sunt gratiae sufficientes: igitur admittendae sunt.

Repones. Praetaxatum S. Doctoris contextum intelligendum esse de gratia habituali; ita quod Deus iustos non deserat substrahendo eis gratiam sanctificantem, nisi prius ab eis deseratur per peccatum mortale. Contra, S. Augustinus ibi loquitur de substractione eius gratiae, quam adversus Pelagianos asserere volebat summe necessariam ad salutem: sed Pelagiani nusquam negarunt gratiam sanctificantem ad salutem esse necessariam, nec a S. Augustino adversus illos dimicante unquam fuit probatum; quippe cum de gratia sanctificante cum eis nulla lis erat, sed dumtaxat de gratiis actualibus: igitur futilis et vana est adversariorum responsio. Deinde idipsum aperte constat ex scopo illius capitis, unde praetaxata verba deprompta sunt: Pelagius namque affirmabat, non esse necessariam misericordiam Dei, ut non peccemus, sed quia peccavimus: quod toto illo capite S. Augustinus validissime refellit, ostendendo iustificatum non deseri a Deo per substractionem gratiae actualis necessariae ad pie vivendum. Certum est igitur ex ipsa Augustinianae disputationis scopo non hic sermonem esse de illa desertione, quae habitualem gratiam, sed de altera, quae actualem tantum substrahit. Patet illud ipsum ex his verbis, quibus allatam vulnerati comparationem ad institutum suum accommodat, sic mala nostra non ad hoc solum supernus medicus sanat, ut illa iam non sint, sed ut de caetero recte ambulare possimus, quod quidem sani non nisi illo adiuvante poterimus. Quibus aperte significat gratiam adiuvantem, quae hominibus etiam sanis, atque adeo habitualem gratiam habentibus, adhuc necessaria est, ut recte ambulare possint. — His adde, quod idcirco S. Doctor probat Deum non deserere hominem iustum, nisi ante deseratur, quia, inquit, non deserit si non deseratur, ut pie semper, iusteque vivatur: sicut enim oculus corporis etiam purissime sanus, nisi candore lucis adiutus non potest cernere, sic etiam homo perfectissime iustificatus, nisi aeterna luce iustitiae divinitus adiuvetur, non potest vivere. Quibus Augustinus ostendit iustos perfectissime iustificatos sine gratia actuali perseverare non posse, sed egere continuo Dei auxilio, quod certe Deus non denegat: nam, ut subdit S. Augustinus, sanat ergo Deus, non solum ut deleat quod peccavimus, sed ut praestet etiam ne peccemus: hoc est, dat continuo auxilium iustificato, ut recte vivat si velit; quibus aperte significat se ibi agere de gratia actuali: qui enim praestat ne peccemus, profecto non substrahit quod necessarium est, ut non peccemus: at non tantum habitualis, sed et actualis gratia est necessaria, ut non peccemus, quia ex vi solius habitualis non possumus via ordinaria vitare peccata, gravioresque tentationes vincere; addendus enim est animus, et adiiciendae vires, cum fortis armatus assumit alios multos se nequiores: igitur ibi non est sermo de gratia habituali, sed actuali.

Tertium momentum non leve ad eamdem veritatem insinuandam petitur ex lib. De Corrept. et Gratia, c. 1. ubi docet:

Si ab hac damnatione non se liberabunt, inquit, qui poterunt illicere non se audisse Evangelium Christi, cum fides ex auditu sit: quanto minus se liberabunt qui dicturi sunt: Perseverantiam non accepimus? iustior enim videtur excusatio dicentium: Non accepimus audientiam: quam dicentium: Non accepimus perseverantiam: quoniam dici potest: Homo in eo quod audieras, et tenueras, in eo perseverares si velles: nullo modo autem dici potest: id quod non audieras crederes si velles.

Quibus testatur homini ad perseverandum adesse sufficientem gratiam, sine qua non posset perseverare, et cum qua perseverare posset si vellet: igitur ille qui non perseveravit, sufficiens habuit auxilium, quo poterat perseverare, nec tamen perseveravit, quia auxilium sprevit. Confirmatur haec esse S. Augustini mentem ex illis, quae paulo ante dixerat, et quibus confirmandis superiora verba adhibuit: agitur enim an regeneratus merito corripiatur, dum peccat: et an iusta sit haec eius excusatio, quam profert S. Doctor, cap. 6. Quid feci, qui non accepi? Quam quaestionem ita solvit: Si iam regeneratus et iustificatus in malam vitam sua voluntate relabitur, certe iste non potest dicere: Non accepi: quia acceptam gratiam Dei sic in malum libero amisit arbitrio. Unde initio capitis septimi, ait: Corripimus tamen eos, iusteque corripimus, qui cum bene coeperint, non in ea perseverarunt: ex bona quippe in malam vitam sua voluntate mutati sunt: tum ait inanem fore in die iudicii hanc eorum excusationem: perseverantiam non accepimus. Quibus omnibus probandis atque confirmandis istud adhibet, quoniam potest dici: Homo in eo quod audieras, et tenueras, in eo perseverares si velles: quibus constat S. Augustinum iis verbis, perseverares si velles, demonstrare hominem illum sua culpa, suo vitio, sua voluntate, suo libero arbitrio non perseverasse.

Repones, S. Augustinum his verbis, in eo quod audieras, et tenueras, in eo perseverares, si velles, aliud nihil docere, quam eum hominem perseveraturum, si integram et perfectam perseverandi voluntatem haberet; sic enim velle perseverare, est de facto perseverare. Contra, haec si vera essent, sequeretur S. Augustinum nugari, nec aliud significare, per haec verba, perseveraret, si vellet, quam perseveraret, si perseveraret, quod certe omnino nugatorium est. Deinde S. Augustinus eodem modo loquitur de homine baptizato non perseverante, quomodo de Adamo; sicut enim ad retundendam baptizati peccatoris excusationem hanc, perseverantiam non accepi, id unum opponit, perseverares, si velles, ita paulo post ad eamdem quaestionem de Adamo decidendam, cap. 10. et 11. quam his verbis concipit: Quid Adamus non perseverando periit, qui perseverantiam non accepit? Saepius istud inculcat, perseveraret, si vellet: sed omnes testentur Adamum habuisse completam perseverandi potestatem: igitur idem de peccatore baptizato non perseverante censendum est.

Quarta probatio petita ex ratione Theologica. — Prima ratio persuadens gratiam sufficientem omnibus hominibus concedi, deducitur ex possibili divinorum praeceptorum observantia, quae formari potest in hanc modum: Deus non praecipit impossibilia: atqui pleraque eius divina praecepta sine gratiae subsidio hominibus sunt impossibilia, nimirum ea quae sunt supernaturalis ordinis, et quae ex naturali ordine graves in sua observatione difficultates important: ergo cum Deus istiusmodi praecepta imponit, aut concedit gratiam, qua impleri possint, aut saltem qua vires ad illa servanda possint impetrari. Sed non omnes quibus talia praecepta praescribuntur eadem implent, vel eorum servandorum vires a Deo non postulant; igitur eorum aliqui divinae gratiae reluctantur. Minorem admittunt adversarii. Maior vero probatur: Primo, ex Scripturis, Deut. 30. Mandatum hoc quod ego praecipio tibi hodie, non supra te est, neque procul positum, sed iuxta te est sermo valde in ore tuo, et in corde tuo, ut facias illum. — Secundo, ex Concilio Tridentino, Sess. 6. cap. 11. Deus impossibilia non iubet, sed iubendo monet, et facere quod possis, et petere quod non possis, et adiurat ut possis. — Tertio, ex sanctis Patribus, maxime Basilio, Homil. 6. in Hexaemeron: Si probarum, inquit, operationum opera penes nos sita non sunt, sed ex ortu necessitudines emergunt, frustra profecto legum latores agenda res et non agendas praescribunt. Sancto Chrysostomo, Homil. 16. in Epistolam ad Hebraeos: Non potest dicere homo, non possum, neque accusare Conditorem; si enim impotentes nos fecit, et deinde imperat, culpa eius est. S. Hieronimo, lib. 3. adversus Pelagianos: Deus possibilia mandavit, hoc nulli dubium est. — Sed praesertim ex S. Augustino pluribi, maxime vero lib. 2. De Peccatorum meritis, cap. 6. Dubitare, inquit, non possum, nec Deum aliquid homini impossibile praecepisse, nec Deo ad opitulandum, et adiurandum, quo fiat quod iubet, impossibile aliquid esse; ac per hoc potest homo si velit esse sine peccato adiutus a Deo. Et lib. De Natura et Gratia, hanc veritatem saepius inculcat, maxime cap. 13. quapropter cap. 69. aperte profitetur: Eo ipso quo firmissime credimus Deum iustum et bonum impossibilia non potuisse praecipere, hinc admonemur, et in facilibus quid agamus, et in difficilibus quid petamus.

Denique, eadem veritas hac ratione constat: prima sapienter praecipientis intentio est, ut id fiat quod praecipitur: sed non potest id quod est impossibile fieri: ergo Deus sapientissimus impossibilia non praecipit.

Repones, quadruplici modo praecepta dici possibilia: Primo, remotissime, ratione facultatis liberi arbitrii ad bonum et malum flexibilis; sive ratione naturae liberae, quatenus capax est fidei, spei, et dilectionis. Secundo, paulo propinquius, quatenus homo iam fidem habet, quae semen est orationis, per quam impetrare potest gratiam necessariam ad bene vivendum. Tertio, multo propinquius, prout homo iam habet charitatem habitualem, per quam dicitur posse Deum diligere. Quarto, proxime et completissime, quando voluntas inspirationi Spiritus sancti sic praeparatur, ut non modo possit, sed etiam velit; quod utique non fit, nisi per gratiam actualem, sine qua charitas habitualis quantacumque magna, ac perfecta in actum exire non potest. Quibus suppositis nihil homini praecipitur, quod non sit possibile aliquo ex his quatuor modis; non tamen id semper praecipitur, quod sit possibile proxime et completissime.

Verum contra, Deus nihil praecipit homini, praesertim iusto, quin habeat proximam et completam potentiam, vel ad orandum, vel ad operandum per gratiam actualem, ut constat tum ex S. Augustino, lib. De Natura et Gratia, cap. 13. cuius sententiam profert et probat Concilium Tridentinum supra laudatum, definiens Sess. 6. c. 11. nihil homini praecipi, quin illico moneatur, et facere quod possit, et petere quod non possit; ac proinde quin praeter naturam ac fidem et charitatem habitualem, recipiat insuper actualem inspirationem, vel qua possit praeceptum implere, vel qua possit auxilium impetrare ad illud implendum. Adde quod praeceptum restat adhuc simpliciter impossibile homini habenti naturam, fidem, et charitatem etiam habitualem, nisi praeterea actualis gratia ipsi concedatur, vel qua praeceptum immediate possit impleri, vel saltem qua impetrari possit auxilium necessarium ad legem implendam: non secus ac praeceptum faciendae eleemosynae restat impossibile homini non habenti pecuniam, nec potenti illam sibi comparare, etiamsi voluntatem habeat eleemosynam erogandi, necnon et facultatem naturalem, nempe manum ad illam distribuendam: sicut ergo non imponitur praeceptum faciendae eleemosynae homini nec habenti pecuniam, nec potenti illam sibi comparare, etiamsi facultatem habeat naturalem, qua possit illam distribuere, et erogare; ita praeceptum faciendae iustitiae aut charitatis exercendae non imponitur homini habenti tum naturam, tum fidem, tum etiam charitatem habitualem, nisi praeterea habeat vel gratiam actualem necessariam ad opera charitatis exercenda, vel saltem modum obtinendae gratiae actualis, nimirum gratiam orationis. Concludendum igitur est cum S. Leone, Serm. 16. De Pass., iuste nobis instat praecepto qui praecurrit auxilio; necnon et cum Tertull., lib. Contra Marcionem: Non poneretur lex ei, qui non haberet obsequium debitum legi in sua potestate. Hinc sanctus Hieronymus, lib. 1. Contra Pelagianos: Fatemur possibilia Deum dedisse mandata ne ipse auctor iniustitiae sit, si exigat fieri quod fieri non potest. Quod praeclare sanctus Odo Cluniacensis Abbas explicat lib. 2. Collationum, num. 13. Naturae fragilitatem opponimus Deo, quasi nesciat ille quales nos fecit, et oblitus nostrae humanae fragilitatis, imposuerit homini mandata, quae ferre non possit. O caecam insaniam! o profanam temeritatem! dupliciter quippe Deum videmur incusare, neque enim iustus, qui posse ⟦illegible: word(s) lost between "posse" and "impossibile"⟧ impossibile aliquid imperare potest: neque qui pius est hominem damnare pro his, quae vitare non potest: et quomodo staret quod ipse perhibet iugum meum suave est? Hanc itaque nec iusto iniquitatem, nec pio crudelitatem adscribamus.

ARGUMENTA ADVERSARIORUM EX SCRIPTURA SACRA.

Obiicit 1. Calvinus, lib. 2. Instit., cap. 3. illud Ioannis 6. Omnis qui audit a Patre, et didicit, venit ad me: de quo S. Augustinus, lib. De Prodestinatione Sanctorum, cap. 8. Quid est, omnis qui audivit a Patre, et didicit, nisi nullus est qui audiat, et discat, et non veniat ad me? Si enim omnis qui audivit a Patre, et didicit, venit, profecto omnis qui non venit non audivit a Patre, nec didicit: igitur nullus excitatur et illuminatur gratia Dei, quin illico excitantem et illuminantem sequatur. — Distinguo antecedens: omnis qui audivit a Patre, et didicit, venit eruditus et vocatus per gratiam efficacem, concedo: quomodocumque vocatus, nego. Duplex enim vocationis genus distinguendum est, alterum quidem quo quis eruditur et vocatur, ut proxime credat in Christum; et qui audit hoc vocationis genere ille proculdubio discit, credit, et venit, ut ibidem docet S. Augustinus dicens: multos venire videmus ad Filium, quia multos videmus credere in Christum: sed ubi, et quomodo a Patre audierint hoc et didicerint, non videmus, nimirum gratia ista secreta est; gratiam vero esse quis ambigit? Haec itaque gratia, quae occulte humanis cordibus divina largitate tribuitur, a nullo duro corde respuitur; ideo quippe tribuitur, ut cordis duritia primitus auferatur. Aliud vocationis genus est: per quod sollicitatur homo ad orandum et impetrandum illud singulare et ineffabile beneficium gratiae emollientis cor, dum istud a Deo non conceditur. Cuius mentionem tangit S. Augustinus pluribus, sed maxime tractatu 28. in Ioan. ubi praetata verba Ioann. sic expendit: Magna gratiae commendatio: nemo venit nisi tractus: quem trahat, et quem non trahat, quare illum trahat, et illum non trahat, noli velle iudicare, si non vis errare; semel accipe, et intellige: non traheris; ora ut traharis. De priori quidem vocatione intelligendus est S. Augustinus, ut ipsemet significat circa finem eiusdem capitis dicens: Ergo trahi a Patre ad Christum, et audire ac discere a Patre, ut veniat ad Christum, nihil est aliud quam donum accipere a Patre, quo credat in Christum.

Instabis. Ex eodem S. August. lib. De Gratia Christi, cap. 14. ubi idem textus Ioan. expenditur: Quando Deus docet, non per legis litteram, sed per spiritus gratiam, ita docet, ut quod quisque didicerit, non tantum cognoscendo videat, sed etiam volendo appetat, agendoque perficiat; et isto divino docendi modo etiam ipsa voluntas, et ipsa occasio, non sola intendendi et operandi naturalis possibilitas adiuvatur. Hinc concludit: Omnis qui didicit a Patre non solum potest venire, sed venit; ubi iam et possibilitatis profectus, et voluntatis affectus, et actionis effectus est. Igitur omnis gratia est efficax.

Respondeo. Primo distinguendo antecedens: quando Deus docet, non per legis litteram, sed per spiritus gratiam efficacem, quae sanet vel a peccato, vel ab infirmitate, ⟦illegible: omnis quisque didicit, non solum …⟧ etiam volendo appetit, atque perficit, concedo: per gratiam sufficientem, quae movet et sollicitat ad expianda peccata, et sanitatem recuperandam, aut impetrandam, nego. Respondeo secundo. S. Augustinum praefatis verbis nihil aliud significare, quam quod gratia necessaria sit, non solum habitualis, quae compleat potentiam, qualem dumtaxat requirere videbatur Pelagius; sed etiam actualis, quae concurrat ad operationem. Nam, ut ibidem notat S. August. Venire posse in natura ponit, vel etiam ut modo dicere cepit Pelagius in gratia, qualemlibet eam sentiat, qua ipsa, ut dicit, possibilitas adiuvatur: venire autem iam in voluntate et opere est. Non est autem consequens, ut qui potest venire, etiam veniat, nisi id voluerit atque fecerit.

