Scotus Academicus, Tomus octavus: De Divino Gratiae Beneficio, et initium De Virtutibus Theologicis

COMPERTUM est ex Philosophia, omnem habitum intellectualem ad obiecto suo specificari, nec aliter eius naturam nobis innotescere, quam per ordinem ad obiectum circa quod occupatur; unde congrua methodo Theologi divinae Fidei naturam investigantes, illam ab eius obiecti de- lineatione perscrutantur. Obiectum autem alicuius habitus illud dicitur, quod obiicitur, seu proponitur intellectui cognoscendum per ipsum ha- bitum: illudque solito distinguitur duplex, materiale videlicet, et for- male. Primum ita nominatur, non quod sit corporeum, et materia phy- sica constans, sed vel quia est id circa quod intellectus negotiatur, ut illius veritatem deprehendat, quemadmodum artifex aliquis occupatur circa materiam, quam iuxta suae artis regulas elaborat: vel ratione eiusdem analogiae, ac similitudinis, quam habet cum materia; sicut enim illa est indifferens ad varias formas, a quibus informetur, ita hoc indifferens est ad varias scientias, et diversos habitus, a quibus attingatur et percipiatur: idem enim corpus humanum v. g. simul est obiectum Medicinae ut sanabile, Physicae ut naturale, et Geo- metriae ut extensum est. Obiectum autem formale est illa formalitas in obiecto materiali reperienda, quae ipsum determinat ad certam scien- tiam, et peculiarem habitum; ita quod eadem ratione ab altero habitu non percipiatur; sic naturalitas corporis humani determinat ipsum ad Physicam, sanabilitas ad Medicinam, mensurabilitas ad Geometriam. —

Iterum materiale obiectum dividitur in primarium, et secundarium. Primarium illud est, ad quod omnia, quae mediante isto habitu in- tellectus considerat, revocantur, vel quod est primum primitate per- fectionis, quia caeteris aliis longe nobilius est. Secundarium vero ap- pellatur illud, quod ad primarium ordinatur, vel quod eo ignobilius est. — Similiter obiectum formale dividitur in obiectum formale quod, et in obiectum formale quo. Primum est, quod terminat formaliter habitum, seu actum intellectus elicitum mediante habitu, estque illa obiecti materialis formalitas, quae per se et ratione sui attingitur a potentia, vel habitu, caetera vero ratione illius. Secundum vero est illa ratio, per quam obiectum materiale primo movet intellectum ad assentiendum obiecto; sic v. g. obiectum formale quod potentiae vi- sivae est color, quia ille per se et ratione sui ab oculo percipitur: obiectum vero formale quo est lux, qua mediante visus colores percipit. Quaerimus ergo quodnam sit obiectum tam materiale, quam for- male fidei, de quibus plura veniunt determinanda. Primum quidem, quodnam sit obiectum tam materiale, quam formale fidei Theologicae. Secundum, in quid ultimo resolvi debeat assensus fidei tamquam in motivum assensus. Tertium, an et qualiter omnia credenda invicem ordinentur, et in Symbolo contineantur. Quartum, utrum obiecta fidei ita necessario sint vera, ut nulla ratione quae falsa sunt a Deo re- velari possint, ut pro veris credantur. Quintum, utrum obiecta fidei debeant esse credibilia; et quae sint motiva eorum credibilitatis.

QUODNAM SIT OBIECTUM MATERIALE FIDEI.

Notandum 1. Fidei nomen variam habere significationem tam in Scriptura, quam apud SS. Patres. Primo namque sumitur pro vera- citate in servandis promissis: sic ad Rom. 3. Numquid incredulitas illorum fidem evacuabit? absit, est autem Deus verax, omnis autem homo mendax, etc. Qua ratione Christus Dominus Apocalyp. 1. dicitur testis fidelis, idest, verax: consonatque etymologia vocis, fides, quae de- ducitur a verbis fin, et dien, quia fit, quod dicitur, ut observat S. Au- gustinus, Epist. 19. ad S. Hieronymum ex Cicerone, lib. Offic. — Se- cundo, fides usurpatur pro fideli executione ministerii commissi: sic Isaia 11. de Messia venturo praenuntiatur: Erit fides cinctorium renum eius. Et iuxta hanc acceptionem, Lucae 12. Oeconomus appellatur fi- delis dispensator. Et idem cap. 16. Christus Dominus ait: Qui fidelis est in minimo, et in maiori fidelis est. — Tertio, usurpatur pro con- scientia, seu iudicio practico de agendis: quo sensu communiter ac- cipitur illud ad Rom. 14. Omne quod non est ex fide, idest (quod est contra dictamen conscientiae), peccatum est. — Quarto, accipitur inter- dum pro fiducia; sic Christus Matth. 8. Apostolos alloquens ait: Quid timidi estis modicae fidei? Ibi autem est sermo de Apostolis naufragium timentibus: at timor opponitur fiduciae: ac subinde ibi fides pro fiducia accipitur; hinc S. Iacobus monet fidelem orantem, ut po- stulet in fide nihil haesitans. Idque conformiter ad illud Marci 11. Omnia quaecumque orantes petitis, credite quia accipietis, et evenient vobis. Quam utique fidei acceptionem genuinam esse volunt haeretici, usurpantes fidem christianam et iustificantem pro ipsa fiducia, qua quis credit sibi a Deo peccata condonari. — Quinto, fides interdum sumitur pro fidei obiecto, seu doctrina; sic Act. 6. dicitur: Multa etiam turba Sacerdotum obediebat fidei. Et Apocalypsis 2. Episcopo Ecclesiae Pergami dicitur: Tenes nomen meum, et non negasti fidem meam: hinc S. Athanasius ubi in Symbolo suo expressit, et declara- vit praecipuas veritates mysteriorum Trinitatis et Incarnationis, subdit: Haec est fides Catholica, quam nisi quisque fideliter, firmiterque crediderit, salus esse non poterit. — Sexto, magis proprie fides sumitur pro habitu, vel actu supernaturali intellectus, quo verita- tibus a Deo revelatis, propter ipsius revelationem, et auctoritatem certo quidem, sed inevidenter assentimur. Quo sensu Apostolus ad Hebraeos 11. fides sic describit: Est autem fides sperandarum sub- stantia rerum argumentum non apparentium. Quae descriptio fit per ipsius fidei proprietatem et effectum: fides namque est basis et fun- damentum spei, ideo enim certo speramus bona temporalia, quia per eam novimus a Deo nobis esse repromissa. Est pariter argumentum non apparentium, idest convictio et certissima persuasio earum re- rum, quae non videntur, neque sciuntur, neque creduntur aliunde, quam quia a Deo revelatae sunt. Hinc fides recte definiri potest; habitus, vel actus supernaturalis intellectus, quo firmiter, sed obscure assentimur iis, quae Deus revelavit sive immediate, sive mediate.

Notandum 2. Obiectum alicuius habitus vel scientiae esse vel ina- daequatum, vel adaequatum. Primum dicitur, quod tantum partialiter ab ipso habitu attingitur; sic corpus humanum dicitur obiectum ina- daequatum Physicae, quia dumtaxat est veluti pars corporis naturalis, circa quod tota Physica occupatur. Hoc autem iterum est duplex: nempe vel primarium ratione dignitatis; sic Deus dicitur obiectum primarium Metaphysicae, et anima rationalis censetur obiectum primarium Physicae, quatenus agit de homine; cetera namque sunt vel Deo, vel anima ignobiliora; vel secundarium, quatenus scilicet attin- gitur quidem ab habitu, sed non cum tanta nobilitate ac dignitate propter minorem sui perfectionem. Obiectum adaequatum illud dicitur, ad quod revocantur omnia quae per habitum attinguntur, et ad ipsum ordinantur. Possunt autem dupliciter ordinari, nimirum vel per ordi- nem intrinsecum, vel dumtaxat per extrinsecum. Priori modo sic di- cuntur ordinari, quando videlicet omnes actus, qui eliciuntur mediante habitu, sic versantur circa huiusmodi obiectum, ut in sua entitate, seu in modo intrinseco tendendi in ista obiecta, dicant etiam ordinem, et respectum intrinsecum ad obiectum attributionis; quemadmodum v.g. omnes creaturae, quae videntur in Verbo ab intellectu beatifico, sic ab eo percipiuntur, ut cum eis Deus ipse videatur: vel sic ordinari pos- sunt illa obiecta, ut tamen etiam possint attingi per actus, qui vel nullum ex se dicant ordinem ad obiectum attributionis; sic v. g. licet cognitio, qua Medicus investigat naturam, et virtutem alicuius plantae, conducere possit ad sanitatem infirmo restituendam, tamen non sic ad id ordinatur, quin etiam possit ob alium finem, ad quem illius plantae natura et virtus deservire posset: illa quippe cognitio solum repra- sentat naturam, et virtutem plantae, quae ex se indifferens est, ut or- dinetur et applicetur ad sanitatem hominis, vel ad alium finem, ad quem posset ordinari; unde illa ordinatio est potius extrinseca, ex parte videlicet habentis illam cognitionem, non vero intrinseca, et ex parte illius cognitionis. Quaeritur ergo utrum Deus, vel aliud a Deo sit obiectum adaequatum attributionis fidei, ita quod omnes ipsius actus necessario dicant ordinem ad Deum, nec possint per fidem at- tingi, quin pariter Deus ab eo actu percipiatur.

Notandum 3. Deum per ordinem ad fidem, variis modis posse considerari: Primo quidem, sub ratione Deitatis, seu divinae essen- tiae, quatenus videlicet illa est fons et origo non solum omnium di- vinarum perfectionum, sed etiam omnium prorsus entium creatorum, quae ab ipso entitatis Oceano, quasi fluvioli quidam emanant, et in eam velut in suum finem refluunt ac ordinantur. Secundo, sub ratione supremi Domini, quatenus videlicet auctoritatem habet in omnia prorsus entia creata, quae ipsi ad nutum debent obsequi. Tertio, sub ratione prima veritatis, idque tripliciter: nimirum, vel in essendo, vel in cognoscendo, vel in dicendo; triplex enim distinguitur veritas: prima quidem in essendo, quae est ipsamet infinita Dei entitas omnimodam ac realissimam entis infiniti rationem ab aeterno sibi vindicans; ratione cuius dicitur verus Deus, idest, veram habens Deitatem, et distinguitur a falsis et ementitis Diis. Veritas in cognoscendo est ipsa summa et infinita Dei sapientia, qua res cognoscit ut sunt in se, ita ut impossibile sit illum in earum apprehensione ullatenus decipi. Denique veritas in dicendo, seu revelando, quae in nobis est virtus moralis, seu propensio, et inclinatio ad dicendum verum; in Deo autem est summa illius inclinatio ad dicendum verum in iis omnibus, quae vel per se, vel per alios enuntiat, ita ut neminem possit fallere; quae quidem inclinatio etiam veracitas appellatur.

Ex hac autem multiplici Dei consideratione, varia exsurgit Auctorum sententia de obiecto formali fidei. Aliqui enim cum Aureolo nostro volunt Deum esse obiectum formale fidei sub ratione Deitatis. Nonnulli cum Guillelmo Parisiensi, Tract. De Fide, existimant Deum esse obiectum ipsius fidei, sub ratione Domini, seu quatenus praecipit aliquid, licet inevidens, esse firmiter credendum. Caeteri vero volunt Deum assignari obiectum fidei sub ratione prima veritatis, idque vel in essendo, vel in cognoscendo, vel in dicendo.