Urgeris. Ex eodem S. August. cap. 13. eiusdem libri: Qui noverit quod fieri debeat, et non facit, nondum didicit secundum gratiam, sed secundum legem: non secundum Spiritum, sed secundum litteram; igitur omnis qui bonum opus negligit, non censetur gratiam internam, sed dumtaxat externam habere: subindeque, vel gratia sufficiens nulla est, vel dumtaxat externa. Distinguo. Antecedens: nondum didicit secundum gratiam efficacem et completam, concedo: secundum sufficientem, et qua suo frustratur effectu, propter negligentiam vel resistentiam operantis, nego. Agnovit enim per internum sibi praestitum auxilium, quanta sit sua infirmitas, quantumque divino egeat praesidio, quod supplex exorare debet: sed quia huiusmodi inspirationi non obedit, nec divinum auxilium impetrat, ideo simpliciter dicitur non didicisse, aut nondum audivisse; auditus enim spiritualis proprie est cordis assensus, ut praeclare docet S. August. lib. De dono perseverantiae, c. 14. Aures, inquit, audiendi ipsum est donum obediendi, ut qui haberent venirent ad eum, ad quem nemo venit, nisi fuerit ei datum a Patre ipsius. Exhortamur ergo, atque praedicamus: sed qui habent aures audiendi obedienter omnes audiant: qui vero eas non habent, sit in eis quod scriptum est, ut audientes non audiant; audientes videlicet corporis sensu, non audiant cordis assensu.

Obiicis 2. Calvinus illud Epist. ad Rom. cap. 9. Non est volentis, neque currentis, sed miserentis Dei. Atqui si quis vocatus non obtemperat, sitque in eius positum voluntate, ut obtemperare possit, vel non obtemperare, recte etiam dici poterit: non est dumtaxat miserentis Dei, sed etiam volentis et currentis hominis bonum sectari atque assequi; quia misericordia vocantis non magis determinabit ad bonum opus, quam obedientia vocati, quod pieaures non ferunt: igitur vocationi illi non potest homo obluctari.

Respondeo. Textum illum Apostoli intelligendum esse de singulari vocatione illa, qua quis antecedenter ad nulla merita, efficaciter et eximie vocatur, ut explicat S. August. lib. I. ad Simplicianum, q. 2. Verum est, inquit, non volentis, neque currentis, sed miserentis Dei, quia etiamsi multos vocet, eorum tamen miseretur, quos ita vocat quemadmodum eis datum est, ut sequantur. Qua utique expositio maxime quadrat menti Apostoli; intendit enim ibidem rationem proferre, cur speciali vocatione Deus vocaverit Iacob, non Esau, ut patet ex textu. Distinguenda est igitur vocatio illa singularis a conversione, seu operatione iustitiae, quae vocationem illam consequitur: conversio enim ex Deo, et nobis; vocatio autem soli Deo tribuenda est. Quam utique veritatem egregie commendat S. Augustinus lib. De gratia et libero arbitrio, cap. 5. ubi urget Pelagianos, qui perperam textum illum Zachariae, Convertimini ad me, et ego convertar ad vos, interpretabantur, ut nempe hominis conversionem sua virtuti, non Dei gratiae tribuerent: Non attendunt, inquit S. August., qui hoc sentiunt; quia nisi donum Dei esset etiam ipsa ad Deum nostra conversio, non diceretur: Deus virtutum converte nos, et tu Deus conversus vivificabis nos, et converte nos Deus sanitatum nostrarum, et huiusmodi aliis, quae commemorare longum esset. Quibus verbis S. August. significat conversionem nostram partim divinae, partim humanae voluntati esse tribuendam: quod maxime urget ex illo I. Cor. 15. Gratia Dei sum id quod sum: atque ut ostenderet et liberum arbitrium mox adiicit: et gratia eius in me vacua non fuit, sed plus omnibus illis laboravi. Tamen ne ipsa ⟦illegible: voluntas?⟧ sine gratia Dei putetur boni aliquid posse, continuans cum dixisset: gratia eius in me vacua non fuit, sed plus omnibus illis laboravi: subiungit, aitque: non ego autem, sed gratia Dei mecum: idest, non solus, sed gratia Dei mecum: ne per hoc nec gratia Dei sola, nec ipse solus, sed gratia Dei cum illo. Quibus significat conversionem esse partim huhumana, partim divinae voluntati tribuendam, licet principaliter divinae voluntatis et misericordiae sit opus. Quod autem sola vocatio Deo sit tribuenda, ibidem docet: Ut ⟦illegible: utem?⟧ de caelo caderemus, et iam magis, et efficacissima ratione converteremur, gratia Dei erat sola; quia merita eius erant magna, sed mala.

Obiicies 3. Illud prima ad Corinth. I. Quis te discernit? quid autem habes, quod non accepisti? Quibus Apostolus significat, neminem posse seipsum discernere, nec de propriis meritis gloriari; id enim soli gratiae tribuendum est, ut explicat S. August., lib. De Praedestinatione Sanctorum: Nihil, inquit, huic sensui Apostoli, quis te discernit? tam contrarium est, quam de suis meritis quemquam gloriari, tamquam ipse sibi ea fecerit, non gratia Dei; sed gratia, quae bonos discernit a malis, non quo communis est bonis et malis. Sed, inquiunt adversarii, data gratia sufficiente duobus hominibus, cui unus obtemperet, alter reluctetur, qui obtemperaverit potest dicere, quod se discernat ab eo qui obluctatur, et e propria sua obedientia gloriari: igitur contradicet Apostolo.

Respondeo. Primo, praeter Apostoli mentem hanc illationem ex eius verbis interiri; siquidem ibi Apostolus non agit de operatione gratiae, qua unus ab alio discernatur; sed de illo dissidio inter Corinthios suborto, quod alius se Pauli, alius vero Apollo discipulum gloriaretur; Apostolus autem in id unum incumbit, ne in hominibus glorientur, ut constat ex cap. 3. v. 21. tum capite sequenti prosequitur idem argumentum, hortaturque ne unus adversus alterum inflatur, sive pro Apolline, sive pro sui ipsius gratia, quia in verbi dispensatione alter eloquentior, alter spiritualibus donis instructior videbatur, ac statim adiungit: Quis enim te discernit? quid autem habes, quod non accepisti? si autem accepisti, quid gloriaris, quasi non acceperis? Iam saturati estis, iam divites facti estis, etc. Ne autem existimarent dissidium illud esse tollendum ob titulum Apostolatus, quo donatus erat ipse Paulus, non vero Apollo, docet ideo fideles per se ad fidem receptos non habere supra alios ansam gloriandi, quod ut probet, adiungit: Puto enim, quod Deus nos apostolos novissimos ostendit, tamquam morti destinatos: ac si diceret: non est quod vel nostri causa scissuras in Ecclesia faciatis, vel ex eo quod ab Apostolorum aliquo vos baptizatos fuisse gloriamini, quid enim est Apostolus? homo morti deditus, victima piacularis, spectaculum mundo et hominibus.

Respondeo secundo. Quod si haec Apostoli verba ad quaestionem praesentem traducantur, uti de facto persaepe ea usurpavit S. Augustinus, ut ostenderet contra Pelagianos, quod non sumus sufficientes cogitare aliquid ex nobis, tamquam ex nobis, sed tota nostra sufficientia ex Deo sit, ut ex causa principe, sic, inquam, usurpato praetato textu, distinguo maiorem: nemo potest dicere, quod se discernat, simpliciter et absolute, concedo: secundum quid et quatenus per gratiam divinam motus est et adiutus, nego. Quemadmodum enim puer adhuc scribendi artis imperitus, dum ducente ac dirigente scribendi Magistro, litteras aliquas format, aut etiam integra verba describit, non potest iactare se simpliciter scripsisse, quamquam tamen revera scripserit; sic qui mandatum Dei servaverit, alio non taciente, qui vocatus fuerat per similem gratiam non potest sine arrogantia dicere simpliciter, quod ipse mandatum fecerit, sicque ab alio se discerneverit: sicut tamen puer, qui regente scribe formavit aliqua verba, vere potest dicere se scripsisse, et hac ratione ab alio se discernisse, qui similiter non scripsisset; ita potest homo in hypothesi proposita affirmare, se aliquatenus discernivisse, non tantum propriis viribus, sed gratiae beneficio adiutus. Neque vero qui sic se discernit, per gratiam nimirum Dei, qua praevenitur et iuvatur, contradicit Apostolo prohibenti solum homini dicere, quod se discernat gloriando ex propriis viribus, et quasi de bono, quod non acceperit: imo potius imitatur eundem Apostolum dicentem: Gratia Dei sum id quod sum, et gratia illius in me vacua non fuit: plus enim omnibus laboravi, etc. Quibus verbis sibi tribuit Apostolus aliquid supra caeteros: id tamen propriis viribus non deputat, sed gratiae beneficio. Quam utique interpretationem probat S. August. lib. De Spiritu et Littera, cap. 31. ubi cum dixisset: Quando Deus agit cum anima rationali, ut ei credat, profecto et ipsum velle credere Deus operatur in homine, et in omnibus misericordia eius praevenit nos: consentire autem vocationi Dei, vel ab ea dissentire, sicut dixi, propriae voluntatis est. Subiungit statim: Quae igitur non solum non infirmat, quod dictum est, quid habes quod non accepisti?, sed etiam confirmat: accipere quippe et habere non potest donum, de quo hoc audit, nisi consentiendo, ac per hoc quid habeant, et quid accipiant, Dei est: accipere autem et habere utique accipientis et habentis est.

Instabis. Gratia quae bonos discernit a malis non est communis bonis et malis, ut docet S. August. verbis in obiectione laudatis: atqui gratia sufficiens communis est bonis et malis: ergo per illam non potest fieri discretio.

Distinguo. Maiorem: Gratia quae bonos discernit a malis discretione perfecta, qua quis eruitur de potestate tenebrarum, et transfertur in regnum Filii Dei, non est communis bonis et malis, concedo: ea discretione per quam quis se preparat ad illam perfectam discretionem, non est illa communis gratia bonis et malis, nego: omnes enim tam boni quam mali vocantur a Patre familias ad nuptias, et Pater noster coelestis facit oriri solem suum super bonos et malos, et pluit rorem et imbrem gratiae super iustos et iniustos.

Obiicis 4. Illud ad Philipp. 2. Deus est enim qui operatur in nobis velle, et perficere pro bona voluntate. Quibus Apostolus significat non solum operis initium, sed et consummationem soli Deo esse tribuendam: igitur nullus relinquitur locus gratiae sufficienti cui resistatur, sed omnis, quaecunque tandem illa sit, efficax est, quae solum velle facit in nobis, vel simul velle atque perficere.

Respondeo. Primo, negando consequentiam: quae omnino apparebit absurda, si integrum Apostolicum textum quis expendat. Ait enim ibidem Apostolus: Itaque, charissimi mei, sicut semper oboedistis non ut in praesentia mei tantum, sed multo magis nunc in absentia mea, cum metu et tremore vestram salutem operamini. Deus est enim qui operatur in nobis velle et perficere. Quibus verbis monet S. Apostolus ut metuamus ac tremamus in salutis negotio, quia Deus operatur in nobis velle et perficere: ex quibus tantum abest, ut recte colligatur nos non posse resistere gratiae, quinimo exinde intelligi liceat nos ipsi gratiae posse resistere: et ideo magnam esse occasionem et ansam timendi: si enim gratia omnis esset efficacissima, proculdubio qui hanc habent, et bene operantur, nec sibi blandiuntur in operibus, non haberent quid timerent, sed absque ulla formidine suam salutem operarentur. Respondeo secundo, distinguendo antecedens: Deus operatur in nobis velle et perficere, vel sine nobis, vel nobiscum, concedo: sine nobis tantum, nego. Nam per gratiam operantem operatur in nobis sine nobis; per cooperantem vero nobiscum, ut docet S. August. lib. De Gratia et libero arbitrio, cap. 19. Credimus, inquit, sine nobis operatur incipiens: cum autem volumus, et sic volumus, ut faciamus, nobiscum cooperatur perficiens. Hinc S. Bernardus, lib. De Gratia et libero arbitrio, praeclare ait: Deus haec tria, scilicet cogitare, velle, et perficere operatur in nobis: primum, scilicet cogitare, sine nobis: secundum, scilicet velle, nobiscum: tertium, scilicet perficere, per nos.

ARGUMENTA PETITA EX CONCILIIS ET SANCTIS PATRIBUS AC RATIONE THEOLOGICA.

Obiicies 1. Can. ⟦illegible: canon number⟧ Concilii Arausicani, in quo sic legimus: si quis, ut peccata purgemur, voluntatem nostram Deus expectare, non autem ut etiam purgari velimus per Spiritus sancti infusionem, et operationem in nobis fieri confitetur, resistit ipsi Spiritui sancto per Salomonem dicenti: Praeparatur voluntas Domino: et Apostolo salubriter pronuntiante: Deus est qui operatur in nobis, et velle et perficere. Ex quibus sic infertur, quod ut a peccato purgemur, Deus voluntatem nostram non expectat; ergo gratia quaevis nostram determinat voluntatem efficaciter, et subinde nulla datur gratia sufficiens. — Distinguo antecedens: Deus non expectat voluntatem nostram, quasi haec deberet eius gratiam prevenire, et propriis viribus sese ad illam praeparare, ut volebant Semipelagiani, concedo: non expectat nostram voluntatem sequentem motum ipsius gratiae, ut ei consentiat, nego. Quod autem ea sit mens Concilii, apertissime colligitur ex aliis canonibus, maxime ex sexto, ubi anathematizatur quisquis humilitati aut obedientiae humanae subiungit gratiae auxilium, hoc est, posteriorem facit.

Obiicies 2. Varias S. Augustini et eius Discipulorum sententias, quibus significari videtur divinam gratiam esse semper efficacem, nec humanam voluntatem usquam ei obluctari. Verum quoniam plurimas ex iis sententiis iam solvi Sectione praecedenti, huc dumtaxat unam aut alteram subiiciam: imprimis vero id quod docet S. Augustinus cap. 10. De Gratia Christi: Sed nos cum gratia volumus isti aliquando fateantur, qua futurae gloriae magnitudo non solum promittitur, verum etiam creditur et speratur, nec solum revelatur sapientia, verum etiam infundetur caritas, nec suadetur solum omne quod bonum est, verum etiam persuadetur. Et aliquanto post: Hanc debet Pelagius gratiam confiteri, si velit non solum vocari, sed etiam esse Christianus. — Respondeo, praetaxatis verbis S. Augustinum nihil aliud significare, quam quod praeter legem et doctrinam, in quibus totam gratiae rationem et virtutem reponebat Pelagius, aliud desideretur auxilium, quo non solum suadeatur omne quod bonum est, verum etiam persuadeatur. Unde idem sanctus Doctor lib. 2. Operis imperfecti, c. 157. Pelagianos sic alloquitur: Admoneo ut intelligatis, cui gratiae sitis inimici, negando operari Deum voluntates in mentibus hominum, non ut nolentes credant, quod absurdissime dicitur, sed ut volentes ex nolentibus fiant: non sicut facit Doctor homo docendo et hortando, minando et promittendo in sermone Dei, quod frustra fit nisi Deus intus operetur, et velit per invictibiles vias suas: cum enim cerbis Doctor plantat, et rigat, possumus dicere: forte credit auditor; cum vero dat incrementum Deus sine dubio credit, et proficit: ecce quid interest inter legem et promissionem, inter litteram et Spiritum. Quibus verbis S. Augustinus carpit Iulianum, qui volebat Iudaeos per legem, et Gentiles per naturam fieri posse filios Abrahae; quod ut falsum demonstret S. Augustinus, ostendit legem sine spiritu intus operante, hoc est, sine gratia adoptionis, inutilem et frustraneam esse; nam, ut ait lib. De spiritu et littera, cap. 19. Lex data est, ut gratia quaereretur: gratia data est, ut lex impleretur. Lex autem per se ad gratiam adoptionis non sufliceret, nisi aliquod salutis initium gratiae sibi annexum ab auctore legis inveharet. Igitur non aliter S. Augustinus docet Deum in nobis operari velle, quam quia praeter gratiam externam legis et doctrinae, etiam internum auxilium subministrat, sine quo nullum prorsus bonum possemus velle et operari.