Quatuor igitur maxime occurrunt hic determinanda: Primum quidem, quodnam sit obiectum adaequatum attributionis fidei. Secundum, an Deus sit obiectum primarium, et magis praecipuum, idque vel sub ratione Deitatis, vel sub ratione Redemptoris, ac Salvatoris. Tertium, utrum Deus censeri possit obiectum formale fidei, sub ratione primae veritatis in essendo. Quartum, quodnam sit obiectum formale sub quo, seu motivo fidei.

Conclusio prima. — OBIECTUM MATERIALE FIDEI DIVINAE GENERATIM ET ADAEQUATE SUMPTUM EST OMNE ENS REVELABILE A DEO. Ita Doctor in 3. dist. 23. num. 6. ubi ait: Teneri potest, quod sit una fides omnium credibilium, quia non respicit credibile sub propriis rationibus illorum, sed ut revelata sunt a Deo, et credit omnia revelata ab ipso tamquam vera esse, eodem habitu quo credit revelantem esse veracem.

Probatur autem Conclusio: Illud dicitur obiectum attributionis alicuius habitus, in quod omnes actus ab eodem habitu eliciendi directe et per se tendunt: sed omnes omnino actus fidei tendunt immediate et directe in ens revelabile a Deo: igitur, etc. Maior constat ex dictis in 2. Notabili. Minor etiam per se patet; nullus est enim fidei actus, qui directe non tendat in id quod a Deo revelatum est, idque non alia ratione, quam quia revelatum est a Deo, qui nec fallere, nec falli potest.

Deinde, illud est obiectum adaequatum attributionis alicuius habitus, circa quod operari potest: sed fides non potest operari, nisi circa obiectum revelatum a Deo, ut constabit infra: ergo necessum est, quod ens revelabile sit obiectum attributionis fidei. Patet: nam omnis materia, quae informari potest a ratione formali alicuius habitus, pertinet ad ipsius obiectum materiale, et sub eo comprehenditur: at omne ens revelabile potest informari testimonio divino, quod est obiectum formale fidei divinae.

2. Denique, quamquam de facto omnia non solum obiecta, quae per divinam fidem percipiuntur, sed etiam omnes actus, qui eliciuntur per eam, ad Deum directe, vel saltem indirecte possint ordinari, attamen certum est, quod Deus possit plures veritates revelare per fidem cognoscendas, quae non magis ad Dei gloriam, aut notitiam ordinantur, quam illae veritates naturales, quas Philosophus speculatur. Fateor tamen Deum aliquo sensu posse dici obiectum adaequatum attributionis fidei, quatenus videlicet omnia, quae per divinam fidem percipiuntur, directe, vel indirecte, referuntur ad Dei notitiam. Siquidem omnia, quae divina fide creduntur, revera conferunt ad Dei essentiam vel perfectiones vel operationes perspicacius et evidentius manifestandas; enim vero in mysteriis, quae ad Divinitatem ipsam immediate spectant, res est aperta: similiter mysteria, quae ad Incarnationem Verbi pertinent, versantur circa Deum ut existentem et operantem in nostra humanitate: quae vero sermonem faciunt de Angelis et hominibus, etiam in Deum collineant; quippe Angeli et homines illius sunt imagines, servi, filii, et haeredes. Caetera denique ad Deum mediate vel immediate ordinantur, non solum tamquam ad finem ultimum, sed etiam ut per eorum cognitionem et notitiam, veluti facem praeférant ad Deum praestantius cognoscendum.

Dices. Fides versari non potest circa omne ens revelabile: igitur ens revelabile ut sic non est obiectum attributionis fidei. Consequentia patet: obiectum enim adaequatum alicuius habitus non debet ipsius habitus attingentiam et virtutem excedere. Probatur antecedens: fides enim non potest tendere, nisi in quod de facto revelatum est. Nam, inquit Apostolus, fides ex auditu: auditus autem per verbum Dei: suntne revelabilia, quae non sunt de facto revelata? igitur, etc.

Distinguo antecedens: fides non potest actu versari circa omne revelabile, transeat; virtute et aptitudine, nego. Fateor equidem non posse actum assensus elicere, nisi circa quae revelata sunt: tamen ipse fidei habitus ex se capax est, ut intellectum, cui inest, inclinet ad assensum cuiusvis revelabilis, ubi de eo revelatum tuerit. Consulto autem diximus potius ens revelabile esse obiectum attributionis fidei, quam ens revelatum, ut videlicet fidei virtutem et efficaciam explicaremus apertius, significaremusque tantam esse vim illius divinae virtutis, ut quamquam modo inclinet dumtaxat intellectum ad assentiendum determinatis articulis et definitionibus quibusdam, tamen ex se sufficiens est, ut intellectum inclinet et adiuret ad assentiendum infinitis syncategorematice propositionibus, si totidem successive per aeternitatem intellectui a Deo proponerentur et revelarentur. Hoc enim, inquit Doctor loco supra laudato, non excedit virtutem, nec capacitatem potentiae, aut habitus finiti.

Conclusio secunda. — DEUS EST OBIECTUM PRIMARIUM ET MAGIS PRAECIPUUM DIVINAE FIDEI IDQUE PRAECISE SUB RATIONE DEITATIS. Haec est Doctoris in 3. d. 23. num. 15. ubi ait: Oportet ponere fidem infusam propter firmum assensum, ut respiciat Deum pro obiecto primo, de quo sicut de obiecto formantur aliquae certitudes, quae eminentur in articulis mediatius vel immediatius, secundum quod ipsum sic est sic respiciunt. Dixerat prius num. 10. Sic Deus infudit nobis habitum fidei inclinantem intellectum nostrum in assensum articulorum, ita quod fides respiciat ipsum Deum, de quo formantur articuli, quibus sicut obiectis secundariis assentimus ⟦illegible: a few words appear lost in the scan here⟧ per ha-

Probatur prima pars Conclusionis: Primo quidem ex Scriptura sacra, quae diserte significat fidem in Deum tendere, ac praecipue circa ipsum versari; hinc appellatur fides Dei: monet namque Christus Marci 11. Habete fidem Dei. Quapropter S. Paulus 1. ad Thessal. ait: Fides vestra, quae est ad Deum: unde ad Hebr. 11. monet: accedentem ad Deum oportet credere quia est: quibus verbis significat primum fidei actum maxime tendere in Dei existentiam: quod utique praeclare docet S. Augustinus, lib. 1. De Civit. Dei, c. 29. Fidei primum et maximum officium est, ut in verum Deum credatur: quibus omnibus apparet fidem in Deum tendere tamquam in primarium ac praecipuum obiectum, ad quod caetera quae illa percipit ordinantur ac referuntur, non solum in ratione entis, sed etiam in ratione obiecti credibilis. — Deinde, illud censetur alicuius scientiae aut habitus praecipuum obiectum, quod in praecipuis conclusionibus aut articulis et sanctionibus habet rationem subiecti: at ita est de Deo respectu fidei; enimvero constat Deum, ut Unum, Trinum, Creatorem, Redemptorem, etc. esse subiectum in praecipuis fidei articulis: igitur, etc. — Denique, illud dici debet praecipuum obiectum alicuius habitus intellectivi, ad cuius praestantiorem cognitionem ea omnia revocantur quae per illum habitum cognoscuntur ab intellectu: omnia quae per divinam fidem innotescunt eo referuntur, ut cognoscamus quis, qualis, et quantus sit Deus in se, et qua ratione eum colere, ac in eum tendere debemus, ut eius aeterna felicitate donemur: igitur Deus revera est praecipuum fidei obiectum.

Probatur etiam secunda pars, nempe quod Deus sub ratione Deitatis habeat rationem obiecti fidei; non vero sub ratione alicuius extrinsecae denominationis, puta Redemptoris, Sanctificatoris, aut Glorificatoris: Tum quia idem est obiectum Theologiae, ac fidei divinae, inquit Doctor in Prologo q. 3. quaestiuncula 2. laterali n. T. siquidem Theologia maxime fidei principiis ac lumine nititur, et utraque circa Deum, ut Deus est, tendit, quamquam diversimode; nam fides tendit in Deum per simplicem assensum, quem exhibet rebus a Deo revelatis, Theologia vero per illationem, quam elicit ex ipsa Dei notitia accepta per fidem, quae est veluti ipsius Theologiae ad Deum manuductio: tum quia Deus censeri debet obiectum adaequatum fidei secundum eam rationem, quae primario et principaliter per fidem intenditur: sed Deus prius intenditur sub ratione Deitatis, quam sub qualibet alia ratione: igitur censeri debet obiectum adaequatum fidei sub ratione Deitatis. Maior constat. Minor probatur: plures sunt perfectionum ordines in Deo, quarum quaedam sunt omnino intrinsecae, ut esse unum, trinum, bonum, etc. aliae vero etiam extrinsecae, ut esse de facto Creatorem, Iustificatorem, et Glorificatorem: sed prior ordo divinarum perfectionum, quae maxime Dei entitatem ac Divinitatem instituunt ac illustrant, per fidem prius attingitur, quam perfectiones posterioris ordinis, siquidem divina fides in Deum fertur, primo quatenus Deus est, idque primo de Deo credit, quod in ipso prius est credibile: at perfectiones prioris ordinis sicut sunt priores in esse rei, quia prius est rem absolutam esse se- cundum se, quam per ordinem ad aliud, ita sunt priores secundum rationem credibilis, nam ratio credibilis sequitur ad rei veritatem, veritas autem ad entitatem: igitur cum Deus sit prior secundum ra- tionem Divinitatis, quam sub quavis alia ratione, etiam est prius at- tingibilis per fidem, et consequenter sub ratione Divinitatis obiectum adaequatum fidei.

Obiicies 1. Tam Christi humanitas censeri debet obiectum fidei, quam Divinitas: igitur haec non est fidei obiectum adaequatum. Probatur antecedens ex illo Ioan. 17. Haec est autem vita aeterna, ut cognoscant te solum Deum verum, et quem misisti Iesum Christum. Quae verba non solum sunt intelligenda de cognitione beatifica, sed etiam de notitia fidei, cui concordat illud Ioan. 20. Haec autem scripta sunt, ut credatis, quia Iesus est Christus Filius Dei, et ut cre- dentes vitam habeatis in nomine eius. Hinc ipsemet Christus Dominus Ioann. 14. monebat: Creditis in Deum, et in me credite. Igitur tam humanitas Christi Domini spectat ad obiectum fidei, quam Divinitas.