Obiicies 3. Gratia sufficiens in nostra sententia non videtur ullatenus discrepare a gratia possibilitatis, quam admittebant Semipelagiani: sed talem gratiam possibilitatis repudiat S. Augustinus, eamque reprobavit pluribus, maxime lib. De Gratia Christi: ergo gratia sufficiens a viris Catholicis non debet admitti. — Nego maiorem: gratia enim possibilitatis, quam impugnat S. Augustinus, longissime differt a gratia sufficiente, quam admittimus, ut colligere licet ex eodem S. Augustino referente sententiam Pelagii de ipsa possibilitatis gratia, lib. De Gratia Christi, c. 4. ubi Pelagius ait: Vos, inquit, sic tria ista distinguimus, et certum velut in ordinem digesta partimur: Primo loco posse statuimus, secundo velle, tertio esse. Posse in natura, velle in arbitrio, esse in effectu locamus. Primum illud, idest posse, ad Deum proprie pertinet, qui illud creaturae suae contulit: dum vero reliqua, hoc est velle et esse, ad hominem referenda sunt: quia de arbitrii fonte descendunt: ergo in voluntate et opere bono laus hominis est, imo et hominis et Dei, qui ipsius voluntatis et operis possibilitatem dedit, quique ipsam possibilitatem gratiae suae adiurat semper auxilio. Ex quibus Pelagii verbis constat operis possibilitatem, seu naturalem potentiam, et a Deo esse, et gratiae divinae auxilio adiuvari. Sed per illud adiutorium nihil aliud significare volebat Pelagius, quam legem atque doctrinam, peccati dimissionem, et Christi exemplum, ut eodem libro pluribus declarat S. Augustinus: qui e contra docet adiutorium quo possibilitas nostra adiuvatur, esse quamdam occultam inspirationem, sive virtutem Spiritus sancti: sic enim mentem suam aperit initio c. 13. eiusdem libri: Hac, inquit, si doctrina dicenda, certo sic dicatur ut altius et interiorius tam Deus cum ineffabili suavitate credatur infundere, non solum per eos qui plantant, et rigant extrinsecus, sed etiam per seipsum, qui incrementum suum ministrat occultus; ita ut non ostendat tantummodo veritatem, rerum etiam impertiat charitatem: sic enim docet Deus eos qui secundum propositum vocati sunt, simul donans et quid agant scire, et quod sciant agere. — Ex quibus patet S. Augustinum aliter de gratia possibilitatis, quam Pelagius, sensisse. — Dissentiebant insuper invicem circa modum, quo Christi gratia adiuvaret: nam Pelagius volebat dumtaxat gratiam possibilitatis ordinari solum ad potentiam naturalem, quam adiuvare et perficere deberet; non vero concurrere ad actionem et operationem; S. Augustinus vero docebat gratiam Dei operari in nobis non solum posse, sed etiam velle et perficere, seu non solam possibilitatem, sed etiam volitionem et actionem. Insuper Pelagius adscribebat libero arbitrio consensum, quem gratiae praestabat; sanctus autem Augustinus contendebat consensum hunc magis principaliter tribuendum esse gratiae. Igitur longum est discrimen inter gratiam sufficientem, quam admittimus, et gratiam possibilitatis quam adstruebant Pelagiani. Primo namque Pelagius adiutorium possibilitatis in extrinseceis tantum auxiliis constituebat; nos autem cum S. Augustino gratiam sufficientem in secreta operatione Spiritus sancti censemus esse reponendam. Secundo, licet Pelagius forte admiserit gratiam aliquam possibilitatis internam, non tamen sensit illam esse necessariam ad singulos actus pietatis, sed dumtaxat ut facilius fierent, ut iam pluries monuimus; nos vero gratiam sufficientem ad singulos actus desiderandam esse profitemur. Tertio, Pelagius gratiam possibilitatis solum volebat ordinari ad potentiam, non ad actionem; unde consensum principaliter adscribebat libero arbitrio; nos autem contendimus gratiam sufficientem sic voluntatem excitare, ut ad volendum et operandum necessaria sit gratia concomitans et subsequens, ratione cuius determinatio et consensus voluntatis gratiae virtuti principaliter deputatur.

Obiicies 4. Idcirco Massilienses tanquam haeretici damnati sunt, quod auxilium ad credendum necessarium existimaverint sufficere, ut homo praeventus crederet posset si vellet: atqui gratia sufficientis quam admittimus est eiusmodi: ergo Semipelagianis subscribimus. — Respondeo, negando maiorem, cuius falsitas apparet ex damnata hac propositione: Semipelagiani admittebant interioris gratiae praevenientis necessitatem ad singulos actus, etiam ad initium fidei, et in hoc erant haeretici, qualem vellect eam gratiam talem esse, cui posset humana voluntas resistere, vel obtemperare. Quam utique propositionem Innocentius X falsam et haereticam declaravit, et uti talem damnavit. Falsum est igitur Semipelagianos ideo damnatos esse, quod admiserint gratiam sufficientem praeventientem, cui posset homo vel consentire, si vellet, vel dissentire: sed errabant maxime quod docerent nos affectu credendi mere naturali et praecipiente posse gratiam fidei, caeteraque consequenter dona promereri, ut iam saepius docuimus.

Obiicies 5. Gratiae efficacia non pendet a libero arbitrio: sed si daretur gratia sufficiens, quae per consensum voluntatis fieret efficax, illius efficacitas penderet a libero arbitrio: ergo nulla est admittenda. — Distinguo maiorem: gratiae efficacia non pendet a libero arbitrio in actu primo, puta virtus illa, quam habet ad movendam voluntatem indeclinabiliter, concedo: efficacitas in actu secundo, hoc est, consensus datus divinae vocationi non pendet a libero arbitrio, nego: nam, ut docet sanctus Augustinus, lib. De spiritu et littera, cap. 31. His modis quando Deus agit cum anima rationali, ut ei credat... profecto et ipsum velle credere Deus operatur in homine, et in omnibus misericordia eius praevenit nos: consentire autem vocationi Dei, vel ab ea dissentire, sicut dixi, propriae voluntatis est.

II. — AN OMNES OMNINO HOMINIBUS GRATIA SUFFICIENS CONCEDATUR.

AFFIRMO. Eamque veritatem plurimis Scripturae sacrae oraculis aperte confirmare licet: quae omnia momenta ut evidentiora fiant, iuvat ea sub distinctis titulis expendere.

Probatur primo Ex universali vocatione et illuminatione per Christum. — Enimvero Ioann. 1. de Christo Domino dicitur: Erat lux vera, quae illuminat omnem hominem venientem in hunc mundum. Ex quo testimonio sanctus Augustinus, lib. De Genesi contra Manichaeos, cap. 3. probat omnes homines, si velint, posse Dei praecepta servare: Illud, inquit, lumen non irrationabilium animalium oculis pascit, sed plura corda fidelium, qui Deo credunt, et ab amore visibilium rerum et temporalium se ad eius praeceptu servanda convertunt: quod omnes homines possunt si velint, quia illud lumen illuminat omnem hominem venientem in hunc mundum. Ipsi praefatus est S. Chrys. Hom. 1. in haec verba Ioan. Illuminat omnem hominem venientem in hunc mundum: ubi ait: « illuminat profecto quantum in ipso est. Si qui autem sponte sua mentis oculis conniventibus ad huius lucis radios aciem dirigere noluerunt, non ex luminis natura in tenebris perstiterunt, sed ex malitia sua, qui sponte tanto se dono indignos reddiderunt; nam gratia in omnes diffusa est: non Iudaeum, non Graecum, non Barbarum, non Scytham, non liberum, non servum, non virum, non mulierem, non senem, non iuvenem excipit, aut dedignatur, etc. Qui autem eius munere frui negligunt, hanc suam culpabilitatem sibi ipsis imputent: cum enim detur omnibus, omnibus pateat, et a nemine prohibeatur, perditi quidam et nequam homines propria dumtaxat malitia ingredi recusant ».

Eodem quoque pertinet quod Sapientiae 1. dicitur generaliter, infidelibus, et omnibus hominibus, quibus non subest scientia Dei, non defuisse medium sufficiens, quo ad eius notitiam salutarem pervenire possunt. Quod confirmat Apostolus Rom. 1. ver. 19. dicens de Gentilibus, Deum se illis sufficienter manifestasse, ut gloriam ipsi debitam redderent, ita ut sint inexcusabiles, in eo quod Deum non glorificaverunt, et posthabito eius cultu, idolis servierunt. Nimirum quia, ut recte ait S. Prosper, lib. 2. De vocat. Gent., cap. 17. ne illis quidem, qui externa verbi Dei praedicatione caruerunt olim, vel adhuc carent, defuit, aut deest gratia necessaria et sufficiens, ut ad fidem lucemque veritatis venire possint. Etiamnum, inquit, in extremis mundi partibus sunt aliquae nationes, quibus nondum gratia Salvatoris, (idest Evangelium), inluxit: quibus mensura tamen generalis utilitatis? kept utilii desuper omnibus semper hominibus est praestita, non negatur.

Secunda probatio. Ex generali voluntate Dei salvandi omnes et singulos homines. — Quisquis sapienter et sincere finem intendit, etiam vult media usurpare ad eum finem assequendum absolute necessaria: sed Deus sapientissimus sincere intendit salutem omnium hominum: igitur etiam vult eis gratiam conferri qua salutem possint assequi. Maior constat. Probatur minor: Primo quidem ex illo Ezechielis 33. Quare moriemini, domus Israil? dicit Dominus. Nolo, nolo mortem impii, sed ut convertatur, et vivat. Ubi notat Tertull., lib. De Paenit., cap. 1. Deum iurasse, ut absque ulla difficultate sibi crederetur: Iurans etiam, inquit, ut Dominus, Tito, ubi credi sibi vult. O beatos nos quorum causa Deus iurat! o miseros, si nec iuranti Deo credimus! Sed apertissime 1. ad Timoth. 2. ubi Apostolus hanc veritatem tradit, docens enim pro omnibus esse orandum, etiam pro Paganis et Gentilibus, hanc rationem illius obligationis profert: Hoc enim bonum est, inquit, et acceptum coram Salvatore nostro Deo, qui omnes homines vult salvos fieri, et ad agnitionem veritatis venire. Quam utique veritatem hac triplici ratione confirmat: Unus enim Deus, unus mediator Dei et hominum homo Christus Iesus: qui dedit redemptionem semetipsum pro omnibus, temporibus suis. Quibus verbis Apostolus significat Deum triplici titulo velle omnium hominum salutem: primo quia eorum omnium Creator est; secundo quia omnium est Redemptor: tertio quia omnium debet esse iudex, et sanguis quem pro omnibus effudit in cruce erit in testimonium temporibus suis, quod non fuerit ipse in causa cur aliqui reprobandi sint et damnandi. Hinc praeclare Paulus Orosius, lib. De Arbitrii libertate, post medium, hanc triplicem rationem sic complectitur: Hic ergo Dominus Christus, inquit, hic inquam Filius Dei, in virtute Patris, et gloria, quae in principio condidit, et redemit in medio, etiam in novissimo iudicabit.

Hanc autem voluntatem ad omnes prorsus extendi, docent imprimis sanctus Chrysostomus in hunc locum scribens: Imitare, inquit, Deum tuum: si omnes ille vult salvos fieri, merito pro omnibus oportet orare. S. Damascenus, lib. 2. Orthodoxae fidei, cap. 29. Illud, inquit, ne nos fugiat, Deum, ut bonitate praestantem, primarie omnes quidem homines servare, ac regni sui compotes esse velle: ut iustum autem, iis quoque qui peccant poenam inferri nihilominus velle. Sed eam praeceteris veritatem tradit S. August. pluribus, maxime lib. De Spiritu et Littera, cap. 33. Vult, inquit, Deus omnes homines salvos fieri, et in agnitionem veritatis venire: non sic tamen, ut eis adimat liberum arbitrium, quo vel bene, vel male utentes iustissime iudicentur: quod cum fit, infideles quidem contra voluntatem Dei faciunt, cum eius Evangelium non credunt: nec ideo tamen eam vincunt: verum seipsos fraudant magno et summo bono, malisque praesentibus implicant, experturi in suppliciis potestatem eius, cuius in donis misericordiam contempserunt... Ille igitur reus erit ad damnationem sub potestate eius, qui contempserit ad credendum misericordiam eius. Quisquis autem crediderit ei, qui se a peccatis omnibus absolvendum, et ab omnibus vitiis sanandum, et calore ac lumine eius accendendum, illuminandumque non contempscrit, habebit ex eius gratia opera bona, ex quibus etiam secundum corpus a mortis corruptione redimatur, ornemur, bonisque satietur, non temporalibus, sed aeternis. — Ipsi egregie concinit S. Prosper responsione 2. ad obiectiones Vincentianas: Sincerissime, inquit, sentiendum est, atque profitendum, Deum velle ut omnes homines salvi fiant, siquidem Apostolus, cuius ista sententia est, sollicite praecipit ut in omnibus Ecclesiis pietate custoditur, ut Deo pro omnibus hominibus supplicetur, ex quibus quod multi pereunt, pereuntium est meritum; quod multi salvantur, salvantis est donum. Hine responsione 8. ad capitula Gallorum, constanter ait: Qui dicit, quod non omnes homines velit Deus salvos fieri, sed certum numerum praedestinatorum, durius loquitur, quam loquendum est de altitudine secre⟦illegible: opening of the obiection lost by the OCR; only this closing fragment of its line is legible⟧tabilis gratiae Dei, qui et omnes homines vult salvos fieri, et ad agnitionem veritatis venire.

Respondeo. Omnem divinam voluntatem impleri, nam omnia quaecumque voluit Dominus fecit in caelo et in terra. Psalm. 134. Et, voluntati eius quis resistit? Rom. 9. Unde S. Augustinus, lib. De Correptione, c. 11. Deo volenti facere nullum hominis resistit arbitrium; sic enim velle et nolle in volentis aut nolentis est potestate, ut divinam voluntatem non impediat, nec superet potestatem. Cui concinit S. Fulgentius: Quod vult, inquit, semper insuperabiliter facit: cum ergo vult omnes homines salvos fieri, hoc quippe in eis impletur, quod omnipotentis Dei voluntas incommutabilis et impenetrabilis habet. Eadem etiam conscribunt Praesules Africani exulantes in Sardinia in Epistola Synodica: Semper voluntas Dei impletur, quia potestas eius nullatenus vincitur: Ipse est enim, qui omnia quaecumque voluit fecit in caelo et in terra, in mari et omnibus abyssis, et cuius voluntati nemo resistit: sed non omnes prorsus homines salvantur: ergo signum est Deum non velle omnium hominum salutem. — Verum dico cum Molina, Deum aliquid extra se velle duobus modis: primo, tam efficaciter et potenter, ut numquam opere prohibeatur eius intentio; secundo minus valide, sed tamen sufficienter, quia posset effectus subsequi, si non deficeret aliqua conditio. Priori voluntate Deus vult electorum salutem: quia, inquit Apostolus 2. ad Timotheum 2., Firmum fundamentum Dei stat habens signaculum; idest sigillum quo Pater aeternus in sua praescientia ratam fixam filiorum salutem obsignavit; Novit enim Dominus qui sunt eius, et nemo rapiet eos de manu ipsius. Posteriori vero omnium hominum generatim salutem intendit, idque sincere quantum ex parte sua; sed ipsi homines propter suam negligentiam, aut malitiam aeterna salute fraudantur, quoniam ipsi divinae voluntati refragantur; nec tamen ipsa divina voluntas generalis adeo fit infecunda, quin ex ea nascantur innumerabiles gratiae semper parabiles, et ad salutem procurandam opportunae iis quicumque potiuntur, uti vellent. Quibus si forte uti noluerint, humanam nihilominus voluntatem divina semper superabit, finem secundarium sortitura, quotiescumque culpa nostra fuerit defraudata. Nam sic enim constituta sunt opera Domini, inquit S. August. in Psal. 110. ut creatura in arbitrio libero constituta Creatoris superet voluntatem. Non vult Deus ut pereas, nam prohibet: tamen si peccaveris, non putes hominem fecisse quod voluit, et Deo accidisse quod noluit: sicut enim vult, ut homo non peccet: ita vult peccanti parcere, ut revertatur, et vivat: ita vult postremo, non primario, in peccato perseverantem punire, ut iustitiae potentiam contumax non evadat. Ita quidquid elegeris, omnipotenti non deerit, unde suam de te compleat voluntatem. Deus ergo vel intendit efficaciter et determinate salutem electorum, et tunc ea nusquam frustratur, vel disiunctim intendit omnium salutem, aut certe si salvari noluerint, punitionem: quam vero peccator numquam effugiet: atque ita fit semper alterutro modo divina voluntas.

Respondeo 2. Voluntatem conditionatam aequipollere voluntati absolutae, quando conditio ponenda pendet a voluntate: sed ipsa conditio ex qua pendet hominum salus, nempe si ipsi velint, non minus a voluntate Dei dependet, quam ipsa salus, non enim potest ab humana voluntate praestari, nisi a divina voluntate praestetur, cum homo nec velle possit, nec operari, nisi Deus hoc dederit, ipse enim est, qui operatur in nobis et velle et perficere; igitur voluntas conditionata salvandi omnes aequipollet absolutae: atqui non est voluntas absoluta in Deo salvandorum omnium: ergo nec voluntas antecedens et conditionata.