Nego antecedens, et ad eius probationem dico, ex his divinis oraculis solum elici, quod Christi humanitas proximius spectet ad obiectum fidei adaequatum, quam caetera quaeque creata, quae sub obiecto fidei comprehenduntur, tum propter intimiorem sui cum Divinitate coniun- ctionem, tum quia primum et praecipuum est medium nostrae salutis, et potissimum Dei in homines beneficium: unde sequitur eam perti- nere ad fidem tantum secundario, sicut caetera beneficia Dei, et sicut alia media nobis collata ad salutem, scilicet ut ex eius cognitione melius innotescat summa Dei erga nos bonitas et misericordia. Hinc stolide Calvinus Doctores scholasticos arguit, quasi in divinas Scri- pturas aperte militarent, cum asserunt Deum esse primarium fidei obiectum non item Christum, quem, inquit, contra divina oracula ab obiecto fidei secernunt, et excludunt; quod quam calumniosum sit, aperte constat; siquidem Christum Dominum veluti primarium inter secun- daria fidei obiecta censendum esse non abnuimus; ita quod fides prius in Deum ut Deus est, quam in Deum ut homo est intellectum hu- manum dirigat, quod utique a mente ipsius Christi Domini non est alienum; siquidem ex mox laudatis oraculis et aliis similibus constat Christum insinuasse fidem prius esse dirigendam in Deum, quam in seipsum.

Obiicies 2. Omnis scientia et habitus intellectivus supponit de suo subiecto, aut obiecto quod sit, et quid sit, ut docet Arist. lib. 1 Posteriorum: sed fides est habitus intellectivus: igitur supponit Dei existentiam et essentiam, et consequenter supponit Deum sub ratione Divinitatis, ac proinde sub ea ratione circa Deum non occupatur, nec in eum tendit.

Respondeo. 1. Negari potest maiorem universaliter loquendo; nec enim illa praenotio de subiecto et obiecto, quod sit, exigitur ab Arist. ad omnem prorsus scientiam et habitum intellecti- vum, sed tantum ad demonstrationem perfectissimam, qua prima pro- prietas demonstratur de sua essentia; plures enim sunt demonstratio- nes, quibus ipsa subiecti aut obiecti existentia probatur saltem a posteriori; cognitio vero distincta illius essentiae potius intenditur, quam supponatur per scientiam: unde maior generaliter loquendo non est vera.

Respondeo 2. Distinguendo maiorem: omnis habitus intellectivus supponit obiectum suum, tam quoad an sit, quam quoad quid sit, quando obiectum concurrit ad illius productionem una cum intellectu, concedo: secus, nego. Similiter distincta minore, neganda est consequentia: fides enim cum sit habitus divinitus infusus, ut di- cemus intra, a solo Deo producitur, ut causa efficiens, non vero par- tim ab intellectu, partim a Deo, ut obiecto: et subinde non debet supponere Dei essentiam et existentiam, sed circa utramque legitime occupatur.

Obiicies 3. Plurima sub fidei cadunt, et per illam certo credun- tur, quae nulla ratione ordinari possunt ad praestantiorem Dei notitiam, aut eius gloriam manifestandam, puta quod Tobias habuerit canem, quodque canis iste quasi nuntius adveniens blandimento suae caudae gaudebat, ut legimus Tobiae 11: igitur Deus censeri non potest obie- ctum adaequatum fidei sub ratione Divinitatis.

Nego antecedens. Et ad eius probationem dico historiam illam canis Tobiae, et similia ordinari ad Deum, tum quia conducunt ad manifestandam veracita- tem Dei, quae nec in re levissima decipere potest: cum enim fides Deum in omnibus veracem profiteatur, et eius veritati in dicendo ma- xime innitatur, hinc quidquid illa percipit absolute, in Deum ordi- nat: hic enim est virtualis fidei discursus: Quidquid Deus dicit est verum: sed Deus mediante saltem scriptore Canonico libri Tobiae dixit ipsum Tobiam habuisse canem: igitur id verum est. Id etiam con- ducit ad commendandam eximiam Dei bonitatem erga sibi fideles clientes, qualis erat Tobias: cuius historiae gratissima aliqua pars fuit adventus ille canis praecedentis et nuntiantis accessum Tobiae iunioris, a cauda gestientis. Conducit denique ad significandam sa- pientem illam divinae Providentiae ordinationem, qua post varias ae- rumnas, diversasque probationes ac tribulationes prosperitatem in- ducit, et laetitiam non solum in maximis, sed etiam in minimis ubertim effundit. Caetera, quae possent adversus hanc Conclusionem obiici, iam expensa sunt, et dissoluta in supra laudata Quaestione proemiali nostrae Theologiae. Ideo sit

Conclusio tertia. Deus sub ratione primae veritatis in essendo est obiectum formale fidei divinae.

Probatur. Illud est obiectum formale, a quo specificatur, et per quod ab aliis habitibus distinguitur: at fides versatur circa Dei ve- ritatem in essendo, et per eam distinguitur ab aliis habitibus intelle- ctualibus: igitur, etc. Maior constat. Minor probatur quantum ad pri- mam partem auctoritate S. Dionysii, lib. De divinis nominibus, c. 1. ubi ait: Fides est circa simplicem et semper existentem veritatem: sed veritas simplex et semper existens non est alia quam ipsa Dei ve- ritas in essendo: igitur, etc. Probatur etiam quantum ad secundam: Deus enim sub alia ratione est obiectum fidei, quam spei ac charitatis: sed est obiectum spei ut fidelis, charitatis vero ut summe bonus: igitur debet etiam esse obiectum fidei ut summe verus. Confirmatur: si Deus sub aliqua alia ratione censeri posset obiectum fidei, maxime, ut volunt plurimi ex nostris, sub ratione prima veritatis in cognoscendo, et dicendo: sed id non videtur admittendum: tum quia obie- ctum formale unius habitus debet esse unum: sed veritas Dei in co- gnoscendo et revelando non est quid unum; siquidem veritas Dei in cognoscendo est ipsius perfectio intrinseca realissima et omnino di- vina; veritas autem in dicendo seu revelando est quid extrinsecum, contingens, et respectus rationis: tum quia obiectum formale habitus realis debet etiam esse reale, seu, inquit Doctor in 3. dist. 23. n. 6., Ratio formalis habitus non est ratio vel ens rationis: sed esse revelatum Deum esse Trinum et Unum, non dicit ultra Deum Tri- num et Unum, nisi respectum rationis, sicut esse cognitum, non dicit nisi respectum rationis ultra rem quae cognoscitur: igitur assensio Deo trino quia revelationi, formalis ratio obiecti, cui assentio per ha- bitum realem est ens rationis, quod est inconveniens, cum habitus realis habeat obiectum formale reale, sicut potentia realis obiectum formale reale: igitur revelari passive, cum sit res rationis, non potest esse for- malis ratio tendendi in hoc Deus est trinus et unus: tum denique quia obiectum formale debet esse aliquid intrinsecum obiecto mate- riali: sed veritas Dei, seu revelatio divina, non est quid intrinsecum Deo, neque divina perfectio afficiens illius essentiam: igitur, etc.

Dices 1. Illud est obiectum formale fidei, in quod ipsa resolvitur, seu quod est ratio, propter quam credimus Deo: sed ratio, propter quam Deo revelanti credimus, non est ipsa veritas Dei in essendo, sed veracitas seu veritas in dicendo: igitur Deus sub ratione primae veritatis in essendo non est obiectum formale fidei.

Distinguo maiorem. Est obiectum formale motivum, et respectu credentis, concedo: specificativum, et respectu fidei, nego. Obiectum enim formale speci- ficativum, et motivum in hoc discrepant, quod primum maxime spectet ad habitum, qui circa ipsum versatur; motivum autem ad facultatem et potentiam, quae per habitum in obiectum tendit; hinc obiec- tum specificativum debet esse quid intrinsecum obiecto materiali; motivum autem potest esse quid extrinsecum; quippe id omne potest habere rationem obiecti motivi, quod facultatem pellicere potest, ut occupetur circa obiectum.

Dices 2. Fides est habitus practicus; non enim ordinatur dumtaxat ad verum supernaturale cognoscendum; sed etiam ad illud amandum, et bonis operibus obtinendum; fides enim sine operibus mortua est, ait S. Iacobus: igitur debet habere obiec- tum practicum et operabile: at Deus sub ratione primae veritatis in cognoscendo non est obiectum practicum: igitur sub hac ratione non est obiectum fidei.

Nego minorem. Deus enim, ut prima veritas, non solum repraesentatur per fidem ut obiectum speculabile, sed etiam ut practicum; quia ut obie- ctum aliquod censeatur practicum, non est necesse, quod sit a nobis operabile, sed sufficit, quod a nobis possit obtineri, et quod ex illo tamquam ex prima regula omnis morum rectitudinis ac probitatis de- sumi possit ratio agendorum: hac autem ratione Deus, ut prima veritas in essendo, spectari potest, ut sic enim est noster finis ultimus, ex

Conclusio quarta. — OBIECTUM FORMALE QUO, SEU RATIO FORMALIS QUA FIDES IN DEUM TENDIT, EST VERITAS DEI NON SOLUM IN DICENCENDO, SED ETIAM IN COGNOSCENDO. Haec videtur esse conformior menti Doctoris in 3. distinct. 23. ubi ait:

Potest dici, quod fides acquisita similis est in aliquo fidei infusae, imo in multis. Nam sicut fides acquisita assentit, vel credit dicto alicuius, quia credit veracitati asserentis illud esse verum, sic fides infusa assentit alicui revelato, quia credit Deo, vel veraci- tati Dei asserenti illud. Et quia quod Deus asserit supernaturaliter revelat, ideo fides assentiens illi revelato, quia assentit veraci- tati revelantis, est habitus supernaturalis: revelat autem credibi- lia, quando infundit habitum: et hoc modo dicendo, fides non habet certitudinem ex obiecto, sed ex veracitate testis, scilicet Dei.

Quibus Doctor significat veritatem divinam esse motivum, seu ra- tionem sub qua fides in Deum tendit, ita quod quantumcumque Deus esset prima veritas in essendo, tamen in eum fides non tenderet, nisi pariter esset prima veritas in cognoscendo et dicendo, quae neminem fallere potest.

Probatur autem Conclusio: Sub ea ratione fides circa Deum oc- cupatur, sub qua Deus movet intellectum creatum, ut assensum prae- beat revelatis: at id Deus praestat per utramque veritatem, in cogno- scendo et dicendo. Probatur: sub ea namque ratione intellectum creatum allicit, ut assentiatur rebus revelatis, sub qua apprehenditur omnino verax et infallibilis in proponendo et revelando: sed ad id necessum est, quod cognoscatur ut prima veritas in cognoscendo et dicendo: haec enim utraque veritas necessario praerequirit, ut intelle- ctus absque ulla hesitatione, aut erroris et deceptionis formidine, assensum praebeat rebus revelatis: etenim si alterutra desit, dubius haerebit intellectus circa res propositas: quantumvis enim Deus sit verax, et habeat propensionem ad dicendum verum, si intellectus in- certus sit de eius infinita sapientia, ac infallibili apprehensione eorum quae cognoscit, anceps erit, an id quod Deus proponit sit reipsa ve- rum, non secus, ac quantumvis noverit hominem veracem, tamen quoniam propter limitatam eius intelligendi facultatem, plerumque errori subiacet; et res aliter quam sint apprehendit, inde fit, quod non ita firmiter credat id esse verum, quod ab homine proponitur: igitur quemadmodum necesse est, quod certo noverit intellectus Deum non posse fallere quemquam, quoniam est infinitus bonus et verax, ita opus est, ut etiam noverit eum non posse falli, quia summe sapiens, ut hac utraque concurrente notitia firmum assensum praebeat rebus revelatis.