Distinguo minorem: conditio ex qua pendet salus, dependet a voluntate Dei, omnino nego: partim concedo. Nam etsi homo non possit salvari, nisi volente Deo, et praeparante voluntatem hominis, non ita tamen eam praeparat in omnibus, quin consensum etiam hominis desideret, ut praeclare docet S. Augustinus, lib. De Gratia Christi et Libero arbitrio, cap. 11. Ipse, inquit, ut velimus, operatur incipiens, qui volentibus cooperatur perficiens. Ut ergo velimus, sine nobis operatur; cum autem volumus, et sic volumus ut faciamus, nobiscum cooperatur: tamen ut sine illo vel operante velimus, vel operante cum volumus, ad bona pietatis opera nihil valemus. — Ipsi eleganter subscribit S. Prosper, lib. 2. De Vocatione Gentium, c. 9. Ad obediendum sibi ipsum velle sic donat, ut etiam a perseveraturis ipsam mutabilitatem, quae potest nolle, non auferat. Alioqui nemo unquam fidelium recessisset a fide, neminem concupiscentia vinceret, neminem tristitia elideret, neminem iracundia debellaret, nullius charitas refrigesceret, nullius patientia frangeretur, et collatam sibi gratiam nemo negligeret; sed quia haec possunt fieri, et in consensum talium tentationum facilis nimium proclivisque descensio est, numquam debet in auribus fidelium vox illa Domini non sonare: vigilate, et orate, ne intretis in tentationem. Ita denique concludit: igitur sicut qui crediderunt, iuvantur ut in fide maneant; sic et qui nondum crediderunt, iuvantur ut credant. Et quemadmodum illi in sua habent potestate ut exeant, ita et isti in sua habent potestate ut reniant: fitque manifestum, quod diversis atque innumeris modis omnes homines vult Deus salvos fieri, et in agnitionem veritatis venire: sed qui veniunt, Dei auxilio diriguntur; qui non veniunt, sua pertinacia reluctantur.

Respondeo 3. Eo modo Deum censeri velle omnium hominum salutem, quo modo eam voluntatem explicat S. Augustinus: sed sanctissimus ille Doctor ita voluntatem explicat, ut particulam omnes, non collective, sed distributive usurpet; ita quod non ad omnes prorsus homines sigillatim, sed dumtaxat ad eorum aliquos illa divina voluntas ordinetur. Primo namque voluntatem illam divinam salvandi omnes homines interpretatur per distributionem accommodam, lib. De Praedestinatione Sanctorum, cap. 8. Sicut, inquit, integre loquimur, cum de aliquo litterarum magistro, qui in civitate solus est, dicimus, omnes iste litteras docet: non quia omnes discunt, sed quia nemo nisi ab illo discit, quicumque ibi litteras discit: ita recte dicimus: omnes Deus docet venire ad Christum: non quia omnes veniunt, sed quia nemo aliter venit. Secundo accipit hanc sententiam incomplete; seu, ut loquuntur, non pro singulis generum, sed pro generibus singulorum, quia scilicet ex omni hominum genere, aetate, sexu, conditione, praedestinati eliguntur. Sic lib. De Correptione et Gratia, cap. 11. *Quod scriptum est, inquit, vult omnes homines salvos fieri, non tamen omnes salvos fiunt, multis quidem modis intelligi potest: sed hic unum dicam id ita dictum, ut intelligantur omnes praedestinati, quia omne genus hominum in eo est. Tertio ait Deum ideirco dici velle omnes homines salvare, quia facit ut omnes qui salvantur, velint salvari: quo sensu lib. De Correptione et Grat., cap. 15. interpretatur dictum illud Apostoli ad Galat., cap. 4. Misit Deus Spiritum Filii sui clamantem: Abba Pater, idest, nos clamare facientem. Si ergo, inquit, clamantem spiritum recte dicit scriptura, a quo efficitur ut clamemus, recte etiam et volentem Deum a quo efficitur ut velimus. Ex quibus inferunt adversarii Deum non intendere singulorum hominum salutem. — Verum nego hanc illationem, his enim locis, exemplis non potest inferri negatio divinae voluntatis in omnes, sed negatio solum executionis, et effectus; idcirco expositiones illae ad voluntatem absolutam et consequentem dumtaxat referendae sunt; quod utique aperte constat ex ipso loquendi modo sanctissimo illi Doctori familiari; quaerit enim ubique non tam cur Deus aut mediator liberare molitur eos qui perierunt, quam cur reipsa non liberet, non redimat, non salvet: quo sensu dicebat Apostolus Galatis miserè pereuntibus cap. 5. Christus vobis nihil proderit: evacuati estis a Christo, idest locum ibidem exponente S. Augustino, Christus a vobis tanquam a possessione quam tenebat abscidit: quia videlicet vestro defectu ipsius mors nihil vobis proderit.

Tertia probatio. Ex morte Christi pro omnibus hominibus. — Eis praeparantur ac disponuntur gratiae sufficientes, pro quibus Christus mortem obiit, et pretiosissimum sanguinem in redemptionem divino Patri obtulit: sed obtulit eum pro singulis quibuslibet hominibus: igitur singulis praeparat ac confert gratiam sufficientem. Maiorem admittunt omnes. Minor vero probatur. 1. ex illo Cor. 5. Si unus pro omnibus mortuus est: ergo omnes mortui sunt: quam Apostoli illatio triplex potest intelligi: Primo, ut inferatur omnes mortuos esse morte peccati in Adamo. Secundo, omnes mortuos esse veteri vitae. Tertio, debere quemlibet se reputare ac si esset mortuus sibi ipsi. Quocumque autem sensu intelligatur haec consequentia, supponit quod in antecedenti conceditur, Christum pro omnibus omnino hominibus mortuum esse. Nam si pro quibusdam tantum mortuus est Christus, quomodo inde colligitur quod omnes mortui sunt peccato Adae, quod omnes mori debeant veteri vitae, quod quilibet debet se reputare tanquam mortuum sibi ipsi? Colligitur eadem veritas ex illo 1. Ioann. 2. ubi dicitur de Christo Domino, quod Ipse est propitiatio pro peccatis totius mundi.

Ubi nomine totius mundi non solum Electos ex toto mundo, sed etiam reprobos significat, ut interpretatur Concilium Tridentinum, Sess. 6. c. 3. ubi ex illo sancti Ioannis loco, quem retulit in fine capitis praecedentis, sic infert: Verum etsi ille pro omnibus mortuus est, non omnes tamen mortis eius beneficium recipiunt, sed ii dumtaxat, quibus meritum passionis eius communicatur. Quibus verbis docet Concilium, Christum etiam mortuum fuisse pro eis, qui mortis eius beneficium non receperunt.

Probatur 2. Eadem maior auctoritate sanctorum Patrum, 1o. quidem eorum, qui sanctum Augustinum antecesserunt, quique unanimi consensu ⟦illegible: closing lines of the page are lost in the OCR; the page ends on a hyphen-split word whose second half is "culo" at the head of p290, evidently printed "se-/culo"⟧ seculo docent Christum pro omnibus fuisse mortuum. Sic Nazianzenus, Orat. 20. Omnes, inquit, citra nullam exceptionem instaurati sumus per caelestem Adamum, qui primi Adae participes fuimus, et a serpente eripiti, et peccato mortui. Chrysostomus, Homil. in cap. 2 Epist. ad Hebr. Ut gratia Dei, inquit, pro omnibus iustaret mortem, non pro fidelibus tantum: sed pro universo mundo: ipse enim pro omnibus mortuus est. Epiphanius, haeresi 80. Pro toto quidem mundo se obtulit ipse victima, ipse sacrificium, ipse sacerdos, ipse altare, ipse Deus, ipse homo, ipse rex, ipse Pontifex, ipse ovis, omnia in nobis pro nobis factus est, ut nobis omnibus modis vita fieret. Ambrosius, Serm. in Psal. 118. Mysticus sol ille iustitiae omnibus ortus est, omnibus renit, omnibus passus est, et omnibus resurrexit.

Probatur. 3. Auctoritate ipsius sancti Augustini, qui hanc veritatem plurimis monumentis firmat: Primo quidem omnibus illis locis in quibus ait Christum fudisse sanguinem pro omnibus ac singulis hominibus quos in mundi fine iudicabit. Sic in Psal. 95. Iudicabit orbem terrarum in aequitate: non partem; quia non partem emit: totum iudicare habet: quia pro toto pretium dedit. Explicat paulo post quid nomine orbis terrarum intelligat, dicens: Qui iudicat orbem terrarum in aequitate, et populos in veritate sua: quae est aequitas, et veritas? convocabit secum electos suos ad iudicandum: caeteros autem separabit ab invicem: positurus est enim alios ad dexteram, alios ad sinistram, etc. Igitur orbis terrarum nomine, eos omnes intelligit qui in iudicio cum ad dexteram, tum ad sinistram collocabuntur, idest electos omnes ac reprobos: adeoque cum asserit Christum iudicaturum totum orbem, quia totum emit, diserte significat Christum electos ac reprobos omnes iudicaturum, quia electis ac reprobis sanguinem impendit. Quam utique veritatem praeclare confirmat, et explicat Serm. 67. De Tempore. ubi Christum in extremo iudicii die ita peccatores compellantem inducit:

Ego te, o homo, de limo manibus meis feci, ego terrenis artubus infundere spiritum.... cum expulsus de Paradiso, iure peccati, mortis vinculis tenereris, virginalem uterum, sine dispendio virginitatis pariendus introivi, in praesepe expositus et pannis obvolutus iacui, instantiae contumelias, humanosque dolores, quibus tibi similis fierem, ad hoc scilicet, ut te mihi similem facerem, pertuli; irridentium palmas, et sputa suscepi, acetum cum felle bibi: Flagellis caesus, vepribus coronatus, crucifixus, vulnere perforatus, ut tu eripereris, morti animam in tormentis dimisi. En clavorum vestigia, quibus affixus pependi, en perfossum vulneribus latus. Suscepi dolores tuos, ut tibi gloriam darem; suscepi mortem tuam, ut in aeternum viveres: conditus iacui in sepulchro, ut tu regnares in caelo; cur quod pro te pertuli perdidisti? cur ingrate redemptionis tuae munera renuisti? non te ego de morte mea quaero, redde mihi vitam tuam, pro qua meam dedi.... Cur me graviore criminum tuorum cruce, quam illa in qua quondam pependeram afflixisti? Gravior enim apud me peccatorum tuorum crux est, in qua invitus pendeo, quam illa in qua tui misertus mortem tuam occisurus ascendi: cum essem impassibilis, pro te pati dignatus sum. Sed tu despexisti in homine Deum, in infirmo salutem, in via reditum, in iudice veniam, in cruce vitam, in suppliciis medicinam. Haec. Doctor. — Confirmatur. 2. Hamdem veritatem sanctus ille Doctor iis omnibus testimoniis, quibus clare affirmat Christum pro omnibus sanguinem fudisse, quos Adami culpa infecit. Sic lib. 20 De Civit. Dei, c. 6. ait: Apostolus inquit: Ergo omnes mortui sunt, quod pro omnibus mortuus est unus: ut qui vivunt, iam non sibi vivant, sed ei qui pro ipsis mortuus est, et resurrexit: omnes itaque mortui sunt in peccatis, nemine prorsus excepto: sive in originalibus, sive etiam voluntate additis: sive ignorando, sive sciendo, nec faciendo quod iustum est: et pro omnibus mortuis unus mortuus est, idest nullum omnino habens peccatum.

Quasi diceret: pro his omnibus qui mortui erant, sive peccato originali sive actuali, mortuus est Christus: sed nullus est omnino hominum, qui non fuerit mortuus per peccatum, sive originale sive actuale: igitur Christus pro omnibus omnino hominibus mortuus est.

Pereleganter ac noviter hanc veritatem firmat, lib. 2 Operis Imperfecti, c. 17. ubi cum Iulianus ad Apostoli testimonia quaedam eludenda dixisset: Omnes pro multis pene innumera Scriptura testimonia testantur; respondet S. Augustinus:

Hinc te exue si potes, quod unus pro omnibus mortuus est, et aude dicere non omnes esse mortuos, pro quibus mortuus est Christus: cum statim tibi Apostolus fauces premat, et opprimat ad audacissimam vocem quae sequeretur ostendens, et dicens: ergo omnes mortui sunt. Noli sic laudare Apostolum, noli expunere ut non vis audire: si unus pro omnibus mortuus est: ergo omnes mortui sunt, in hos omnes qui mortui sunt: cum peccato mors pertransiit, per illum in quo omnes moriuntur: ubi sunt et parvuli, quia pro ipsis Christus mortuus est, qui propterea omnibus mortuus est, quia omnes mortui sunt.

Quibus aperte significat eodem plane modo accipiendam esse hanc vocem, omnes, cum dicit Apostolus Christum pro omnibus mortuum, ac cum ait omnes esse mortuos. — Confirmatur. 3. Ex omnibus momentis, quibus docet multos reipsa damnari, pro quibus redimendis Christus mortuus est: sic in Psalm. 38. docet Christum voluisse quoque redimere Iudam proditorem, atque ut illi salutem aeternam contulerit, sanguinem suum fudisse:

Christus patitur, inquit, et punitur, per quem passus est. Nam Iudas traditor punitus est, et Christus crucifixus est: sed nos redemit sanguine suo, et punivit illum de pretio suo: proiecit enim pretium argenti, quo ab illo Dominus redemptus erat: nos agnovit pretium, quo ipse a Domino redemptus erat.

Ipsi subscribit S. Fulgentius, lib. 2 De Redempt. pecc., c. 7. ubi ait:

Miserrimus Iudas, qui cum male crimen traditionis admiserit, peius illius criminis poenitentiam gessit: quia penitus indulgentiam non quaesivit: ne sic illa gravis culpae poenitentia deterior est inventa, quam culpa. Illud etenim Dominicae traditionis peccatum habuit posterius tempus, quo posset absolvi: illum non punit sententia, quae non conversionem habuit, sed desperationem. Ideo poenitentem non adiuvit, sed peremit: quia sibi conversionis tempus incisione abstulit, et indulgentiam desperatione substraxit: tantum valet opportunitas concessi temporis ad indulgentiam peccatorum.

Hinc vides Christum fuisse paratissimum veniae indulgendae, si eam sibi proditor non substraxisset morte praeveniendo posterius tempus, quo peccatum eius posset absolvi. — Eamdem veritatem confirmat Ioannes Malderus Episcopus Antverpiensis in Antisynodo, c. 7. hac invicta raticinatione, qua Calvinianos Christum pro solis electis mortuum eo statuentes, sic impugnat: nullus electus perit: aliquis, propter quem mortuus est Christus, periit: ergo aliquis, propter quem mortuus est Christus, non est electus. Minorem probat ex illo Apostoli testimonio 1. Corinth. 8. Peribit infirmus in tua sententia frater, propter quem Christus mortuus est. Necnon et ex illo ad Rom. 11. Noli cibo tuo illum perdere, pro quo Christus mortuus est.

Probatur denique, Christum pro singulis hominibus mortuum ex communi S. Augustini discipulorum doctrina. Imprimis rem hanc diserte declarat S. Prosper in praefatione ad obiectiones Vincentianas, ubi clarissime demonstrat Massilienses Presbyteros, qui querebantur S. August. docuisse Christum pro omnibus ac singulis hominibus non esse mortuum, probat calumniari illos, et prodigioso mendacio, impiam, profanam ac blasphemam opinionem tanto Doctori affingere; ibi enim ait Aug. hostes collegisse ineptissimarum quarumdam blasphemiarum prodigiosa mendacia, ut persuadeant talia ab eo doceri, qualia diabolico continentur indiculo; quas etiam opiniones appellat impias, profanas, blasphemias: tum eas opiniones recensens, primum locum tribuit isti, quod Dominus noster Iesus Christus, non pro omnium hominum salute et redemptione sit passus: hine ibidem ipsemet sententiam aperit scribens in responsionem ad primam obiectionem, Quod ad magnitudinem, inquit, et potentiam pretii, et quod ad unam pertinet causam generis humani, sanguis Christi redemptio est totius mundi. sed qui hoc saeculum sine fide Christi, et sine regenerationis sacramento pertranseunt, redemptionis alieni sunt. Cum itaque propter unam omnium naturam, et unam omnium causam a Domino nostro in veritate susceptam, recte omnes dicantur redempti, ut tamen non omnes a captivitate sint eruti, redemptionis proprietas haut dubie penes illos est, de quibus princeps mundi missus est foras. Et quibusdam interpositis: Poculum quippe immortalitatis, quod confectum est de infirmitate nostra et virtute divina, habet quidem ut omnibus prosit: sed si non bibitur, non medetur. Simillimam adhibet responsionem, cum Gallicorum capitula dissolvit; nam hoc quasi tunc argumentum ponit: Salvator crucifixus est pro omnibus nobis. Deinde subiicit: Cum itaque rectissime dicatur Salvator pro totius mundi redemptione crucifixus, propter certam humanae naturae susceptionem, et propter communem in primo homine omnium perditionem: potest tamen dici pro his tantum crucifixus, quibus mors eius profuit.