Confirmatur: ut testimonium Dei sit ratio formalis sub qua credit fides, debet apparere omnino infallibile: at ita apparere non po- test, nisi Deus apprehendatur ut prima veritas tam in dicendo, quam in cognoscendo: igitur, etc. Maior constat; cum enim fides sit omnino infallibilis, etiam niti debet motivo omnino infallibili. Minor vero pro- batur: ut testimonium Dei sit omnino infallibile, non sufficit, quod Deus non possit fallere in dicendo, sed insuper requiritur, quod non possit falli in cognoscendo; ille enim qui potest falli in cognoscendo, potest etiam alios fallere, si non ex malitia, saltem ex ignorantia: igitur ad hanc divinam infallibilitatem adstruendam tam necessum est, quod Deus cognoscatur ut verus et infinite sapiens in cognoscendo, quam verax et summe bonus in dicendo.

Dices 1. Diversorum habituum debet esse diversum obiectum quo, seu diversa ratio sub qua tendunt in suum obiectum: at fides et Prophetia sunt distincti habitus, et subinde diversae sunt illarum rationes, quibus tendunt in obiectum: sed Prophetia tendit in Deum, ut in primam veritatem infallibilem in cognoscendo et revelando: igitur sub hac ratione fides in eum tendere nequit.

Distinguo minorem: Prophetia tendit in primam veritatem infallibilem in cognoscendo, et dicendo eo modo quo fides, nego: alio, concedo. Fides enim tendit quidem in primam veritatem, sed modo inevidenti et obscuro, ita quod si obiecti manifestatio fieret evidenter, assensus qui fieret illi obiecto proposito non esset actus fidei, sed vel scientiae, vel alterius habitus. Prophetia autem indifferenter se habet ad obscuram, vel evi- dentem obiecti propositionem. Hinc est quod etsi fides in Christo Do- mino locum non habuerit, tamen in eo fuit Prophetiae donum. His adde quod Prophetia et fides varias aliunde habeant differentias; Prophetia namque conceditur solum ad illustrationem intellectus, fides vero etiam ad piam voluntatis motionem ordinatur: fides respicit aliquid aeternum, et si quaedam temporalia contempletur, puta mysterium Incarnationis, illa dumtaxat respicit, quatenus eis subest aliquid aeter- num, nempe quatenus Deus est incarnatus, crucifixus, mortuus, etc. Item fides maxime ordinatur ad propriam sanctificationem subiecti: Prophetia vero tendit in temporalia, et ad sanctificationem aliorum;

Dices 2. Obiectum formale quo, sicut et quod, debet esse quid unum; at ut dictum est supra, veritas Dei in cognoscendo, et dicendo, non est quid unum, quippe cum una sit aeterna, alia vero temporalis, una Dei intrinseca, altera vero extrinseca: igitur censeri non potest obiectum formale quo, seu ratio sub qua moveatur intellectus ad assentiendum rebus revelatis.

Distinguo maiorem: Debet esse quid unum in ra- tione entis, seu secundum entitatem, nego: in ratione obiecti moventis, seu secundum formalitatem motivi, concedo. Minorem similiter di- stinguo: divinae veritates in cognoscendo et dicendo non sunt quid unum penes entitatem, concedo: penes rationem motivi, nego. Quemadmodum enim idem actus potest tendere in duos fines partiales, et assensus conclusionis elici propter duos assensus praemissarum, et duas earum veritates, et sicut unus actus fidei humana exerceri potest propter testi- moniis duarum personarum, ita ut ab utraque partialiter pendeat; sic unus, et idem actus fidei divinae pendere potest a duobus motivis par- tialiter ad ipsum concurrentibus: unde quamquam divina veritas in dicendo et revelando non sit quid unum secundum entitatem, tamen quia utriusque notitia praesupponi debet tamquam conditio sine qua non eliceretur assensus fidei, idcirco invicem conveniunt in unitate motivi.

Dices 3. Si veritas Dei in dicendo esset obiectum formale mo- tivum fidei, maxime vel quatenus est revelatio activa ex parte Dei, vel prout est revelatio passiva ex parte credentis: sed neutrum diei potest. Non quidem primum, quia ratio formalis sub qua debet esse intrinseca obiecto formali quo: nam in omni scientia ratio assen- tiendi alicui conclusioni est ipsa eius conclusionis veritas intrinseca: revelatio autem activa, cum sit relatio Dei ad extra, non est aliquid intrinsecum Deo revelanti, nec obiectis revelatis. Non etiam secundum, cum enim revelatio passiva sit mera denominatio extrinseca, et re- spectus rationis, sequeretur motivam fidei divinae esse ens rationis, ac subinde fidem nostram fundari in ente rationis.

Nego minorem, et ad eius probationem dico, rationem formalem sub qua fidei esse ipsam revelationem activam, seu ex parte Dei manifestantis veritates spectantes ad fidem; siquidem tota ratio cur assentimur rebus reve- latis est quia Deus, qui infallibilis et verax est in dicendo, huius- modi veritates credendas proposuit ac revelavit. Unde quamquam ratio formalis sub qua in scientiis debeat esse intrinseca conclusioni, quia scilicet assensus scientificus fit propter evidentiam ipsius con- clusionis elicitae ex praemissis evidenter notis; tamen secus est in fide, quae non movet ad assensum nisi propter testimonium extrinsecum dicentis.

Notandum 1. Quod sicut ad actum fidei eliciendum duo concur- runt: unum quidem praesuppositive, et aliud formaliter, nempe pro- positio ac revelatio mysteriorum credendorum, et actus ipsius fidei, quem rebus propositis praebent fideles, ita etiam duplex distingui potest fidei resolutio: una quidem, quae fiat praecise quoad solam pro- positionem et revelationem credendorum, per quam nimirum respon- deri potest ad interrogationem, quare credamus, hoc vel illud esse a Deo revelatum; altera vero ut quoad assensum, per quam respondemus ad interrogationem, quare Deo mysteria revelanti assentiamur. De utraque autem fidei resolutione agendum est in praesenti.

Notandum 2. Ex obiectis, quae proponuntur intellectui, eumque movent ad assensum, quaedam esse per se evidentia, quorum obiectum formale motivum est ipsa eorum evidentia: haec enim immediate mo- vet intellectum ad sui assensum: alia vero secundum se nobis ine- videntia, quibus ideirco assentimur dumtaxat propter aliquid motivum ab eis obiectis distinctum. Unde ratio formalis motiva obiecti est res intrinseca obiecto, quando scilicet est evidens, vel extrinseca, dum est inevidens; ea enim est intellectus nativa propensio ad res, ut nulli obiecto assentiatur, nisi quatenus illius veritatem deprehendit, vel per ipsummet obiec- tum, vel per aliud cum quo necessariam ali- quam habet connexionem. — Porro motivum formale extrinsecum, quo allicitur intellectus, ut assentiatur alicui obiecto, est duplex: nam quandoque habet connaturalem connexionem cum obiecto materiali, ut fit dum cognoscimus effectus per causas, aut causas per effectus: hoc enim medium est aliquo modo intrinsecum rei cognitae propter naturalem et necessariam connexionem effectus cum causa, et causae cum effectu. Interdum vero motivum istud est omnino extrinsecum obiecto materiali, nec ullam cum eo habet connexionem naturalem, sed dumtaxat moralem, sicut accidit quoties alicui propositioni asen- timur propter solum testimonium alterius. Insuper advertendum est, quod quando cognoscimus aliqua obiecta nobis per se evidentia, huius cognitionis obiec- tum formale motivum est aliquid unum eadem ra- tione, qua res cognita est una; secus autem quando medium est distinctum a re cognita; dum enim credo v. gr. aliquid esse verum, quia Petrus id testatur, ratio me movens ad istum assensum est partim quia novi Petrum hominem esse veracem, partim quia novi eum hoc dixisse: quantumvis enim crederem non esse veracem; si tamen mihi compertum esset eum hoc dixisse: aut e contra, si noverim eum hoc dixisse, nec tamen credam eum esse veracem, illud certe, quod mihi per eum proponitur, pro certo ac indubitato non erit.

Notandum 3. Ecclesiam esse congregationem omnium Fidelium sub Christo Domino eius invisibili capite, et Romano Pontifice illius capite visibili, Christi Domini Vicario, ac Petri successore: quae con- siderari potest dupliciter secundum eius duplicem statum, nempe vel primitivum, vel successivum; scilicet vel pro tempore Christi et Apo- stolorum, qua ratione Apoe. 21. vocatur Ecclesia primitiva: vel pro tempore immediate subsequente, et perseveraturo usque ad finem mundi, qua ratione Ecclesia praesentis temporis, et usque ad saeculi consummationem, dicetur fundata supra fundamentum Apostolorum et Prophetarum, ipso summo angulari lapide Christo Iesu, ut scribit Paulus ad Ephes. 2. Rursus considerari potest Ecclesia, vel quatenus est congregatio omnium Fidelium toto orbe dispersorum, constans plu- ribus viris summa doctrina et vitae sanctimonia illustribus, quaeque iam a Christi temporibus semper in eadem fide sine ulla minima mu- tatione, non obstantibus Paganorum, Tyrannorum, Haereticorum oppugnationibus, constantissime per tot saecula hactenus perseverat. Quod sane constat fieri non posse nisi divina interveniente virtute; qualiter enim tot, ac tam varii homines tanto invicem intervallo divisi, tantaque animorum diversitate discrepantes, ita concorditer ac constanter circa eadem mysteria prorsus inevidentia, et naturales hu- mani genii vires excedentia convenirent invicem ac consentirent, nisi divina aliqua virtute ad id moverentur? maxime cum experientia con- stet omnes alias Sectas, falsis opinionibus deditas statim in varias divisiones abire, et tacite extingui. Secundo, considerari potest Ec- clesia, prout infallibiliter a Spiritu S. regitur, et propter eius divinam assistentiam, non potest errare in suis dogmatibus, et fidei decretis. Hinc duplex exurgit Ecclesiae auctoritas in proponendis fidei mysteriis, quarum una censeri potest politica et civilis; quae maxime oritur ex veracitate tot hominum sapientia ac sanctitate, et consequenter fidei dignitate pollentium. Qua ratione S. Augustinus in lib. Contra Epistolam Fundamenti, cap. 4. inter praecipua motiva, quae ipsum intra Ecclesiae sinum detinebant, et ad praebendum assensum rebus ab ea propositis pellicebant, numerat sapientiam Doctorum, consensum po- pulorum, vim miraculorum, antiquitatem, et perpetuum Pontificum successionem, etc. Alia autem auctoritas Ecclesia censetur divina et infallibilis, quae ipsi convenit, quatenus est organum et instrumentum Spiritus sancti, per quod ipse sua promit oracula, ipsique perpetuo assistit, iuxta illam Christi Domini promissionem: Spiritus Patris ve- stri loquitur in coelis. Matth. 10. Hinc Apostoli decernentes non esse servanda legalia Actor. 17.¹ aiunt: Visum est Spiritui Sancto, et nobis. His praelibatis, determinandum est quodnam sit istud motivum, seu principium certum ac infallibile, in quod fides nostra resolvi possit, tam quoad propositionem credendorum, quam quoad assensum praebendum rebus et obiec- tis revelatis ac propositis. Circa cuius re. solutionem tam multiplex ac varia est Auctorum sententia, ut pene quot sunt capita, tot sensus appareant. Imprimis namque Manichaei, ut refert S. Augustinus, lib. De utilitate credendi, cap. 1. docebant superstitiosum esse fidem ante rationem imperare, quasi nihil creden- dum sit, nisi quod ratio suaserit: quem utique errorem innovasse vi- detur Petrus Abailardus, qui, ut narrat S. Bernardus, Epist. 190. in primo limine Theologiae, vel potius stultilogiae suae, fidem definit aesti- mationem: quasi cuique in ea sentire, et loqui quae libeat, liceret: aut pendeant sub incerto iuris, ac in variis opinionibus nostrae fidei sa- cramenta, et non magis certa certitudine subsistant. Secunda sententia est Lutheranorum ac Calvinistarum asserentium ultimam resolutionem fidei nostrae, tam quoad propositionem credendorum, quam quoad as- sensum rebus propositis, fieri debere in solam Scripturam, aut inter- num motum Spiritus sancti cuilibet fideli specialiter assistentis, ut ex Scriptura sacra cognoscant, quid sit credendum. Tertia sententia eorum est, qui volunt illam resolutionem fieri in ipsummet divinae fidei ha- bitum, per quem apparent obiecta credenda. Quarta sententia est illorum, qui ultimam hanc resolutionem refundunt in auctoritatem Ecclesiae; qui quidem rursus varias in sententias scinduntur: Primo namque, Medina lib. 6. De recta fide, cap. 11. contendit fidem nostram ultimo niti divina auctoritate Ecclesiae. Secundo, Valentia qu. 1. p. 1. distinguens inter propositionem et definitionem rerum credendarum, dicit fidem resolvi in auctoritatem divinam, quae tribuitur Ecclesiae; propositionem vero in illius auctoritatem humanam et civilem. Tertio, Suarez disp. ⟦illegible: number⟧ sect. 8. distinguens inter resolutionem fidei quoad se, et quoad nos, ait fidem spectatam secundum ipsius na- turam resolvi in divinam auctoritatem Ecclesiae, spectatam vero quoad nos, resolvendam in ipsius Ecclesiae auctoritatem civilem et humanam. Quarto, De Lugo vult assensum fidei partim resolvi in auctoritatem divinam, partim vero in testimonium Ecclesiae, etc. Quarta sententia² eorum est, qui asserunt ultimam resolutionem quoad propositionem et revelationem credendorum, necnon eorum assensum praebendum fide privata, fieri in revelationem specialem; ubi vero obiecta revelata credi debent fide Catholica, ut universali, tunc fides debet resolvi in ipsum Ecclesiae testimonium tam divinum, quam humanum. Ultima tandem sententia, qua communior et verior apparet, ac Subtilis Do- ctoris menti et doctrinae conformior, eorum est, qui docent ultimam fidei resolutionem fieri debere quoad propositionem et revelationem credendorum in ipsam auctoritatem Ecclesiae determinantis ac pro- ponentis hoc, vel illud esse a Deo revelatum; quantum vero ad as- sensum, quem fidelis praebet rebus ipsis revelatis, illam resolutionem fieri debere in veritatem divinam tam in cognoscendo, quam in di- cendo.