Atque ut clarius ostendat pro ipsis etiam reprobis Christum obiisse, Diversa, inquit, ab istis sors eorum est, quia inter illos censemur, de quibus dicitur, Mundus eum non cognovit. Et possit secundum hoc dici: Redemptor mundi dedit pro mundo sanguinem suum, et mundus eum noluit, quin lucem tenebrae non receperunt. Quibus ut explicaret quomodo Christus ita hominum causam in cruce egerit, ut nullus ab eo sit praetermissus, rationes duas profert, sub quibus omnes ac singulos, nullo prorsus excepto, in oblatione sua Christus comprehendit. Prima est, natura humana quam suscepit. Secunda, eiusdem naturae originalis corruptio, quae ex Adami peccato profluit; cum enim et pro natura humana, et pro eiusdem originali delicto sanguinem suum destinaverit, nullusque sit qui illius naturae et delicti non sit particeps, ita nec ullus esse potest, cuius causa mortem non obierit. — S. Leo, cuius Prosper Notarius fuisse dicitur, simillima profert Sermone 1. De Nativitate Domini: Dominus noster, inquit, peccati mortisque destructor, sicut nullum a reatu liberum reperit, ita liberandis omnibus renit. Et Serm. 11. De Passione Domini: Pro omnibus impiis mortuo Domino, inquit, etiam Iudas in eo potuisset consequi remedium, si non festinasset ad laqueum. — S. Salvianus, lib. 2. Ad Ecclesiam: ei debent universi, sic totum singuli. — Sanctus Caesarius Arelatensis, Homilia 27. aperiens cur Christus in iudicio vulnera pro reprobis suscepta eis sit ostensurus, ait: Quid si requiras quomodo veniat? in illo utique corpore quod pro nostra salute susceptum, pro nostra absolutione natum, et pro nostrorum vulnerum medicina, lancea, clavisque confixum est. Prima enim erit in reos intoleranda sententia recerendarum praesentium cicatricum: quid igitur illo tempore facturi sumus, quando contra illos crucifixi Domini livores, notae peccatorum nostrorum, et maculae libidinis proferentur? aut quo putas cultu respiciet Redemptio nostra perditionem nostram? tanto graviora erunt humana delicta, quanto maiora se ostenderint divina beneficia. Similia habent Beda in cap. 21 Lucae, et Laurentius Iustinianus lib. cit. cap. 4.

Obiicies. Christus Dominus pro solis praedestinatis est mortuus: ergo non pro omnibus et singulis hominibus.

Probatur antecedens: primo ex Scriptura. Sic Ioann. 10. Animam meam pono pro ovibus meis. Et cap. 17. Non pro mundo rogo, sed pro his quos dedisti mihi. Ibi S. August. Hanc, inquit, vult hoc modo intelligi, qui non sunt in ea sorte gratiae ut ab illo eligantur ex mundo. Non itaque pro his, sed pro illis quos ei Pater dedit rogare se dicit. Hinc Epist. 102. referens haec verba Christi Domini Ioan. 27. Quos dedisti mihi, custodivi, et nemo ex his periit, ait: Non periit unus ex illis, pro quibus mortuus est Christus: igitur, etc. — Respondeo, quod sicut duplex est in Deo genus intentionis circa salutem humanam, unum generale, quod saepe privatur intento vel effectu; alterum est speciale, quod nunquam impeditur aut infructuosum est: in Filiis Dei, in memoriali Patris sui inconcussa stabilitate conscriptis, ut loquitur S. August., lib. De Correptione et Gratia, c. 9. ita duplex est intentio Mediatoris: una generalis, quae suo fraudari potest effectu, de qua loquebatur Apostolus ad Galatas, dicens: Frustrati estis a Christo, hoc est, frustrati estis meritis eius, pro vobis quidem mortui, sed inutiliter propter vestram socordiam et inconstantiam: altera vero specialis quae spectat ad Praedestinatos, et eos qui Christi passionis meritum per fidele suum obsequium sibi applicant. Quam utramque Mediatoris intentionem sic explicat S. Prosper ad obiectionem nonam Gallorum: Cum rectissime dicatur Salvator pro totius mundi redemptione crucifixus, potest tamen dici pro his tantum crucifixus, cuius mors ipsius profuit. Eodem plane sensu loquitur S. August. expositione in Psalmum 87. exponens haec verba: Tota die expandi manus meas: ubi ait: Solis praedestinatis ad aeternam salutem, non autem omnibus eius bona opera profuerunt. De posteriori intentione Mediatoris intelligenda sunt testimonia in obiectione posita; non autem de priori, de qua nobis est sermo.

Obiicies. 2. Illud Ioan. 11. Ego sciebam, quia semper me audis. Ex quo sic arguis: semper Christus exauditur a Patre pro his pro quibus orat: atqui non exauditur pro salute reproborum: ergo pro his nec orat nec moritur. — Distinguo maiorem: exauditur Christus semper in his, quae postulat a Patre efficaciter et absolute, concedo: in his quae postulat tantum conditionate, nego; nam, ut egregie ait S. Thomas in cap. 17. Ioan. Christus, quantum est de se, pro omnibus oravit, quia oratio sua, quantum est de se, efficax est, ut valeat toti mundo; sed tamen non in omnibus sortitur effectum, nisi in sanctis et electis Dei: et hoc propter impedimentum mundanorum.

Instabis. Ex S. August. lib. 21. De Civit. Dei, c. 27. Si de aliquibus certa esset Ecclesia, quod praedestinati sint in aeternum ignem paratum diabolo, tam pro eis non oraret, quam nec pro ipso: atqui Christus novit reprobos praedestinatos esse in ignem aeternum: ergo pro eis non oravit. — Respondeo primo, S. Augustinum sic non ⟦generaliter?⟧ asserere, quod si nosset Ecclesia qui praedestinati sunt in ignem aeternum ire cum diabolo, tam pro eis non oraret, quam nec pro ipso: longe enim alia est ipsius mens eo loco: agit enim adversus illos, qui in iudicio Dei omnibus reis propter Sanctorum preces putant esse parcendum. Atque hanc opinionem inde confutat, quod, ea admissa, nulla causa est cur non etiam nunc pro diabolo, et Angelis eius oret Ecclesia: quod ut absurdum esse convincat, asserit Ecclesiam si modo sciret, quinam ex viventibus praedestinati sunt in ignem aeternum ire, pro illis non oraturam, oratione nimirum quae ex absoluta salutis voluntate oritur, licet orare posset pro eorum ad Christum conversione, quamdiu sunt in vivis. Quemadmodum enim Deus, posita praescientia damnationis Luciferi, voluit, quantum in se erat, eius salutem, et sufficientia ad eam obtinendam auxilia illi contulit, ita, inquit S. Bonaventura in 1. dist. 16. quaest. 1. Si quis sciret aliquos esse praescitos, quatenus quantum in se est, deberet eos velle salvari, non tamen voluntate absoluta. Igitur Ecclesia cognita hominis adhuc viventis reprobatione, potest eius salutem, quantum in se est, velle, et ex illa voluntate gratiae sufficientes pro eo postulare.

Obiicies. 3. S. Augustinum, Epistola 107. ubi ait: Scimus, inquit, gratiam Dei maioribus ad singulos actus dari: scimus non omnibus hominibus dari; scimus eis quibus datur, misericordia Dei gratuita dari: scimus eis quibus non datur, iusto Dei iudicio non dari. Et lib. De peccatorum meritis et remissione, c. 19. docet iustis interdum Deum, vel certam scientiam, vel victricem delectationem non tribuere: Intelligamus, inquit, si possumus, Deum bonum ideo etiam Sanctis suis cuiusque operis iusti aliquando non tribuere et certam scientiam, vel victricem delectationem, ut cognoscant non a seipsis, sed ab illo sibi esse lucem, qua illuminentur tenebrae corum. Similia habet pluribus. igitur Deus aliquibus gratiam denegat. — Respondet Bellarminus, lib. De Gratia et libero arbitrio, c. 8. S. Augustinum explicandum esse, maxime Epistola ad Vitalem de Gratia, qua discernit fideles ab infidelibus, et iustos ab impiis, scilicet de gratia fidei, necnon et de gratia sanctificante. Cuius responsionis veritas colligitur primo, ex eo quod de ea gratia quaestio erat sancto Augustino cum Vitale; Vitalis enim existimabat, ut refert S. Augustin. initio eiusdem Epistolae, ut credamus in Deum, Evangelio consentiamus, non esse donum Dei, sed hoc nobis esse a nobis, idest ex propria voluntate, quam nobis in nostro corde non operatus est ipse. Huius sententiam adhuc clarius exprimit S. August. in fine eiusdem Epistolae: Tu autem, si ea quae de te audiri recusant ⟦audiri recusant?⟧, initium fidei ubi est etiam initium bonae, hoc est piae voluntatis? Non vis donum esse Dei, sed ex nobis nos habere contendis, ut credere incipiamus: caetera autem religiosae vitae bona Deus per gratiam suam iam ex fide petentibus, quaerentibus, pulsantibus donare consentis.

Secundo, quia id videtur innuere S. Augustinus in verbis praecedentibus, ubi eam indicat gratiam per quam renascimur in Christo: Scimus secundum Adam carnaliter natos contagionem mortis utique prima nativitate contrahere, nec liberari a supplicio mortis aeternae nisi per gratiam renascamur in Christo. Tertio, quia S. Aug. hanc proprie gratiam ait appellari ab Apostolica doctrina. Epistola 95. Hanc, inquit, Apostolica doctrina gratiam isto nomine appellat, qua salvamur, et iustificamur a propria iniquitate.

Urgebis. Haec gratia, fidei scilicet in Christum, non est necessaria ad singulos actus: gratia autem, quam S. Augustinus ait non omnibus dari, eadem est quae dicitur necessaria ad singulos actus: igitur, etc.

Respondeo. Respondet idem Bellarminus, gratiam iustificantem necessariam esse ad singulos actus qui proprie actus dicuntur, idest, ad actus iustitiae. Neque ab Augustini sensu recedit omnino, cum Sanctus Augustinus id suggerat lib. De Praedestinatione Sanctorum, cap. Ex fide, inquit, ideo dicit Apostolus iustificari hominem non ex operibus, quia prima datur, ea qua petuntur caetera quae proprie opera nuncupantur, in quibus iuste vivitur. Quod si volueris S. Augustinum ibi agere de gratia generatim quam negat omnibus dari, respondebo quod ideirco dicat eam non omnibus dari, quia parvulis quibusdam non datur: subdit enim: Quomodo dicitur omnes homines eam gratiam plerosque accepturos⟦plerosque?⟧, si non illi quibus non datur, eam sua voluntate respuerunt, quoniam vult Deus omnes salvos fieri, cum multis non detur parvulis, et sine illa plerique moriantur qui non habent contrarium voluntatem, et aliquando cupientibus festinantibusque parentibus, ministrisque credentibus ⟦illegible: ministrisque credentibus… (faded print)⟧ Deo nolente non datur; cum repente, antequam detur, expirat, pro quo ut acciperet currebatur.⟦final clause uncertain⟧

Quaeres primo. — An ipsis quoque infidelibus Deus concedat gratiam sufficientem, tum ad vitanda peccata, tum ad salutem reatis gravibus promovendam.⟦reatis gravibus?⟧

Affirmo: hic namque divina bonitatis et misericordia in omnes prorsus homines, quotquot fuerunt, sunt, et erunt, influxus aperte colligitur⟦influxus?⟧, tum ex generali voluntate Dei, qua vult omnes homines salvos fieri, tum ex speciali illa Christi Domini oblatione pro omnium ac singulorum hominum salute. Atque id perspicue insuper colligitur ex S. Augustino, cum ait adultos omnes ideirco damnandos, quod oblatam sibi Redemptoris gratiam proterve repudient: quid enim aliud significat, cum ait lib. De Natura et Gratia, cap. ⟦illegible: chapter number⟧ ne deputetur ad culpam quod invitum ignoravit, sed quod negligens non accepit⟦whole clause very uncertain from faded print⟧… quod ignoras: neque illud quod vulnerata membra non colligis, sed quod volentem sanare contemnis; ista tua propria peccata sunt? Quid cum exclamat tract. 36. in Ioan. Venit Christus, sed primo salvare, postea iudicare: eos iudicando in poenas qui salvari noluerunt: eos perillustrando ad salutem qui credendo salutem non respuebant? Quid tandem cum ait lib. De catechizandis rudibus, cap. 26. A quo interitu, hoc est, poenis sempiternis, Deus misericors volens homines liberare, si sibi ipsi non sint nimici, et non resistant misericordiae Creatoris sui, misit unigenitum Filium suum? etc. Quibus declarat Deum velle homines liberare, si non resistant misericordiae Creatoris sui; subindeque illis gratiam impertit, per quam, qui damnantur, a poenis sempiternis eripi possint, nisi divinum illud beneficium repudiarent. Praelusit huic Doctori eius caelestis Praeceptor Ambrosius in Psal. 108. in haec verba: Misericordia Domini plena est terra, ubi ait: Mysticus Sol ille iustitiae omnibus ortus est, omnibus venit, omnibus passus est, et omnibus resurrexit: idem autem passus est ut tolleret peccatum mundi: si quis autem non credit in Christum, generali beneficio ipse se fraudat: ut si quis clausis fenestris radios Solis excludat, non ideo Sol non ortus est omnibus, quin calore eius se ipse fraudarit: sed quod Solis est, praerogativam suam servat: quod imprudentis est, communem a se gratiam lucis excludit. — His praeclare et diserte subscribit sanctus Prosper, lib. 2. De vocatione Gentium, c. 31.

Elaboratum est, inquit, quantum Dominus adiuvit, ut non solum in novissimis diebus, sed etiam in cunctis retro saeculis probaretur gratiam Dei omnibus hominibus adfuisse, providentia quidem pari, et bonitate generali, sed multiplici modo opere diversaque mensura: quoniam sive occulte, sive manifeste, ipse est, ut Apostolus ait, Salvator omnium hominum, maxime fidelium: quae sententia subtilissimae brevitatis, et validissimi roboris si tranquillo consideretur intuitu, totam hanc, de qua agimus, controversiam dirimit; dicendo enim qui est Salvator omnium hominum, confirmavit bonitatem Dei super universos homines esse generalem: adiiciendo autem maxime fidelium, ostendit esse partem generis humani, quae merito fidei divinitus inspiratae ad summam atque aeternam salutem specialibus beneficiis provehatur.

Dices. Gratia illa, qua Deus infideles ad se vocat, ipsa est quam Pelagiani admittebant, asserentes infideles per creaturarum ministeria ad Deum evocari: igitur revera Deus gratiam infidelibus non largitur. — Nego maiorem. Pelagiani namque dumtaxat admittebant gratiam exteriorem cohortationis, legis et doctrinae: Intellectum est enim, inquit S. Prosper, Epistola ad Rufinum, saluberrimeque perspectum, hoc tantum eos de gratia confiteri: quod quaedam libero arbitrio sit magistra sicque per cohortationes, per legem, per doctrinam, per creaturarum contemplationem, per miracula, perque terrores extrinsecus iudicio eius ostendatur. Porro longe ab eorum insania nostra discrepat assertio; quamquam enim non abnuamus Deum sui notitiam et timorem ingerere infidelibus per creaturarum ministeria, ut docet S. Augustinus, lib. De natura et gratia, cap. 67. dicens: Cum ubique sit praesens, qui multis malis per creaturam sibi Domino servientem, aversum vocet, doceat credentem, consoletur sperantem, diligentem exhortetur, emundet adiuret, exaudiat deprecantem: nihilominus exterior illa infidelium gratia interne adiungitur, qua et illustretur eorum intellectus, et voluntas ad bonum excitetur et iuvetur; quemadmodum gratia qua homines in Christum credunt, etsi haec semper per externam Evangelii praedicationem conferatur, interiorem tamen Spiritus sancti afflatum comprehendit. Quam utique veritatem luculenter declarat Orosius in Apologetico de arbitrii libertate, ubi ita Pelagium carpit: Nunc semper haec est fidelis atque indubitata sententia, Deum adiutorium suum, non solum in corpore suo, quod est Ecclesia, cui specialia ob credentium fidem gratiae suae dona largitur, verum etiam universis in hoc mundo Gentibus longanimem suam aeternamque clementiam subministrare: non, ut tu asseris cum discipulo tuo Caelestio, cui iam apud Africanam Synodum occulta illa impiorum dogmatum natura confusa est, in solo naturali bono, et in libero arbitrio generaliter universis unam gratiam contributam, sed speciatim, quotidie, per tempora, per dies, per momenta, per atoma, et cunctis et singulis ministrare. Ne quis tamen inde colligeret singulis momentis gratiam conferri, paulo post mentem suam explicat, docetque de iis momentis istud esse intelligendum, quibus daemonis tentationi, vel domestica carnis corruptela ad peccandum impellimur. Evidentissime, inquit, declaratum est, nemini hominum deesse Dei adiutorium, praesertim cum et seductor insistat, et insit infirmitas: idest impotentia exequendi mandati ex carnis infirmitatis profecta.