Conclusio prima. Humana ratio non est sufficiens fundamentum quo niti possit fides Christiana, ac subinde illa in eam non potest resolvi. Haec est de fide, maxime quantum ad priorem partem,

Probatur ex illo 1. ad Corinth. 2. Praedicatio nostra non est in persuasibiles humanae sapientiae verbis*, sed in ostensione spiritus et virtutis, ut fides vestra non sit in sapientia hominum, sed in virtute Dei. Et ideo idem S. Paulus 2. ad Cor. 10. dicit oportere captivare intellectum in obsequium Christi: nulla autem esset captivitas intellectus, si illa tantum crederet, quae evidenter apparerent, et solum per naturalem rationem innotescerent. Eadem veritas apparet ex illis verbis Christi Domini Matth. 10. Confiteor tibi, Pater, quia abscondisti haec a sapientibus, et prudentibus (nempe mysteria fidei), et revelasti ea parvulis. Et cap. 12. idem Christus Dominus alloquens Petrum, qui eum Dei Filium esse contestatus fuerat, ait: Caro, et sanguis non revelavit tibi: ubi nomine carnis et sanguinis significat naturalem intellectus virtutem, et operationem.

Patet eadem veritas ex communi sententia SS. Patrum; maxime vero S. Dionysii, cap. 6. De divinis nominibus, ubi ait: Fides est stabilis credentium sedes, et simplex veritatis notio impersuasibili veritate certa. Hoc est, notio eorum, quae ratione naturali non possunt percipi, nec probari: unde egregie monet S. Nazianzenus Orat. 34. Fidem potius quam rationem sequamur. Et sanctus Hilarius *lib. 8. De Trinitate, circa medium. Maximum, inquit, fidei meritum, est sperare quod nescias. Quibus eleganter concinit sanctus Augustinus Tract. 4. in Ioan. ponderans illud Isaiae 7. Nisi credideritis, non intelligetis; ait enim: Credimus ut cognoseamus, non cognoscimus ut credamus ⟦illegible: attribution words garbled beyond recovery in scan⟧ Hom. 25. in Evangelium: fides non habet meritum, cui humana ratio praebet experimentum.

Probatur etiam ratione: Si fides inniteretur humano ratiocinio, maxime vel evidenti, vel tantum probabili: sed neutrum dici potest. Non quidem primum, quia evidentia obiecti necessario allicit intellectum ad assensum: fides autem non ita necessitat, quia est libera, et liberrime suscipitur a voluntate; Nam, inquit S. Augustinus Hom. 26. in Ioan., caetera potest homo nolens: credere autem nonnisi volens: unde etiam mysteria fidei pro arbitrii libertate negari possunt, et ipsa fides reiici, ut constat non solum de infidelibus, qui fidem suscipere repugnant, et fiunt rebelles lumini, dum eis mysteria fidei nuntiantur, sed etiam exipsis haereticis, qui iam susceptam fidem abiiciunt, et pro sua libertate, aliqua fidei mysteria credere detrectant. Non etiam secundum: alioqui fidei assensus non esset firmus ac stabilis, sed dumtaxat fluctuans ac dubius, quod utique in Abailardo damnat S. Bernardus his verbis:

Si fluctuat fides, inanis est et spes nostra. Stulti ergo Martyres nostri, sustinentes tam acerba propter incerta, nec dubitantes sub dubio remunerationis praemio durum per exitum diuturnum inire exilium. Sed absit ut putemus in fide vel spe nostra aliquid, ut is putat, dubia aestimatione pendulum, et non magis totum, quod in ea est, certa ac solida veritate subnixum, oraculis et miraculis divinitus persuasum, stabilitum, et consecratum partu Virginis, sanguine Redemptoris, gloria Resurgentis. Testimonia ista credibilia tacta sunt nimis. Si quo nimis, ipse postremo Spiritus reddit testimonium spiritui nostro, quod filii Dei sumus. Vane ergo fidem quis audet dicere aestimationem, nisi qui Spi> ritum istum nondum accepit, qui Evangelium aut ignoret, aut fabulam putet? Scio cui credidi, et certus sum, clamat Apostolus; et tu mihi subsibilas: fides est aestimatio? Tu mihi ambiguum garris, quo nihil est certius? Sed Augustinus aliter, Fides, ait, non coniectando vel opinando, habetur in corde in quo est, ab eo cuius est, sed certa scientia, acclamante conscientia. Absit ergo, absit, ut hos fines fides habeat Christiana. Academicorum sint istae aestimationes, quorum est dubitare de omnibus, scire nihil. Ego vero securus in Magistri Gentium sententiam pergo, et scio quoniam non confundar. Placet mihi, fateor, illius de fide definitio, etsi iste etiam ipsam latenter insimulet. Fides est, ait, substantia rerum sperandarum, argumentum non apparentium. Substantia, inquit, rerum sperandarum, non inanium phantasiarum coniecturarum. Audis substantia, non licet tibi in fide dubitare, vel disputare pro libito, non hac illacque vagari per inania opinionum, per devia errorum. Substantiae nomine aliquid tibi certum, fixumque praefigitur. Certis clauderis finibus, certis limitibus coaretaris. Non est enim fides aestimatio, sed certitudo

Haec S. Bernardus.

Obiiciebat Abailardus illud Ecclesiastici 19. Qui cito credit, levis est corde: sed cito credere est fidem adhibere rei propositae ante manifestam illius evidentiam, et veritatem compertam per ratiocinium: igitur maxime humano testimonio nititur. — Respondeo, sensum litteralem illius oraculi intelligendum esse de fide humana, nempe quod non sit adhibenda nisi cum prudenti deliberatione, quippe cum nitatur testimonio hominis, qui errori et mendacio obnoxius est; de hac enim humana fide loquitur Sapiens, utpote cum ibi agat de iis, qui taciles aures praebent alienam vitam vellicantibus ac carpentibus. Adde quod etiamsi oraculum istud intelligendum esset de fide divina, tantum significaret non esse tam cito, tamque tacite credendum dicenti se habere revelationem divinam, quando aliunde non constat per aliquod aliud testimonium hominem istud asserentem esse dignum cui credatur.

Obiicies 2. Alios Scripturae S. textus quibus significari videtur prius esse examinandum quid credi debeat. Sic Lucae 1. de Virgine dicitur, quod illa non leviter Angelo mysterium Incarnationis annuntianti crediderit, sed cogitabat qualis esset illa salutatio: sic istud 1. Thes. 5. Omnia probate, quod bonum est tenete: necnon et illud 1. Ioan. 4. Probate spiritus, an ex Deo sint. — Respondeo ad primum, B. Virginem prudenter quidem examinasse, an qui loquebatur esset verus aut ementitus Dei nuntius, nec diu in ista dubitatione haesitavit, sed quemadmodum nec citius, ita nec tardius credidit, quam oportuit; et ideo eius fides commendatur ab Elisabetha ei dicente, Beata quae credidisti: non tamen credidit propter ullam rationem humanam, sed propter hoc divinum testimonium sibi ab Angelo propositum: quia non erit impossibile apud Deum omne verbum: hoc enim ubi audivit Maria, statim respondit Angelo: fiat mihi secundum verbum tuum. Similiter ad alios textus dice, probandos quidem esse Spiritus si ex Deo sint, nec cito credendum esse iis, qui Prophetarum instar, aut Apostolorum aliquid ex parte Dei nuntiarent, praeter traditam ab Apostolis doctrinam, aut ab ecclesia probatam, ut facere solent omnes haeresiarchae: illi namque omnes Novatores probandi sunt, et ab eis sunt exigenda suae praetensa divina missionis ac delegationis indicia et signa, nempe vel miracula, vel secretorum revelatio, vel futurorum eventuum certa praedictio, etc.

Obiiciebat 3. Si absque evidenti ratione obiectis propositis credendum sit, consequens erit, quod plura credi poterunt contra manifestam rationem. sicque excusandi venient infideles, si nonnulla absurdissima contra manifestam rationem credant, quippe reponent se, contempta et abiecta sua ratione Deo credere: at id asserere videtur absurdum: igitur, etc. — Respondeo negando maiorem, dum enim negamus credendum esse propter evidentem rationis notitiam, non excludimus omnem omnino rationis usum in eliciendo fidei actum; necessaria namque est aliqua obiecti intelligentia et notitia prius quam ipsi fides adhibeatur: non quidem quatenus est in se, sed propter quod proponitur et offertur ad credendum; unde non essent excusandi infideles si crederent aliqua praeter ea, quae ipsis ab Ecclesia credenda proponuntur.