Dices. Semipelagiani admittebant gratiam sufficientem in omnes effundi, atque adeo posse infideles eius beneficio ad fidem accedere: sic enim S. Prosper, in Epist. ad S. Augustinum de ipsis ait: Universis hominibus propitiationem, quae est in sacramento sanguinis Christi, sine exceptione esse propositam: ut quicumque ad fidem, et ad baptismum accedere voluerint, salvi esse possint: igitur nostra assertio Semipelagianorum errorem sapit. — Nego consequentiam. Semipelagiani namque docebant posse hominem quemlibet naturae viribus, et sine interna Spiritus sancti ope, quaerere, pulsare, credere; atque his naturae operibus gratiam promereri, ut docet S. Prosper in eadem Epistola: Priorem, inquit, esse colunt obedientium quam gratiam, ut initium salutis ex eo qui salvatur, non ex eo credendum sit stare qui salvat: et voluntas hominis divinae gratiae sibi pariat opem. Manifestum est igitur nos ab eorum haeresibus longe distare: quippe ne minimum quidem voluntatis ad fidem et salutem aspirantis sine interna et supernaturali gratia fieri posse affirmamus.

Dices. Fides est prima gratia: sed infideles non habent fidem: ergo nec illam gratiam. — Respondeo, duplicem fidem distingui; nempe unam qua creditur in Deum quomodocumque, idest, aliquo modo, sive quatenus cognitum per creaturas, non tamen sine aliquo supernaturali lumine, qualis fuit fides in Cornelio, antequam sacramentorum participatione incorporaretur Ecclesiae: alteram a qua fideles fiunt, et a qua revera incorporantur corpori Ecclesiae. De priori inquiritur S. Augustinus, lib. 1. ad Simplicianum, q. 2. *Incipit, inquit, homo percipere gratiam ex quo incipit Deo credere vel interna vel externa admonitione motus ad fidem: sed interest quibus articulis temporum, vel celebratione sacramentorum gratia plenior et evidentior infundatur: non enim catechumeni non credunt, aut vere

Cornelius non credebat Deo cum eleemosynis et orationibus dignum se praebere, cui Angelus mitteretur: sed nullo modo ista operaretur, nisi ante credidisset: nullo modo autem credidisset, nisi vel secretis per visa mentis, aut spiritus, vel manifestioribus per sensus corporis admonitionibus vocaretur. Sed in quibusdam tanta est gratia fidei, quanta non sufficit ad obtinendum regnum caelorum, sicut in catechumenis, sicut in ipso Cornelio antequam sacramentorum participatione incorporaretur Ecclesia. De posteriori vero fide loquitur idem S. Doctor ibidem, dicens: In quibusdam tanta est gratia fidei, ut iam corpori Christi, et sancto Dei templo deputentur. Prior fides offertur omnibus habentibus usum rationis, iuxta illud Ioann. 1. Illuminat omnem hominem venientem in hunc mundum: posterior vero solis fidelibus propria est. Hinc S. Augustinus, cap. 9. De praedestinatione Sanctorum: Fides igitur, inquit, et inchoata et perfecta donum Dei est: et hoc donum quibusdam dari, quibusdam non dari, omnino non dubitet, qui non vult manifestissimis sacris litteris repugnare.

Instabis ex sancto Augustino, lib. De praedestinatione Sanctorum, cap. 9. Fides etiam inchoata non omnibus datur: igitur non omnes habent sufficiens auxilium ad salutem. — Distinguo antecedens: fides inchoata quatenus significat fidem Christi incipientem per praedicationem Evangelii non omnibus datur, concedo: quatenus significat ⟦illegible: faded passage; OCR preserves only the fragment "…rius…" where roughly one printed line is lost — the sense resumes below with the reply citing S. Augustine⟧ …rius… scripserat contra Porphyrium Epistola quarta; ubi agens de tempore ortus Christianae religionis, resolvensque cur tamdiu Deus distulerit adventum Christi, ait: Quid ergo mirum si tam infidelibus plenum orbem terrarum Christus prioribus saeculis noverat, ut eis apparere, vel praedicari merito nollet; quos nec verbis, nec miraculis suis credituros esse praesciebat? neque enim incredibile est tales tunc fuisse omnes, quales ab eius adventu usque ad hoc tempus tam multos fuisse atque esse miramur, et tamen ab initio generis humani alias occultius, alias evidentius, sicut congruere temporibus divinitus visum est; nec prophetare destitit, nec qui in eum crederent defuerunt: et ab Adam usque ad Moysen, et in ipso populo Israil, qua speciali quodam mysterio gens prophetica fuit; et in aliis Gentibus, antequam venisset in carne. Haec S. Doctor.

Urgebis: Eis Deus denegat auxilium fidei, sive inchoatae sive perfectae, quibus prohibet praedicari Evangelium: sed aliquibus nationibus Deus prohibuit Evangelium praedicari: legimus enim Actorum 16. quod Paulus et Timotheus vetati sunt a Spiritu sancto loqui Verbum Dei in Asia, et cum tentarent ire praedicaturi in Bithyniam, non permisit eos Spiritus Iesu: ergo gratia fidei quibusdam negatur. — Distinguo minorem: gratiae Evangelicae praedicationis quibusdam denegatur propter praevisum abusum, et ob eorum peccata, concedo: gratia quavis Deum manifestans, et ad eius cultum inducens quibusdam negatur: nego.

Dices. S. Apostolus Actorum 11. ait: In praeteritis generationibus dimisit omnes gentes ingredi vias suas: igitur non eis auxilia sufficientia subministravit, quibus ad veram virtutis et salutis tramitem sese reciperent. — Nego consequentiam; nam, ut praeclare ait S. Prosper, lib. 2. De Vocat. Gentium, cap. 1. Nam in praeteritis quidem saeculis haec eadem gratia, quae post Domini nostri Iesu Christi resurrectionem ubique diffusa est, et de qua scriptum est: illuxerunt coruscationes tuae orbi terrae, defuit mundo; quamvis enim speciali cura atque indulgentia Dei populum Israiliticum esse electum: omnesque aliae nationes suas vias ingredi, hoc est, secundum propriam vivere voluntatem, permissae sunt: non ita se tamen aeterna Creatoris bonitas ab illis hominibus avertit, ut eos ad cognoscendum se, atque metuendum nullis significationibus admoneret. Atque ut ostendat quo sensu Gentes dicantur a Deo derelictae, subdit: Qui quidem licet in comparatione electorum, idest, Iudaeorum, videantur abiecti: sed numquam sunt, manifestis, occultisque beneficiis abdicati.

Instabis: Idem Apostolus ait: Quomodo invocabunt, in quem non crediderunt? aut quomodo credent sine praedicante? Sed plurimis nationibus non est praedicatum Evangelium: subindeque illis non subministratum medium sufficiens ad salutem. — Nego consequentiam: Nam ibidem Apostolus obiectioni suae respondens ait: In omnem terram exivit sonus eorum, et in fines orbis terrae verba eorum; quod utique intelligitur vel de Apostolis et Evangelicis praedicatoribus, qui Christum ubique terrarum ⟦illegible: one faded word or two before "Domino mandatum" (likely something like "praedicaverunt iuxta")⟧ Domino mandatum: Eritis mihi testes in Ierusalem, et in omni Iudaea, et Samaria, et usque ad ultimum terrae: vel intelliguntur ea verba de ipso caelorum concentu, et ordinatissima creaturarum omnium dispositione, per quam facile Creator omnium potest cognosci: A magnitudine enim speciei, et creaturae cognoscibiliter poterit earum Creator videri, ait Sapiens, cap. 13. Invisibilia namque Dei per ea, quae facta sunt, intellecta conspiciuntur, sempiterna quoque eius virtus, et divinitas, inquit Apostolus Rom. 1. ita ut hae gentes, quae legem non habent, nempe Mosaicam vel Evangelicam, sint inexcusabiles... quia cum Deum cognorissent, non sicut Deum glorificaverunt. Hinc Trismegistus in dialogis dicit hunc mundum esse praeclarum speculum in quo cernitur auctor naturae. Et Dionysius ad Titum, Mundum rerum divinarum, quae non videntur, integumentum appellat. Et Basilius Homil. in Exameron ait illum esse librum, in quo legitur Deus. Et Athanasius oratione contra idola, esse musicum instrumentum, quo suavis edatur divinae notitiae concentus: idem esse picturam, quae suum probat Auctorem: quae omnia confirmat S. Apostolus Rom. 10. dicens: Non est distinctio Iudaei, et Graeci: nam idem Dominus dives in omnes, qui invocant eum. Ubi per ⟦illegible: "firaerum"; sense requires a term for the non-Iewish nations (perhaps "Graecos")⟧ intelligit Apostolus caeteras nationes distinctas a Iudaeis, quibus Deus contulit media sufficientissima ad salutem. Hinc S. Prosper, lib. De Vocatione Gentium, cap. 15. Adhibita, inquit, semper est universis hominibus quaedam supernae mensura doctrinae, quae etsi parcioris occultiorisque gratiae fuit, quasi ante non norunt, in consortium filiorum Dei vocamus adoptandas: Ita etiam nunc in extremis mundi partibus sunt aliquae nationes, quibus nondum gratia Salvatoris illuxit: non ambigimus etiam circa illas occulto iudicio Dei tempus vocationis esse dispositum, quo Evangelium, quod nondum viderunt, audiant atque suscipiant: quibus tamen illa mensura generalis auxilii, quae desuper omnibus hominibus est praebita, non negatur.

Quaeres: An infideles per ea generalia auxilia, quae ipsis continguntur ad Deum cognoscendum, et mandata eius lumine naturali cognita servanda, praeparari possint ad fidem Christi? — Respondeo, id videri probabilius: tum quia Cornelius Actorum 10. oratione et eleemosynis id assecutus est, ut ad eum Deus dirigeret Angelum, qui ipsum moneret accersendum esse Petrum, ut Christi fide instrueretur et baptizaretur: tum quia id docent SS. Patres, et Theologi, nam S. Basilius in regulis brevioribus interrogatione 124. ait: Si inciderit ut aliqui Corneliis sint similes, qui in nulla re mala sint occupati, ac cupidi perfectionis, bona illa quaecumque posita sunt in ipsorum facultate, cum cognitione vere, sincereque exerceant, his sine dubio ea largietur Deus, quae etiam Cornelio. Quapropter S. Thomas, quaest. 14. De Veritate, art. 11. ad primum; Si, inquit, aliquis in sylvis nutriatur, ubi nihil de fide audiat, nec cognoscere possit, ductum tamen rationis naturalis sequeretur cum appetitu boni et fuga mali, certissime est credendum Deum aut per internam inspirationem iis inspiraret quae ad credendum sunt necessaria; vel fidei praedicatorem mitteret, ut Cornelio Centurioni. Tum denique, quia ad divinam providentiam spectat, ut cuilibet provideat de necessariis ad salutem, dummodo non fiat obex ex parte suscipientis.

Quaeres secundo — Utrum infantibus omnibus providerit Deus remedia sufficientia ad salutem?

Observandum priusquam quaesito fiat satis, hic sermonem institui de parvulis morientibus post susceptum sacrum baptisma, illis enim sacramentum hoc esse remedium sufficientissimum salutis consequendae nemo dubitat, sed agimus dumtaxat de parvulis illis, qui migrant ex hac vita antequam baptizentur; qui quidem sunt in duplici differentia: quidam enim moriuntur in uteris matrum, idque vel parentum incuria, vel solo casu, solaque vi naturae: alii vero moriuntur postquam nati sunt, et priusquam ad annos discretionis pervenerint.

Insuper distinguendum est inter parvulos infidelium, et fidelium; nam parvulis infidelium morientibus sive in uteris matrum, sive sub dominio parentum nulla prorsus humana diligentia potest applicari baptismus. An autem parvulis fidelium sic decedentium possint applicari quaedam remedia, controvertitur apud quosdam Theologos: quidam enim censent non esse improbabile parvulis fidelium in uteris matrum decedentibus Deum extraordinarie opitulari propter singularem parentum pietatem, et assiduas eorum preces, ac continua vota, quibus Deum exorant, ut parvuli ad Baptismi gratiam promoveantur. Ita docuit Gabriel in t. dist. 4. qu. 2. art. 3. ad idque adducit auctoritatem Gersonis adhortantis parentes, ut orent pro suis parvulis, quatenus illos Deus sanctificet, quos praevidit gratia baptismi non esse donandos. De parvulis autem post nativitatem morientibus docuit Caietanus 3. par. qu. 68. art. 2. ubi per humanam diligentiam applicari non potest baptismus, aliud eis remedium suppetere, nempe fidem parentum applicatam parvulis, vel signo crucis, vel invocatione S. Trinitatis, vel alio modo. Verum S. Pius V. summus Pontifex hos articulos cum multis aliis, ut erroneos expungi iussit.

Praesens difficultas non movetur de iis infantibus, quibus per hominum ministerium procurari potuit Baptismus: eatenus enim Christus diei potest providisse, ut eis applicaretur baptismus, quatenus illum ad salutem consequendam instituit, ministrosque ordinavit, qui ipsum administrarent, ut praeclare docet S. Prosper, lib. 2. De Vocatione Gentium, cap. 17. Non irreligiosum arbitror credi, neque inconvenienter intelligi, quod isti paucorum dierum homines ad illam pertineant gratiae partem, quae semper universis est impensa nationibus: qua utique si bene uterentur parentes, etiam ipsi per eosdem iuvarentur: omnium namque exordia parvulorum, totaque illa principia, necdum rationalis aetatis, sub arbitrio iacent voluntatis alienae, nec ullo modo eis, nisi per alios consuli potest: et consequens est eos ad eorum pertinere consortium, quorum vel recto vel pravo agantur affectu: sicut enim ex aliena confessione credunt, ita ex aliena infidelitate aut dissimulatione non credunt. Et cum ipsi nec praesentis vitae desiderium habuerint, nec futurae, quam ipsorum factum est nasci, tam ipsorum efficitur non renasci: sicut autem circa maiores, praeter illam generalem gratiam parcius atque occultius omnium hominum corda pulsantem excellentiore opere, largiore munere, potentiore virtute vocatio specialis exoritur, ita etiam circa innumeros parvulos eadem manifestatur electio, quae quidem nec illis, qui renati non sunt, in parentibus defuit, sed iis, qui renati sunt, praecipue parentibus affuit, ita ut multis saepe, quos suorum impietas deseruit, alienorum cura servierit, et ad regenerationem venerint per extraneos, quae eis non erat providenda per proximos. Haec S. Prosper, quibus praelibatis,

Respondeo primo, quod parvulis sive in utero, sive extra uterum, vel casu, vel negligentia parentum morientibus, Deus non solum praeparavit remedia sufficientia ad salutem, sed etiam quantum in ipso est, providit sufficienter, ut eis applicarentur. Tum quia Deus voluntate antecedente vult omnes homines salvos fieri: igitur quantum est ex se, sufficienter praeparavit media ad salutem necessaria, providitque ut iis applicarentur: nam sapienter agens, qui intendit finem, praeparat media sufficientia ad eum finem consequendum, et quantum ex se est providet, ut applicentur. Tum quia remedium censetur esse sufficiens ex parte provisoris, quando habet omnimodam virtutem conferendi effectum, ad quem ordinatur: at defectus applicationis non se trahit ex parte ipsius providentis: sed Deus quatenus omnium hominum salutem intendit, Baptismum instituit, tamquam medium sufficientissimum ad eam consequendam, intenditque ut remedium illud singulis applicetur; alioqui non vellet sincere omnium hominum salutem: ergo, etc. Tum quia denique medicus quantum est ex se censetur aegroto sufficienter providisse de remedio et applicatione illius, qui non solum pharmacum preparavit, sed et ministris commisit, ut illud deferant ad aegrotum, et ipsi praebeant; licet aegrotus non possit illud sumere, aut quia prohibentur ministri, et ⟦illegible: "tamuli"?⟧ medici, ne ad aegrotum accedant, aut quia aegrotus ipse cum sit aliunde criminis capitalis reus, a lictoribus publicis postulatur ad mortem: igitur a simili Deus quantum est ex se, dicendus est providisse sufficienter de remedio parvulis necessario ad salutem, cum baptismum ad id instituit, et ministros ad eum applicandum ordinavit; licet contingat interdum ministros impediri, aut parvulum prohiberi a causis naturalibus, quae caelesti Regi quodammodo servientes, criminis originalis poenam ab ipso exigunt.