Conclusio secunda. — FIDES NON NITITUR SOLA SCRIPTURA SACRA, NEC INTERNO MOTU SPIRITUS SANCTI, ET CONSEQUENTER IN IPSA NON POTEST RESOLVI.

Probatur Conclusio primo quantum ad Scripturam sacram, quod nempe illa non sit regula sufficiens ad discernendum revelata a Deo ab iis quae ab ipso non revelantur: regula enim fidei certissima et infallibilis debet esse constantissima et omnino incorruptibilis; si enim corruptioni et alterationi sit obnoxia, nullus de regulatis per eam poterit esse certus et securus: sed Scriptura sacra alterationi et corruptioni subiacet, mutari namque potest, vel per additionem, vel per detractionem, vel per transmutationem voluntariam, ut fit ab haereticis, qui divinam Scripturam interpolant, sed etiam hominum ignorantia, imo et incuria, ut plerumque contingit apud Amanuenses, aut Typographos: hinc tot fuere sacrorum Bibliorum emendationes, et editiones, maxime vero Vulgatae non solum a Sixto V sed a Clemente VIII in multis emendata, quibus non obstantibus, Franciscus Lucas Theologus, et Decanus Cathedralis Ecclesiae Audomarensis, libellum edidit continentem plures lectionum varietates, quibus perfectior reddi possit ipsa Clementis editio, si accéderet alterius Romani Pontificis auctoritas: collectio autem illius Francisci Luca comprehendit quater mille et amplius loca, quae in Bibliis a Clemente porrectis ulterius possent emendari. Idipsum notabiliter patet in Codicibus Hebraeis et Graecis.

Deinde, si Scriptura sacra per se sufficeret ad discernendum revelata a non revelatis, etiam sufficiens esset ad dirimendas omnes circa fidem controversias: sed ad id non est ex se sola sufficiens, quippe cum ipsa nec aperiat quinam sint libri Canonici, sunt enim integri libri, quos uti spurios respuunt Haeretici Lutherani et Calvinistae, puta librum Tobias, Iudith, Sapientiam, Ecclesiasticum, Machabaeorum; imo ex receptis libris Canonicis non solum plurimi versus, sed etiam prolixa capita ab eis exploduntur. Nam in lib. Daniel. c. 3. habentur continui 67 versiculi, quos omnes illi expungunt; habentur praeterea integra et prolixa capita 13. et 14. comprehendentia Susannae, et Draconis Beli, et carceris Danielis, et translativas Annae Prophetae historias, quas illi non admittunt, quatenus nullo possunt ipsius Scripturae testimonio praefati libri, versiculi, ac capituli improbentur. Denique plurimos complectitur pugnantes invicem textus, qui non ita facile per eamdem conciliari posse videntur: sic Ioan. 10. Christus Dominus ait: Pater maior me est. et cap. 14. idem testatur, Ego et Pater unum sumus.

Reponunt haeretici, textus pugnantes, sic ut intellectu difficiles, explicari ac conciliari per alios. — Verum, quamvis ingenue fatear plurimos Scripturarum textus sic posse per alios explicari ac conciliari, tamen attamen plurium interpretationem et conciliationem esse aliunde, quam ab ipsa Scriptura petendam, quod maxime constat de textibus non laudatis ex Evangelio S. Ioannis: cum enim olim Ariani in Christi Domini Divinitatem inveherentur, obiciebant priorem textum, respondebant Catholici cum S. Athanasio, quod Christus esset aequalis Patri secundam Divinitatem ⟦illegible: closing clause garbled beyond recovery, apparently contrasting a lesser estate according to His human humility⟧. Cum autem Catholici posteriorem textum Arianis obiecerunt, hi reponebant illum esse intelligendum de unitate non Divinae essentiae, sed conformitatis voluntatum et affectuum. Quam itaque confirmationem explicabant ex illo Ioan. 17. ubi Christus Dominus Patrem exorat, ut eius Discipuli omnes unum sint: tu Pater in me, et ego in te, ut et ipsi in nobis unum sint: quod significat se dumtaxat loqui de unitate affectus, quia enim fideles invicem aut cum Deo poterant habere unitatem essentiae et entitatis. Et infra: Et sint unum, sicut et nos unum. Unde si talis esset universaliter Haereticorum responsio, interpretatio Scripturae textuum conciliata non esset aliunde quaerenda quam ex ipsamet Scriptura, palmariam concedendam fuisset Arianis, utpote qui adversantem sibi Scripturam diluebant per alios eiusdem Scripturae textus: quod itidem ita facili negotio praestare non poterant Catholici.

Insuper Scriptura sacra plurimis est in locis difficillima, ut S. Petrus testatur, Epist. 2. cap. ult. ubi loquens de S. Paulo, ait: sicut et in omnibus epistolis loquens in eis de his, in quibus sunt quaedam difficilia intellectu, quae indocti et instabiles depravant, sicut et caeteras Scripturas. Quibus verbis sanctus Pater significat in Scriptura sacra quaedam esse obscura, quarum sensum non possunt propria interpretatione assequi: unde idem monet ibidem cap. 1.

Omnis prophetia Scripturae propria interpretatione non fit: non enim voluntate humana allata est aliquando prophetia, sed Spiritu Dei inspirati locuti sunt sancti Dei homines

igitur Scriptura sacra per seipsam non potest sufficienter discernere quae sint credenda a non credendis. ⟦illegible: one or more lines apparently lost here by the scan; text resumes at a word ending "-tissima"⟧ tissima: sed privata illa revelatio est omnino incerta, et internus ille afflatus omnino dubius, an ex Spiritu sancto sit. Nec obstat quod dicitur 3. Regum alt., Deus dedit spiritum mendacii in ora Prophetarum Achab, qui tamen omnes putabant se agi Spiritu Dei, cum Seleuciaunus ex illis Pseudo-Prophetis Michaeam verum Dei Prophetam alloquens ac percutiens, ait: Mene ergo dimisit Spiritus Domini, et locutus est tibi? Quare sanctus Ioan., Epist. I. cap. 4. monet: Nolite omni spiritui credere, sed probate spiritus si ex Deo sint; igitur si ipsi debemus probare et diiudicare spiritum, ipse non potest esse iudex noster: non enim licet iudicem iudicare. Deinde: Si spiritus ille internus posset esse certa fidei ac pietatis regula, consequens esset, quod quisquis pro libito posset genio indulgere, et perversissimam a se excogitatam doctrinam, atque etiam horrenda scelera tueri ac detendere, iactitando id sibi a sancto Spiritu esse inspiratum: quis enim poterit ostendere hoc esse falsum, si huius rei non sit alius iudex praeter internam inspirationem? Hinc videmus Libertinos notandissima scelera, Lutherum, aliosque Apostatas sacrilegas nuptias, adulteria, Monasteriorum compilationes, in praepositos Principes conspirationes, et alia huiusmodi scelera ementita Spiritus sancti auctoritate et inspiratione probare. Denique: Si Spiritus ille privatus esset sufficiens regula fidei ad discernendum credenda a non credendis, daretur continua occasio schismatum, quilibet enim existimans et fingens se habere spiritum revelantem, seligere poterit pro obiecto fidei quod sibi magis arriserit, nec ab ullo prorsus poterit erroris argui, quippe affirmabit se id a Spiritu sancto interius loquente excipere; imo saepe continget, quod idem spiritus videbitur sibi ipsi contrarius, dum unus asseret sibi esse revelatum id cuius contrarium alter sibi revelatum esse dicit; sic in Lutheranis, et Calvinistis (qui hunc internum spiritum pro certa regula excipiunt) spiritus ille est omnino contrarius in plurimis, maxime vero circa divinam Eucharistiam: siquidem Lutherani credunt Christi Domini corpus realiter et substantialiter esse praesens in Eucharistia, cuius contrarium Calvinistae affirmant.

Quod utique argumentum praecclare urget Campianus, Orat. I. ad Academicos, ubi ita loquitur:

Cur igitur alios alii lancinatis, cum omnes eodem spiritu gloria­mini? Calvinianorum spiritus recipit sex epistolas, quae spiritui non placent Lutherano; freti tamen non uterque Spiritu sancto. Anabaptistae Historiam Iobi tabulam appellant, tragicis et comicis legibus intermixtam, qui sciunt? Spiritu docente. Castalio mysticum illud Salomonis Canticum, quod ut Paradisum amen, ut manna reconditum, ut opiparas in Christo delicias, Catholici admirantur, nihilo pluris, quam cantilenam de amicula, et cum pedissequis aulae colloquium amatorium venereus turpiter aestimavit. unde hausit? a Spiritu sancto. In Apocal. Ioan. cuius sonare confirmat Hieronymus in Epist. ad Paulinum, Lutherus, et Brentius, et Kemnitius, quiddam nescio quid difficile Aristarchi desiderant: vos, scilicet propendentes, ut exauctoretur: quem perunctati? Spiritum committit. et prioribus tribus epistolis Pauli longe praef­erens, unicum deinceps Evangelium Ioannis, pulchrum, verum, praecipuum decernit esse nominandum. Quippe qui, quod in ipso fuit, libenter etiam Apostolos suarum rixarum socios adscripsisset: quo Doctore? Spiritu. Quin etiam iste fraterculus non dubitavit Evangelium Lucae petulanti > stylo perstringere: quod in eo nobis crebrius bona virtutum opera commendentur: quem interrogavit? Spiritum. Theodorus Beza verbum illud arcanum ex Lucae 22. cap. Hic est calix novum testamentum in sanguine meo, qui (Calix) pro vobis fundetur: ausus est ut corruptum, vitiatumque traducere. quod haec oratio nullam expositionem, nisi de vino calicis converso in rerum Christi sanguinem patiatur, quis indicavit? Spiritus. Denique cum omnes credant suo quisque spiritui, nomen sancti Spiritus horribili blasphemia mentiuntur. Qui sic agunt, nonne se produnt, nonne facile refutantur, nonne in consessu talium virorum, qualis estis Academici, tenentur, ac minimo negotio constringuntur?» Hactenus ille.

OBIICIES 1. Varios Scripturae textus, quibus insinuare videtur Scripturam sacram esse potissimum consulendam in rebus fidei statuendis: sic Christus Dominus Iudaeos alloquens, qui eius Divinitatem in dubium revocabant, et illum verum esse Messiam inficiabantur, ait Ioan. 5. Scrutamini Scripturas, illae enim testimonium perhibent de me. Et intra: Si crederetis Moysi, crederetis forsitan et mihi. Et Lucae ult. Scripturis utitur ad confirmandam veritatem suae resurrectionis; et subinde Christus Dominus aperte docet Scripturam sacram esse veram ac legitimam fidei regulam, quae in proponendis rebus fidei maxime debeat audiri. Id ipsum indicat S. Paulus 1. ad Timoth. 3. ubi postquam ei dixisset, ab infantia sacras litteras nosti, addit: omnis Scriptura divinitus inspirata utilis est ad docendum, etc.