Respondeo secundo, quod etsi contingat interdum per humanam diligentiam parvulis tam in utero, quam extra uterum morientibus, non posse applicari remedia instituta ad eorum salutem, nihilominus ista inapplicatio non censetur positiva volita et ordinata a Deo, sed tantum permissa. Haec assertio sequitur ex praecedentibus; implicat enim quod Deus sincere velit omnium salutem, et simul positive intendat et ordinet aliquibus media necessaria non subministrari. Adde quod opposita sententia parentibus praeberet ansam desperationis, incuriae et negligentiae, circa ea quae necessaria sunt ad suorum parvulorum salutem.

Denique, cum Deus neminem reprobet absque praescientia demeritorum, non apparet cur positive intendat aliquos parvulos manere in corruptionis et perditionis massa, potius quam alios: convenientius ergo de divina voluntate et providentia sapit, qui censet Deum intendere quidem ac velle sincere singulis parvulis applicari remedia convenientia ad salutem, licet propter suavem eiusdem providentiae ordinationem nolit prohibere cursum causarum naturalium, quas praevidet uniendas in perniciem et necem quorumdam parvulorum, antequam illis applicari possit remedium necessarium ad salutem.

Dices: Non censetur aliquis providere sufficienter ei cuius curam gerit, qui malum ei impendens non propulsat, dum potest illud repellere: atqui Deus prohibere potest ea, quibus parvali impediuntur ne ad baptismum veniant, nec tamen impedit: ergo non censetur eis sufficienter providere. — Distinguo maiorem: si provisor sit particularis, et ad speciale bonum unius dumtaxat ordinatus, concedo: si sit provisor generalis, et commune bonum spectans, nego. Cum enim provisori generali cura sit omnium rerum, sic singulis providere debet, ut reliquarum curam non abiiciat, nec statutum a se disturbet. Deus autem non potest prohibere causas, qua puero in visceribus maternis necem procurant, et antequam ad baptismum perveniat, quin praeiudicium earum naturae aut activitati afferat, et positum a se ordinem interturbet, quod utique praestare non tenetur: Neque enim fato constringitur Deus illis infantibus subvenire, inquit S. Augustinus lib. De Bono Perseverantiae, cap. 12. Iis autem non subvenire, cum sit utrisque causa communis, ne res humanas in parvulis non divina providentia, sed fortuitis agi casibus opinabimur, etc.

Instabis: S. August. ibidem ait: Iterumque festinantibus parentibus, et paratis ministris, ut baptismus parvulo detur, Deo tamen involente non datur, qui eum paululum in hac vita non tenuit, ut daretur: ergo Deus non vult illis parvulis baptismum applicari. Confirmatur ex Epist. 107. in qua exemplo illorum parvulorum ante susceptum baptismum morientium, S. ille Doctor probat Deum non velle omnes homines salvos fieri: Quomodo, inquit, dicitur omnes homines gratiam frisse accepturos, si non illi quibus non donatur eam sua voluntate respuerent: quoniam Deus vult omnes homines salvos fieri; cum multis non detur parvulis, et sine illa plerique moriantur, qui non habent contrariam voluntatem, et aliquando cupientibus, festinantibusque parentibus, ministris quoque volentibus et paratis, Deo volente non detur, cum repente antequam detur expirat, pro quo ut acciperet currebatur. Inde manifestum est eos qui huic resistunt perspicuae veritati, non intelligere omnino qua locutione sit dictum quod omnes homines vult Deus salvos fieri, cum tam multi salvi non fiant, non quia ipsi, sed quia Deus non vult, quod sine ulla caligine manifestatur in parvulis. — Respondeo. 1. Particulam illam, Deo volente, non esse intelligendam primariam Dei volitionem perdendi aliquos parvulos absque culpa, sed tantum vel permissionem aliquam, vel volitionem prohibitionis cursus causarum secundarum; quod utique explicat S. Augustinus exemplo passeris non cadentis in terram sine voluntate Dei, hoc est, nisi Deo permittente, et cognoscente casum eius. Unde in forma distinguo antecedens: non confertur baptismus istis parvulis Deo nolente perturbare ordinem, nec prohibere virtutem causarum naturalium conservando parvulo vitam plusquam naturalis ordo exigit, concedo: nolente, servato ordine naturae, concurrere ministros ad applicationem baptismi, nego. — Ad confirmationem dico, S. Augustinum ea dumtaxat dicere, ut excludat gratiam secundum merita: arguit enim adversus Pelagium repetens et refellens duodecim capitula, quae ipsi Pelagio obiecta tuerant in Concilio Palestino: Ita nimirum, inquit, duodecim brevi expositione percurram, quomodo voluntati humanae meritum sequitur gratia, cum detur et parvulis, qui hoc nondum possunt velle, seu nolle? quomodo gratiam vel in maioribus dicuntur praecedere merita voluntatis, si gratia ut certa sit gratia, non secundum merita nostra datur? etc. Quibus S. Augustinus non aliud intendit, quam praecludere Pelagianorum dogma statuens gratiam nobis conferri penes bonum votum liberi arbitrii. Unde solum loquitur de applicatione actuali gratiae, non vero de praeparatione, quod evidenter indicat cum tam multi aeterna morte puniantur, cum subdit verba in obiectione posita, sicut illud quod dictum est: omnes in Christo vivificabuntur … ita dictum est, quia omnes quicumque etiam aeternam non percipiunt, nisi in Christo, ita quod dictum est: omnes homines vult Deus salvos fieri, cum tam multos nolit salvos fieri, ideo dictum est, quia omnes qui salvi fiunt, nisi ipso volente non fiunt. Quibus verbis S. Augustinus aperte significat se dumtaxat agere de executione divinae voluntatis, qua vult Deus omnes homines salvos fieri: non vero de intentione et ordinatione illius voluntatis.

Instabis. Omnia quae fiunt in mundo, excepto peccato, Deus positive vult et ordinat: sed illa baptismi carentia, qua afficiuntur parvuli, non est peccatum: ergo illam Deus positive vult et ordinat. — Distinguo maiorem: Deus id vult et ordinat, vel primaria et antecedente voluntate, vel dumtaxat secundaria et consequente. concedo: primaria semper, nego. Deus autem primaria voluntate et antecedente non vult baptismum negari parvulis, sed tantum ex consequenti: quia nimirum vult causas naturales agere suis motibus, nec vult earum virtutem prohibere.

Urgebis. S. Augustinus eodem cap. De Bono perseverantiae, refundit in inscrutabile Dei iudicium, cur uni parvulo potius, quam alteri baptismus detur. — Respondeo: id dumtaxat dicere de iis, in quorum favorem occulta providentia particulares causas ita ordinat, ut non agant motu suo, nec praepediant quominus parvulus baptismum consequatur, non vero id affirmat de singulis generatim: hinc lib. De Gratia et libero arbitrio, cap. 22. praeclara docet:

Aliquando, inquit, filiis infidelium praestatur haec gratia, cum occulta Dei providentia in manus piorum quomodocumque perveniunt; aliquando autem fidelium filii non eam consequuntur, aliquo impedimento existente, ne possit periclitantibus subveniri: fiunt vero ista per occultam Dei providentiam, cuius inscrutabilia sunt iudicia et investigabiles viae eius; quod ut Apostolus dixerit, quid praedixerit intuemini, etc.

Instabis iterum: S. Augustinus Epist. 105. aperte docet aliquos parvulos interdum mori ante susceptum baptisma, non propter peccatum aut negligentiam parentum, sed propter solam ordinationem divinam, qua voluit eos perire;

«quid dicam, inquit, de inopinatis et repentinis innumerabilibus mortibus, quibus saepe etiam religiosorum Christianorum praeveniuntur, et baptismo praeripiuntur infantes; cum e contrario sacrilegorum et inimicorum Christi aliquo modo in Christianorum manus venientes, ex hac vita non sine sacramento regenerationis emigrent. … quae tandem hic merita praecesserunt? Si eorumdem parvulorum merita cogitantur nulla sunt propria, utriusque est illa massa communis: si parentum attenderis, bona sunt illa quorum filii repentinis mortibus sine Christi baptismo perierunt: mala vero illa, quorum filii per Christianorum aliquam potestatem ad sacramenta Ecclesiae pervenerunt. Et cur providentia Dei cui nostri capilli numerati sunt, sine cuius voluntate non passer cadit in terram, quae nec fato premitur, nec fortuitis casibus impeditur, nec ulla iniquitate corrumpitur, ut renascantur ad haereditatem caelestem, non contulit omnibus parvulis filiorum suorum, et nonnullis contulit impiorum? Iste infans de fidelibus coniugatis ortus, laetitia parentum susceptus, matris vel nutricis somnolentia suffocatus, fit exterus et extorris a fide suorum. Ille infans de sacrilego stupro nascitur, crudeli timore patris exponitur, alienorum misericordi pietate colligitur, eorum christiana sollicitudine baptizatus, fit aeterni consors et particeps regni. Ista cogitent, ista considerent, hinc audeant dicere Deum, vel acceptatorem personarum in sua gratia, vel remuneratorem praecedentium meritorum.» Haec S. Augustinus.

Similia habet nec minus praeclara lib. 6. contra Iulianum, cap. 14. ubi ait:

«quod multo est mirabilius, aliquando adoptat in filium quem format in utero immundissimae feminae: et aliquando non vult suum esse filium quem format in utero suae filiae. Ille quippe ad baptismum nescio qua provisione pervenit; iste repentina morte non pervenit. Atque ita Deus, in cuius potestate sunt omnia, facit esse in Christi consortio, quem formavit in diaboli domicilio; et non vult esse in regno suo, quem formavit in templo suo: aut si vult, cur non facit quod vult? Non etiam quod soletis de maioribus dicere, Deus vult, et parvulus non vult. ⟦illegible: Certi h… ubi tati⟧ nulla est immobilitas, nulla fortunae temeritas, nulla persona«dignitas, quid restat nisi misericordiae et veritatis profunditas?» — Respondeo: his S. Augustinum non significare, quod Deus voluntate positiva arceat aliquos parvulos a gratia baptismatis; sed dumtaxat permissiva; non impediendo videlicet concursum et activitatem causarum naturalium, propter generalem ac suavem suae divinae providentiae administrationem, qua fit ut prius extinguantur parvuli, quam ad gratiam baptismatis perveniant.

QUAERIS TERTIO. — An etiam insensib[ilibus] et exc[a]ecatis ac obduratis peccatoribus Deus conferat auxilia sufficientia ad salutem?

Observandum 1. Eos peccatores dici obcaecatos et obduratos, qui ita firmo animo peccatis inhaerent, et ita sunt a divino lumine aversi, ut nec pessimum suum statum cognoscant nec exhorreant, quin potius inde sumunt occasionem perseverandi in peccato. Hinc obstinatio et obcaecatio duo important: unum ex parte voluntatis humanae, nempe ipsius firmam adhaesionem in malo: aliud ex parte divinae iustitiae, quae est ipsa subtractio gratiae; ex qua sequitur quod mens nec illustretur ad percipiendum malum, nec cor tangatur ad illud adversandum. Duae sunt igitur obdurationis et in malo obstinationis causae: prima hominis perversitas, qua divinas gratias sibi oblatas respuit: quo sensu scriptum est Psalm. 91. Hodie si vocem Domini audieritis, nolite obdurare corda vestra. Hinc monet Apostolus Hebr. 3. Videte, fratres, ne forte sit in aliquo vestrum cor malum incredulitatis discedendi a Deo vivo: sed adhortamini vosmetipsos per singulos dies, donec hodie cognominatur, ut non obduretur quis ex vestris fallacia peccati. In quem sensum scribit Sanctus Fulgentius lib. De fide, cap. 3. Obduratus est, sive qui non convertitur, desperans de indulgentia peccatorum suorum; sive qui sic misericordiam Dei sperat, ut usque in finem vitae praesentis in suorum criminum pertinacitate maneat. Secunda causa obdurationis est divina iustitia, quae ab homine indigno removet auxilia proxima, quibus posset converti. Sic explicat S. Augustinus tract. 51. in Ioannis Evangelium: Quidam, inquit, non crediderunt nec potuerunt credere, eo quod occulto, nec tamen iniusto iudicio Dei fuerunt excaecati et indurati, deserente illo qui superbis resistit, humilibus autem dat gratiam; sicque obduratio ex parte Dei nihil est aliud quam gratiae efficacis subtractio. Hinc idem S. Augustinus Epist. 109. Non obdurat Deus, inquit, impertiendo malitiam, sed non impertiendo misericordiam.

Observandum 2. Quaestionem non moveri de auxilio sufficienti operante; nemo siquidem dubitat quin non cooperantibus gratiae excitanti Deus auferat auxilium adiuvans seu cooperans. Nec etiam sermo est de auxilio sufficienti externo, quodcumque illud sit, naturalis ordinis, quod videtur nobis concedi beneficio creationis: sed praesertim agitur de auxilio supernaturali, tum externo, qualia sunt miracula, Evangelii praedicatio, etc. tum interno, ut sunt piae illustrationes intellectus et motiones voluntatis. Difficultas igitur est an Deus quibuslibet pessimis, excacatis et obduratis peccatoribus det semper auxilia sufficientia tum interna tum externa supernaturalis ordinis, quibus proxime possint ponitentiam agere: an vero iis saltem subministret gratias remoto sufficientes ad operandam conversionem : circa quam difficultatem resolvendam variant Theologi, quidam affirmantes, quidam negantes. Nihilominus probabilior mihi videtur eorum sententia qui affirmativam partem tuentur. Idcirco Respondeo, probabilius cuilibet hominibus detur gratia saltem remote sufficiens, qua possint impetrare gratiam ad paenitendum et resipiscendum necessariam. Quae utique assertio colligitur primum ex illo Ezechiel. 18. ubi Deus sic obtestatur: Nolo mortem peccatoris, sed magis ut convertatur, et vivat. Igitur cuiuslibet peccatoris, quamdiu in vivis est, non mortem, sed conversionem intendit: at secus ageret si nullum ipsi ad paenitendum auxilium subministraret: igitur, etc. Quod utique confirmatur ex illo secundae Petri 3. ubi Deus dicitur erga peccatores patienter agere, nolens aliquos perire, sed omnes ad poenitentiam converti. Quapropter Concilium Lateranense sub Innocentio III. decernit: Si post susceptum baptismi quispiam relapsus fuerit in peccatum, per veram paenitentiam semper potest reparari.

Probatur eadem assertio auctoritate S. Augustini, qui non omnimodam gratiam negat desperatissimis illis hominibus, qui vulgo excaecati et obdurati appellantur. Primo nanque S. Doctor docet, propriam huius vitae caecitatem et obdurationem esse tantum imperfectam, et plurimum ab ea distare qua damnati dicuntur omnino in malo obfirmati. Sic in Psalm. 6. post medium, ita loquitur:

«Dedit eos in reprobum sensum: nam ea est caecitas mentis: in eam quisquis datus fuerit, ab interiore Dei luce secluditur; sed nondum penitus cum in hac vita est. Sunt enim tenebrae exteriores, quae magis ad diem iudicii pertinere intelliguntur, ut penitus extra Deum sit quisquis dum tempus est, corrigi noluerit: penitus enim esse extra Deum quid est, nisi esse in summa caecitate?»

Admittit ergo excaecatos dum hic vivunt, ab interiori luce non penitus secludi. ⟦gap in print/OCR: one or more lines lost between the preceding sentence and "dixisset"⟧ dixisset, Omnipotenti medico nihil esse insanabile, peccatorem obduratum sic alloquitur:

Sed et nolles curare vulnus tuum, admonet ut cureris, et aversum revocat, et refugientem quodammodo ad se redire compellit et attrahit: in omnibus implet quod dictum est: misericordia eius praevenit me.

Quibus verbis aperte significat ipsos etiam obduratos Dei misericordia preveniri, ut omnipotentis medici opem, quam implorare admonentur, petere possint.

Quam utique doctrinam S. Prosper diserte tuetur, dicens lib. 1. De vocatime gentium, c. 21. Credimus nulli homini opem gratiae in totum fuisse subtractam. Quod lib. 2. cap. 13. in ipso Cain obduratorum omnium antesignano clarissime ostendit: nam ubi elegantissimis verbis expressit internas voces, quibus obstinati fratricida cor pulsabatur, addit:

Cum ergo talia ad Cain loqueretur Deus, numquid non fecit igitur Deus, et quantum sufficiebat egit, ut obduratus ille resipisceret.

Firmari etiam potest haec sancti Doctoris sententia illis omnibus locis, quibus docet excaecatos et obduratos eo ipso tempore, quo ex caecitate et obduratione peccant, posse utramque abiicere, uberiorem nempe gratiam impetrando, qua cordis caecitas et durities depellatur. Sic tractatu 53. in Ioan. explicans cur obdurati Iudaei credere non potuerint, ait: Non potuerunt credere, quia hoc Isaias Propheta prodixit: hoc autem Propheta praedixit, quia Deus hoc futurum esse praescivit: quare autem non poterant, si a me quaeratur, cito respondeo: quia nolebant. Censet ergo Iudaeos excaecatos ideo non credidisse, quia nolebant; et subinde indicat eos remota saltem credendi potestate fuisse praeditos. Quod et clarius affirmat lib. De praedestinatione Sanctorum, cap. 9. Facile est, inquit, ut infidelitatem accusamus Iudaeorum de libera voluntate venientem, qui factis apud se tam magnis virtutibus credere noluerunt.