Respondeo his et similibus textibus nihil aliud significari, quam quod Scriptura sit equidem infallibilis regula fidei. cum enim illa sit verbum Dei scriptum, necesse est, ut sit regula veritatis. quia nulla est certior regula, quam Dei auctoritas, qua in eius verbo continetur, et per illud applicatur; unde sicut impossibile est Deum mentiri per se immediate, ita et impossibile est eum mendacium facere per alterum, siquidem moraliter utrumque perinde est. Inde tamen non sequitur, quod Scriptura sacra per se sit sufficienti­ens regula, qua credenda discernantur a non credendis, quod solum in praesenti Conclusione intendimus.

OBIICIES 2. Plures itidem Scripturae textus, quibus insinuatur audiendum esse Spiritum Dei in nobis loquentem. ac inspirantem ea qua credenda et tacienda sunt. Sic illud prima ad Cor. 2. dicitur quod animalis homo non percipit ea, quae sunt spiritus Dei... Spiritualis autem iudicat omnia, et ipse a nemine iudicatur. Unde consequens est, quod quisquis Spiritu Dei agitur, recte iudicare potest et discernere, quae credenda sint a non credendis. Similiter 1. Ioan. 2. hortatur Apostolos fideles: Tosunctionem, quam accepistis ab eo, maneat in vobis, etnon necesse habetis, ut aliquis doceat vos: sed sicut unctio eius docet vos de omnibus, et verum est, et non est mendacium, et sicut docuit vos, manetis in eo.

Respondeo ad primum. revera hominem spiritualem, quatenus agitur et regitur Spiritu Dei, omnia recte iudicare. nec ideo ab ullo debere reprehendi: quia tamen non semper nobis constat, an ille hic et nunc Spiritu Dei dirigatur, quippe cum multi existiment se agi Spiritu Dei, qui tamen spiritu nequitiae impelluntur, ut constat non solum de Prophetis Achab, sed etiam de illis Iudaeis, quos redarguit S. Paulus, qui habebant zelum Dei, sed non secundum scientiam: hinc fit. quod alio iudice ac directore in­ digeamus, a quo infallibiliter excipiamus quae sunt credenda a non credendis.

Ad secundum dico S. Ioannem ibi solum agere cum iis, qui in fide, tum a se, tum ab aliis Apostolis erant instructi; unde per unctionem, quam ibi vult in ipsis manere, significat eandem fidem, quam per Apostolorum praedicationem a Deo acceperant; hinc eos exhortatur ne ab ea fide excidant, et ne alios Pseudo-apostolos a recta fide illos avertentes audiant. Inde praemisit: Haec scripsi vobis de his, qui seducunt vos. Quod autem alia non possit esse S. Ioan. sententia non solum apparet ex textu, sed etiam id aperta ratione evincitur; nam si sola interna S. Spiritus unctio et inspiratio sufficeret ad discernenda ea quae credenda et facienda sunt a non credendis. et faciendis, sequeretur, quod nec fideles, ad quos scribebat, imo nec infideles convertendi ullo prorsus Doctore et instructore opus haberent: subindeque etiam ipsis frustranea foret Scriptura sacra, quia Deus omnia quae credenda sunt et facienda sufficienter unicuique privatim revelaret, nec quisquam teneretur alia credere, quam quae Deus ipsi per internam illam revelationem nota fecisset, quod est absurdum.

Conclusio tertia. — OBIECTUM ULTIMO TERMINATIVUM ASSENSUS FIDEI INFUSAE NON EST IPSEMET DIVINAE FIDEI HABITUS. Haec est Doctoris, quaest. 23. citata num. 7., etc.

Probatur primo: quia, ut dicemus infra, habitus supernaturales non inclinant potentias sensibiliter in sua obiecta. nec eis conferunt faciliorem operationem, sed solum dant facultatibus virtutem producendi actum in substantia supernaturalem: sensibilis autem illa facultatis propensio et facilitas in suis operationibus eliciendis provenit aut a gratia praeveniente, aut ab habitibus acquisitis; at illud quod ultimo terminat, seu in quod ultimo resolvitur noster assensus fidei infusae, debet facilitatem conferre ad eliciendum istum assensum, idcirco enim ultimo terminat, quia in eo tamquam in firmissimo sui assensus motivo quiescit intellectus: igitur assensus ille non potest resolvi in ipsum fidei habitum.

Secundo, si assensus fidei infusae resolveretur in ipsummet fidei habitum, ita quod habitus ille esset causa, cur quis ultimo assentiretur rebus propositis, sequeretur, inquit Doctor n. 11. primo, quod omnes habentes habitum fidei infusae, statim ac ipsis proponeretur aliquid divina fide credendum, eis mox assensuros, etsi nusquam audiissent, aut saltem fuissent obliti illam esse a Deo revelatam; haberent enim in ipso fidei habitu motivum sufficienter determinativum intellectus ad praebendum assensum: absurdum autem est, quod quis credat aliquid fide divina absque ulla prorsus intentione in Deum: igitur, etc. Sequeretur secundo assensum fidei non praerequirere imperium voluntatis, et consequenter non esse liberum, nec subinde virtutem aliquam: quia habitus ille fidei cum non sit liber ex se, nec ratione sui subiecti, nempe intellectus, inclinaret naturaliter et necessario intellectum ad assensum: absurdum est autem asserere fidem divinam virtutem, nec actum fidei esse liberum: alioqui non esset meritorius: unde S. Augustinus. Hom. 25. in Ioan. Cetera, inquit, potest homo nolens: credere autem nonnisi volens. Igitur, etc. Sequeretur tertio, quod fidelis aliquis habens fidem infusam posset assentiri mysteriis fidei absque ulla prorsus in­ structione; si enim fides infusa haberet illam vim determinandi intellectum ad assentiendum, quod Deus esset trinus, et unus v. g. per solam apprehensionem terminorum, consequens esset, quod puer baptizatus, statim ac rationis et libertatis usum obtinet, et apprehendit illos terminos. Deus est trinus et unus, inclinaretur necessario ad assentiendum ipsis terminis, absque ulla prorsus ulteriori instructione, et ullo motivo, quod ipsum manuduceret ad assensum praebendum: hoc autem falsum esse non solum experientia demonstrat, sed etiam ratio convincet; quia non potest intellectus assentiri alicui obiecto inevidenti, nisi interveniat imperium voluntatis: voluntas autem non potest movere intellectum ad assentiendum, nisi istius assensus motivum aliquod habeat: igitur, etc. — His addito, quod inde sequeretur fidem non esse fidem; assensus enim fidei sive divinae sive humanae necessario elicitur propter testimonium alicuius cui creditur: at si habitus infusus per se sufficienter moveret intellectum ad assentiendum, ad id non opus esset ullo testimonio externo, et consequenter non esset verus assensus fidei.

OBIICIES 1. In id assensus fidei debet resolvi, quod manifestat obiecta credenda: at per fidei lumen obiecta credenda manifestantur; hanc enim ideo lucernam appellat S. Petrus, Epist. 2. cap. 1. Cui bene­ficiitis attendentes, tamquam lucernae lucenti in caliginoso loco: igitur, etc.

Distinguo maiorem: quod manifestat obiecta credenda per modum luminis se tenentis ex parte obiecti motivi. ac terminativi, concedo: ex parte principii, nego. Minorem similiter distinguo: fides est lumen habens rationem principii respectu actus et assensus fidei, quia concurrit tamquam concausa cum intellectu cui inest ad illum assensum eliciendum: non autem movet obiective, quia non cognoscitur: lumen autem, de quo agimus, est illud quod obiective manifestat veritatem, quodque appellatur medium cognitum, et est ratio quam proferre possumus cur credamus: hoc autem est testimonium dicentis et attestantis, sive divini sive humani; si enim quis requirat cur credam aliquid certissime, recte reponam, quia homo fide dignus id certum esse mihi testatus est.

INSTABIS: Lumen corporeum sufficienter manifestat visui colores: similiter lumen beatificum, licet sit habitus elicitivus visionis clarae Dei, tamen ita Deum manifestat, ut sine ullo alio medio ei visioni assentiatur intellectus: igitur etiam fides, quae assimilatur lumini corporeo, et cui correspondet lumen gloriae, etiam per seipsam sufficienter movet intellectum ad assentiendum propositionibus fidei.

Nego consequentiam, et ratio disparitatis est primo, quia, inquit Lugo, dist. 1. sect. 2. visus corporeus non movetur a lumine ad veritatem coloris credendam, nec discurrit formaliter, aut virtualiter: sed lumen tantum in eo requiritur, vel tamquam principio coefficiens species colorum, vel tamquam conditio, et productio visionis; et forte licet sit medium ipsius visionis, tamen non est medium incognitum et imperceptum ab oculo; quia oculus videndo obiecta colorata, percipit etiam lumen quo illustrantur: habitus autem fidei est medium incognitum, et per conse­quens non potest sufficienter movere intellectum ad assensum, ita ut in ipso suam credulitatem fundet, et in eo quiescat.

Ad secundum dico similiter non esse paritatem; quia lumen istud cum intellectui clare repraesentet obiecta. ut sunt in se, efficit consequenter. ut intellectus iisdem propter eorum evidentiam assentiatur: secus est autem de habitu fidei, qui quantumvis illuminet intellectum. tamen relinquit obiecta quae manifestat semper obscura; unde dumtaxat in illa tendit propter alienum testimonium. His adde, quod habitus fidei et luminis gloriae in hoc invicem conveniant. quod sint lumen se tenens ex parte. principii, quia solum obiecta manifestant in genere causae efficientis, quatenus producunt actus manifestationis; sicut etiam ipsi oculi appellari solent lumina apud Latinos, quia videre faciunt: non tamen resolvitur notitia in illos.

OBIICIES 2. Assensus fidei resolvitur in revelationem Dei: sed divina revelatio fit mediante fidei lumine: igitur fidei habitus est id in quod resolvitur fidei assensus.

Distinguo maiorem: assensus fidei resolvitur in Dei revelationem, sumpta revelatione proprie dicta pro veracitate Dei mysteria revelantis, concedo: improprie dicta pro eo omni, per quod mysteria manifestantur, nego. Minorem similiter distinguo: Deus revelat medio lumine fidei improprie, concedo: proprie, nego: propria enim Dei revelatio est Dei locutio: Deus autem non censetur nobis loqui proprie quando concedit habitum fidei divinae, alioqui censeretur alloqui infantes dum baptizantur. quippe eis infundit habitum fidei: similiter diceretur nobis loqui, quando largitur intellectum, quia per ipsum possumus ei credere, et cognoscere alia obiecta, quod certe absurdum est; facultas enim intellectiva vel habitus fidei non est proprie verbum Dei, unde eius productio et largitio non potest censeri proprie dicta locutio vel revelatio.

OBIICIES 3. In id resolvitur assensus fidei de aliquo mysterio, v. g. Incarnationis: per quod mysterium istud nobis fit credibile: at per habitum fidei omnia mysteria fiunt credibilia; eo enim defectu non possemus ullatenus credere sicut oportet: ergo in habitum fidei ultimo resolvitur assensus cuilibet mysterio datus.