Denique hanc fuisse sanctissimi Doctoris mentem colligi potest ex obduratorum peccatis; nullus enim, ut pluries inculcat, peccat in eo quod nullo modo cavere potest; quippe Deus nulli homini impossibilia praecipit, et peccatum omne a libera voluntate procedit: sed ea quae obcaecati et obdurati contra Dei leges committunt, ipsis deputantur ad culpam, ut ipsemet S. Doctor probat pluribus: nam Serm. 78. De tempore, acerrime eos confutat qui cum de criminibus a Pharaone obdurato perpetratis agitur, dicunt intra se: cur iniquitas illa imputatur Pharaoni? Et tract. 53. in Ioan. de Iudaeis excaecatis disputans, monet ne quisquam audeat excusare peccatum, quod obdurati commiserunt: quin etiam lib. 5. in Iulianum, cap. 3. de eadem Iudaeorum excaecatione ita pronuntiat: Ista caecitas fuit Iudaeis grande incredulitatis malum, et grandis causa peccati, ut occiderent Christum. Hine auctor lib. De Praedestinatione et Gratia, cap. 15. apud eumdem S. Doctorem, tom. 7. ubi dicit causam cur Pharao perierit, esse quia libero contra misericordissimam Dei veritatem pugnavit arbitrio: secus ac Nabuchodonosor, qui Dei flagellis cessit, egitque paenitentiam.

Quantum ad naturam, inquit, ambo homines erant: quantum ad dignitatem, ambo Reges: quantum ad causam, ambo captivi(?) populum Dei possidentes: quantum ad poenam, ambo flagellis clementer admoniti. Quid ergo fines corum fecit esse diversos, nisi quod unus manum Dei sentiens in recordatione propriae iniquitatis ingemuit: alter libero contra Dei misericordissimam veritatem pugnavit arbitrio?

Dices: S. Augustinus in expositione quarumdam propositionum ex Epistola ad Romanos, quas reprehendit et expendit lib. 1. Retractationum, cap. 23. dicit non fuisse imputatum Pharaoni, quod tunc, idest, cum obduratus fuerit, non obtemperarit: Quoniam quidem, inquit, obdurato corde obtemperare non poterat: sed quia dignum se praebuit cui cor obduraretur priore infidelitate: igitur Pharao nullum habuit auxilium, quo posset obtemperare; alioquin non obtemperando peccasset. — Nego consequentiam; non enim ea fuit mens S. Doctoris: si enim censeret non posse obduratorum peccata ipsis imputari, nec aeternis puniri suppliciis, sequeretur pariter cum eo docere quod bona electorum opera nullo modo ipsis tribui, nec aeterna mercede possint coronari; subdit namque: Sic enim hos quos elegit Deus, non opera sed fides inchoat meritum, ut per munus Dei bene operentur: sic et in his quos damnat, infidelitas, et impietas inchoat poenae meritum, ut per ipsam poenas solvat(?). Nihil aliud itaque vult S. Augustinus, cum ait non imputari Pharaoni eius inobedientiam, sed tantum priorem infidelitatem, qua dignum se praebuit cui cor obduraretur, quam quod peculiari quodam imputationis genere ipsa infidelitas magis imputaretur, quam peccata quae ab ipsa obduratione provenerunt.

Dices 2: Ex 1. Ioan. 5. est peccatum ad mortem pro quo non est orandum: igitur sunt quaedam peccata quae omnimodam Dei desertionem important. — Distinguo consequens: si per peccatum ad mortem intelligatur impoenitentia finalis, qualiter interpretatur S. Thomas, concedo: si intelligatur quodlibet aliud peccatum, nego; nullum est enim tam grande peccatum quod remitti non possit in hac vita; subindeque pro quo iuste non possit poenitentiae gratia impetrari. His adde quod illa S. Ioannis verba aliter explicent SS. Patres: nam S. Ambrosius, lib. 1. De Paenitentia, cap. 8. per peccatum ad mortem intellegit gravissimum peccatum in unoquoque genere, pro cuius venia, inquit, non debet orare quilibet, sed tantum vir eximiae sanctitatis. S. autem Hieronymus dialogo 2. contra Iovinianum, intelligit istam prohibitionem orandi non esse simpliciter et absolute accipiendam: sed eo dumtaxat sensu, quod quicumque orat pro peccato ad mortem, debet habere tantam fiduciam et tantam certitudinem veniam obtinendi, atque si oraret pro aliis peccatis, quae non sunt ad mortem. Quae utique interpretatio videtur esse genuina mens S. Ioan. ut colligitur ex antecedentibus: dixerat enim: Haec est fiducia, quam habemus ad Deum: quia quodcumque petierimus secundum voluntatem eius audit nos. Et paulo post: Qui scit fratrem suum peccare peccatum non ad mortem, petat, et dabitur ei vita peccanti non ad mortem. Et protinus subdit: Est peccatum ad mortem, etc. Quibus significat non esse cum tanta fiducia pro illo peccato orandum, quia difficillime venia donatur. Tandem S. Augustinus, lib. De Correptione et Gratia, c. 12. cum protulisset ea verba S. Ioannis ait: De quo peccato quoniam non expressum est, possunt multa et diversa sentiri: ego autem dico id esse peccatum, fidem quae per dilectionem operatur, deserere usque ad mortem.

Dices 3: Ex 12. Matthaei qui dixerit verbum contra Spiritum sanctum, non remittetur ei neque in hoc saeculo, neque in futuro: igitur homini qui peccatum istiusmodi commisit, nullum datur postea auxilium sufficiens ad resipiscendum. — Distinguo pari modo consequens: si per verbum in Spiritum sanctum intelligatur imponitentia finalis, ut explicat S. August., lib. 1. contra Cresconium, cap. 8. concedo: si intelligatur vel blasphemia in divinitatem, vel peccatum ex malitia, ut explicant S. Basilius in regulis brevioribus responsione 253. et S. Chrysost. Homil. 12. in Matthaeum, nego: licet enim haec peccata difficillime remittantur, tum propter sui enormitatem, tum propter peccantis pertinaciam et indignitatem; nihilominus non sunt absolute irremissibilia. His adde, peccatum in Spiritum sanctum illud dici, quod committitur contra manifesta opera, quae fiunt virtute Spiritus sancti. Christus enim Dominus cum in digito Dei, hoc est, Spiritus sancti virtute eiiceret daemonia, quam utique mirabilem virtutem Iudaei calumniantes ac blasphemantes eam attribuebant Belzebub, ideo Christus Dominus eorum malitiam carpens dixit: si peccata vestra essent in Filium hominis, certe excusationis cuiusdam ansam praetenderent, propterea quod vos mea lateat divinitas: at vero quia peccatis contra manifesta opera virtute Spiritus sancti patrata, hinc fit quod peccata vestra nullum excusationis motivum habeant annexum. Non tamen censuit omnino illa esse irremissibilia: quippe non est improbabile aliquos ex Iudaeis, qui in Spiritum sanctum blasphemabant, poenitentiam egisse, et ad Christi fidem, et gratiam fuisse receptos.

Dices 4: S. Augustinus, lib. De Correptione et Gratia, cap. 12. distinguens gratiam collatam primo homini ab ea quae eius posteris conceditur, affirmat hanc aliquibus non dari in poenam peccati; Nunc autem, inquit, quibus deest tale auxilium, iam poena peccati est: sed si in poenam alicuius peccati denegari debeat gratia, maxime propter peccatum caecitatis, et obdurationis: ergo ex mente S. Augustini peccatoribus obduratis gratia denegatur. — Distinguo maiorem: docet S. Augustinus adiutorium, per quod proxime fieri possit bonum, quod concessum fuit primo parenti, quibusdam denegari, concedo: per quod impetrari possit auxilium illud proximum, nego. Nam, ut saepius docet S. Augustinus, maxime lib. 1. ad Simplicianum, q. 1. Relictum libero arbitrio in hac mortali vita, non ut iustitiam impleat cum voluerit: sed ut simplici pietate se convertat ad Deum, cuius dono illam possit implere.

⟦heading?⟧ § II. — CUR HIC NON FIAT SERMO DE GRATIA EFFICACI.

Quamvis Catholici omnes fateantur aliquod esse discrimen inter gratiam efficacem, et sufficientem, non consentiunt tamen invicem in assignando utriusque discrimine: tam varia enim est, totaque(?) opposita circa hanc asserendam veritatem Auctorum sententia et pugna, ut vix quidpiam certi hac in re definire liceat; cum utrique gravissimi suboriantur difficultatum fluctus, quos declinare vix potest, quantumvis exercita et illustrata humana mens. Nec mirum sane; existimo namque concordiam gratiae efficacis cum humana libertate tam obstrusam ac reconditam esse indagationis, ut mysterii nobis in hac miseriarum valle degentibus prorsus impervii nomen ac rationem sibi iusto vindicet. Quoniam autem scrutator Maiestatis opprimitur a gloria, ne incidamus in Scyllam cupientes vitare Charybdim, religionis partem duximus ab eiusmodi inquisitione supersedere: maxime cum id retentum videatur a summis Pontificibus, Paulo V. anno 1607(?). et Urbano VIII. anno 1625. Iterumque anno 1641. Ne quis videlicet absque specialis summi Pontificis licentia, de eiusmodi divinorum auxiliorum discrimine acriores olim sedatos conflictus disputationibus in lucem editis, ac praelo commissis restauraret.

↑ Top of work

Tractatus I: De Divino Gratiae Beneficio

Praeludia I: Praeludia Theologica

Disputatio I: De Existentia et Necessitate Gratiae

Articulus I: De necessitate gratiae ad verum cognoscendum

Quaestio I: An possit homo in statu naturae lapsae, absque speciali divinae gratiae auxilio, omnes veritates naturales speculativas cognoscere.

Quaestio II: AN ET QUALITER GRATIA SIT NECESSARIA AD VERUM MORALE DETEGENDUM.

Quaestio III

Articulus II: De necessitate gratiae ad bonum faciendum

Quaestio I: UTRUM HOMO POSSIT SINE ULLA GRATIA VELLE ET OPERARI BONUM SUPERNATURALIS ORDINIS.

Quaestio II

Quaestio III

Quaestio IV: **AN ET QUOMODO GRATIA NECESSARIA SIT AD DILIGENDUM DEUM UT AUCTOREM NATURAE.**

Quaestio V

Articulus III: De necessitate gratiae ad malum vitandum

Quaestio I: **QUALITER OPUS SIT DIVINAE GRATIAE AUXILIO AD TENTATIONES SUPERANDAS.**

Quaestio II

Quaestio III: **AN. ET QUALI HOMO INDIGEAT GRATIA AD PERSEVERANDUM IN FUGA MALI, ET BONI PROSECUTIONE.**

Disputatio II: De Essentia, Causis, et variis Gratiae Divisionibus

Articulus I: De essentia gratiae

Quaestio I: An gratia sit quid increatum vel creatum, intrinsecum vel extrinsecum, substantia vel accidens.

Quaestio II: **UTRUM, ET QUALITER GRATIA HABITUALIS DISTINGUATUR A CHARITATE.**

Quaestio III: **AN, ET QUALITER GRATIA HABITUALIS AUGERI POSSIT ET MINUI, CORRUMPI ET DEPERDI.**

Articulus II: De causis gratiae

Quaestio I: An, et qualiter Deus sit causa efficiens gratiae.

Quaestio II: An gratia creetur, vel educatur de potentia animae.

Quaestio III: **AN GRATIA IMMEDIATE SUBIECTETUR IN SUBSTANTIA, AN VERO IN FACULTATIBUS ANIMAE.**

Articulus III: De divisione et multiplici specie gratiae

Sectio I

Sectio II

Sectio III

Sectio IV

Disputatio III: De effectibus et praeccellentiis Gratiae sanctificantis

Articulus I: De dispositionibus ad gratiam sanctificantem desiderandis

Quaestio I: An homo sese disponere debeat ad gratiam iustificationis.

Quaestio II: An, et qualiter actus fidei concurrat ad iustificationem.

Quaestio III

Articulus II: De ipsa justificatione formali

Quaestio I: AN IUSTIFICATIO IMPII FIAT PER IUSTITIAM INHAERENTEM ET INTRINSECAM, AN AUTEM PER IMPUTATIVAM ET EXTERNAM.

Quaestio II: UTRUM IN IUSTIFICATIONE IMPII FIAT VERE REMISSIO PECCATORUM.

Quaestio III

Quaestio IV: AN, QUOT, ET QUAENAM INTERVENIANT MUTATIONES IN IUSTIFICATIONE PECCATORIS.

Articulus III: De causa formali et foecunditate nostrae justificationis

Quaestio I: An gratia sanctificans sit actus vel habitus, isque unicus aut multiplex.

Quaestio II: An iustitia semel habita possit per peccatum amitti.

Quaestio III: An, et qualiter homo possit esse certus de statu suae iustificationis.

Quaestio IV: Quaestio Quarta. Quale et quantum sit iustificationis beneficii

Appendix I: De merito bonorum operum

Quaestio I

Quaestio II: QUOTUPLEX SIT MERITUM.

Quaestio III: QUOT, ET QUAE SINT CONDITIONES AD MERITUM.

Quaestio IV: **DE PRAEMIO ET OBIECTO MERITI.**

Tractatus II: De Virtutibus Theologicis

Disputatio I: De virtute fidei divinae

Articulus I: De objecto fidei

Quaestio I

Quaestio II: In quid fieri debeat nostrae fidei resolutio, tamquam in motivum certum et infallibile, tam propositionis credendorum, quam assensus nostri.

Quaestio III

Quaestio IV: An symbolum, quod dicitur Apostolicum, sit vera ab ipsis Apostolis editum.

Quaestio V

Quaestio VI: **UTRUM OBIECTUM FIDEI SIT ITA NECESSARIO VERUM, UT NULLATENUS EI FALSUM SUBESSE POSSIT.**

Articulus II: De habitu fidei

Quaestio I: Utrum detur habitus fidei infusae iugiter in nobis perseverans.

Quaestio II: **QUID, ET QUALIS SIT FIDES HABITUALIS.**

Quaestio III: IN QUIBUS SUBIECTIS INSIT FIDEI INFUSAE HABITUS.

Quaestio IV: A quo, et qualiter fidei habitus producatur.

Articulus III: De actu fidei divinae

Quaestio I: Quid et quotuplex sit actus fidei internus.

Quaestio II: **UTRUM ASSENSUS DIVINAE FIDEI SIT CERTIOR QUOLIBET ASSENSU SCIENTIAE VEL NOTITIAE NATURALIS.**

Quaestio III: An, et quomodo actus internus fidei sit necessarius ad salutem.

Quaestio IV: An, et qualis actus voluntatis praerequiratur ad actum fidei.

Quaestio V: An quomodo, et quando fides sit externa profitenda.

Disputatio II: De spe divinitus infusa

Quaestio I

Quaestio II

Quaestio III: Quodnam sit subiectum spei theologicae, seu in quibus illa reperiatur.

Disputatio III: De virtute charitatis

Quaestio I

Quaestio II

Quaestio III

Quaestio IV: AN ET QUOMODO GRATIA NECESSARIA SIT AD DILIGENDUM DEUM UT AUCTOREM NATURAE.

Quaestio I: QUALITER OPUS SIT DIVINAE GRATIAE AUXILIO AD TENTATIONES SUPERANDAS.

Quaestio III: AN. ET QUALI HOMO INDIGEAT GRATIA AD PERSEVERANDUM IN FUGA MALI, ET BONI PROSECUTIONE.

Quaestio II: UTRUM, ET QUALITER GRATIA HABITUALIS DISTINGUATUR A CHARITATE.

Quaestio III: AN, ET QUALITER GRATIA HABITUALIS AUGERI POSSIT ET MINUI, CORRUMPI ET DEPERDI.

Quaestio III: AN GRATIA IMMEDIATE SUBIECTETUR IN SUBSTANTIA, AN VERO IN FACULTATIBUS ANIMAE.

Quaestio IV: DE PRAEMIO ET OBIECTO MERITI.

Quaestio VI: UTRUM OBIECTUM FIDEI SIT ITA NECESSARIO VERUM, UT NULLATENUS EI FALSUM SUBESSE POSSIT.

Quaestio II: QUID, ET QUALIS SIT FIDES HABITUALIS.

Quaestio II: UTRUM ASSENSUS DIVINAE FIDEI SIT CERTIOR QUOLIBET ASSENSU SCIENTIAE VEL NOTITIAE NATURALIS.