Distinguo maiorem? in id resolvi debet assensus fidei, per quod obiectum fit credibile, credibilitate se tenente ex parte potentiae credentis, nego: se tenente ex parte motivi suadentis veritatem, et terminativi eiusdem assensus, concedo. Minorem similiter distinguo: per habitum fidei obiectum fit credibile credibilitate proveniente ex parte principii elicientis actum assensus, concedo: ex parte motivi, seu termini, ad quem tendere debet iste assensus, et velut in eo quiescere tamquam in ultima ratione, nego: proprie enim aliquid dicitur credibile, quando adductis rationibus et motivis persuadetur esse fide dignum. nec ei debere assensum negari propter suadentes rationes, quae ad id pelliciunt.

Conclusio quarta. — AUCTORITAS ECCLESIAE, EIUSQUE TESTIMONIUM NON POTEST ESSE SIVE PARTIALE SIVE TOTALE FUNDAMENTUM PRIMUM, QUO NITATUR NOSTRA FIDEI ASSENTIO: NEC SUBINDE TERMINUS, IN QUEM IPSA ULTIMO RESOLVATUR. Haec videtur esse genuina Doctoris sententia, quam indicat in l. dist. 11. qu. 4. n. 15. ubi postquam dixit Ecclesiam in Concilio Lateranensi sub Innocentio III cap. Firmiter, recte definivisse in Eucharistiae sacramento fieri transubstantiationem panis in corpus Christi, quamquam haec ve­ ritas implicite dumtaxat in Scriptura sacra contineretur, addit: Quil­quid proponitur per Ecclesiam esse credendum, credendum est esse de substantia fidei, et hoc post istam declarationem solemnem factam ab Ecclesia. Et si quaeras quare voluit Ecclesia eligere istum intellectum ita difficilem huius articuli, cum verba Scripturae possent salvari secundum intellectum facilem, et veriorem secundum apparentiam de hoc articulo, dicens quod eo spiritu expositae sunt Scripturae. quo conditae; et ita supponendum est. quod Ecclesia Catholica eo spiritu exposuit, quo tradita est nobis fides. spiritus scilicet veritatis adopte. et ideo hunc articulum elegit, quia verus est: non enim in potestate Ecclesiae fuit facere istud verum, rei non rerum, sed Dei instituentis: sed intellectum a Deo traditum Ecclesia explicavit directa in hoc. ut creditur, spiritu veritatis.

Quibus verbis Doctor ipsum etiam divinum Ecclesiae testimonium in credendis et proponendis rebus fidei revocat ad supremam Dei veracitatem. et sic ad divinam auctoritatem debet reduci; ac subinde ex mente Doctoris. Ecclesiae auctoritas. sive divina sive humana, non est etiam partialis terminus. in quem fidei assensus resolvi debeat.

Probatur itaque Conclusio: primo quidem auctoritate Scripturae sacrae, quae insinuat fidei assensum dumtaxat elici propter divinum testimonium. Sic Matth. 15. Christus Dominus alloquens Petrum, qui cum Dei Filium confessus fuerat, ait: Caro. et sanguis non revelavit tibi, sed Pater meus, etc. Et Ioan. 1. Deum nemo vidit unquam: Unigenitus Filius Dei habet testimonium Dei in se. Hinc sanctus Paulus 2. nobis scribum auritus fidei, accepistis illud non ut verbum hominum. sed ut verbum Dei. Et 1. Ioan. 5. Qui non credit Filio mendacium facit eum, quia non credit in testimonium. quod testificatus est Deus de Filio suo. Quibus omnibus aperte significatur assensum fidei dumtaxat elici debere propter solum divinum testimonium, quo firmetur, et in quod resolvatur.

Idem docent SS. Patres, maxime vero sanctus Augustinus, in libro Contra Epistolam Fundamenti. cap. 14. ubi ait: Eos sequamur, qui nos invitant prius credere, quae non valemus intueri, ut ipso fide ratentiores facti, quod credimus intelligere mereamur, non iam hominibus, sed ipso Deo mentem nostram intrinsecus firmante, atque illuminante.

Quibus verbis S. Augustinus docet nos promoveri quidem ad fidem per doctrinam et ministerium hominum: at fidei assensum dumtaxat fieri propter solam Dei auctoritatem.

Probatur etiam ratione: fides theologica in hoc ab humana fide discrepat, quod haec humano. illa divino testimonio fulciatur: sed quantumvis Ecclesia dirigatur per infallibilem Spiritus sancti assistentiam, atque hac ratione eius testimonium nitatur auctoritate divina. et ab illa firmitatem ac certitudinem accipiat: attamen eius testimonium dumtaxat humanum est. nec proinde dici potest verbum Dei. aut revelatio divina: igitur in eius testimonium non resolvitur assensus fidei, nec in eo quiescit. Maior constat. Minor probatur: idem tenendum est iudicium de auctoritate Ecclesiae a Deo concessa circa determinationem ac propositionem rerum credendarum. ac de potestate te­ rendi legis circa mores recte, probeque instituendos: sed quantumvis haec legislativa Ecclesiae potestas sit a Deo, leges ab Ecclesia sanctitae non censentur divinae, sed humanae, quia proveniunt dumtaxat ab auctoritate humana Ecclesiastica; alioqui leges a principibus sanctitae etiam dicerentur divinae: nulla enim est auctoritas nisi a Deo: unde Prov. 8. Deus ipse testatur: Per me Reges regnant, et legum Conditores iusta decernunt: ergo licet Ecclesia habeat infallibilem assistentiam Spiritus sancti in rebus fidei statuendis ac proponendis, illius testimonium non est pure divinum, sed humanum; ac subinde fides ad illud ultimo terminari non debet, sed necessario reduci debet ad aliquid ulterius. quo fulciatur et nitatur. Adde quod auctoritas Ecclesiae. quantumvis divina. sit participatio dumtaxat auctoritatis divina. ac proinde necessario debet in ipsam auctoritatem resolvi: non potest ergo in ea quiete firmari assensus nostrae fidei, sed ulterius in divinam auctoritatem debet resolvi.

Confirmatur: in id ultimo fides etiam partialiter non potest resolvi quoad assensum, quod ex se formaliter est aliquid creatum: sed testimonium Ecclesiae. etiam quatenus est organum Spiritus sancti, est aliquid creatum: igitur in illud fides quoad assensum non potest etiam partialiter resolvi. Minor constat: Ecclesia enim quatenus sumitur pro collectione illorum hominum, qui divino Spiritus sancti afflatus moventur ac diriguntur, importat dumtaxat homines. qui haud dubie sunt quid creatum. Maior vero probatur: id enim in quod ultimo resolvitur nostra fides quoad assensum debet esse motivum formale illius assensus: sed motivum formale talis assensus, sub quo assentimur Deo per fidem, non est quid creatum, sed increatum. nempe divina veritas in dicendo et cognoscendo, ut dictum est supra: igitur, etc.

Responsum de Lugo: si obiectum formale adaequatum sub quo fidei nostrae esset partialiter aliquid creatum, fides nostra non esset adaequate divina. nec Deo crederemus propter solam eius auctoritatem seu veracitatem, sed solum partialiter; quia nempe etiam eliceretur fidei assensus propter aliquid creatum, nempe propter testimonium Ecclesiae. Secundo, si assensus fidei niteretur partialiter auctoritate humana, sequeretur eam esse partim fallibilem: sicut enim ideo est infallibilis. quia habet pro obiecto formali auctoritatem divinam infallibilem, ita si nitatur auctoritate humana, quae de se est fallibilis, etiam erit fallibilis. Non enim assensus fidei potest habere maiorem infallibilitatem, quam habeat motivum cui innititur. — Confirmatur, quia intellectus non potest assentiri alicui conclusioni certitudine fir­miori, quam principiis, propter quae assentitur: igitur si testimonium, propter quod partialiter assentitur, sit fallibile, non potest ex integro firmum et infallibilem habere assensum circa obiecta proposita per fidem credenda. Inde quod assensus intellectus, sicut et conclusio, sequatur ut plurimum sortem debilioris et infirmioris principii; ac subinde si unum ex motivis assensus fidei sit fallibile et incertum, etiam assensus fallibilis et dubius erit.

OBIICIES 1. Christus Dominus illam ab hominibus fidem videbatur exigere. quae non excluderet rationes humanas, sed etiam illis inniteretur: igitur ex illius sententia divina fides potest etiam niti humano testimonio. Probatur antecedens ex illo Ioan. 10. Si mihi non creditis credere, operibus credite: ubi proponit opera miraculosa a se edita tamquam rationem cui assensus fidei innitatur. Et cap. 11. dixit Discipulis: Lazarus mortuus est, et gaudeo propter vos, ut credatis, etc. Similiter Ioan. 4. dicitur de Samaritanis: Multi crediderunt in eum propter verbum mulieris testimonium perhibentis, quia dixit mihi omnia. — Confirmatur ex illo ad Rom. 10. Vos estis cives Sanctorum, et domestici Dei, superaedificati super fundamentum Apostolorum, et Prophetarum. Ubi Paulus reducit totam fidem in Apostolos, quorum praedicatione primum illuxit. Hinc S. Augustinus videtur supponere in lib. De Spiritu et Littera. cap. 34. fidem ultimo terminari etiam ad suasionem hominum, siquidem ait: Neque enim anima rationalis credere potest quolibet libero arbitrio, si desit incantatio vel suasio, cui credat, non dixit suasio. quae maneat, sed cui credat. quasi indicans, eam etiam intrare rationem formalem: quod etiam dixit lib. 1. ad Simplicianum, qu. 2. Quis potest credere, nisi aliqua vocatione, hoc est. aliqua rerum testificatione tangatur?

Respondeo, his omnibus nihil aliud significari, quam quod humana auctoritas et suasio requiratur ad assensum fidei, non ut ratio formalis assentiendi. sed solum ut conditio proponens et applicans, seu disponens intellectum ad assensum; quemadmodum apprehensio intellectus est conditio applicans obiectum formale voluntati: nempe ad illius bonitatem demonstrandam, quae voluntatem alliciat ad sui prosecutionem; sicut enim voluntas non potest amare obiectum, nisi illius bonitas ei proponatur ab intellectu, ita similiter nequit fidelis assentiri Deo, maxime fide Catholica et generali. dum mysteria revelat, nisi per Ecclesiam et humanum testimonium ei innotescat et proponatur divina revelatio.

OBIICES 2. Assensus fidei humanae, qui datur Regi loquenti per Legatos, resolvitur partialiter in auctoritatem ipsorum Legatorum: ergo similiter assensus fidei, quem praebemus Deo per Ecclesiam et Sanctos ac Apostolicos viros loquenti, partialiter resolvi debet in eorum auctoritatem. Consequentia patet a paritate rationis: Deus enim (inquit de Lugo, non aliter agit cum hominibus per suos Prophetas, aut Apostolos, quam Reges terreni per suos Legatos; unde S. Paulus 2. ad Cor. 5. scribit: Pro Christo ergo legatione fungimur.

Antecedens puriter constat: dum enim legatus aliquis. qui habetur pro viro probo, proponit aliquid ex parte Regis. non solum creditur eius verbis propter auctoritatem Regis. sed etiam propter privatum eius ac peculiare testimonium.

Nego consequentiam: et ratio disparitatis est aperta, quod fides qua creditur Regi per suos Legatos loquenti, cum sit humana non est mirum, quod testimonium legati habeat rationem illius obiecti partialis, quia testimonium legati est eiusdem rationis et ordinis cum testimonio Regis, ac per se sufficienti­ens ad conciliandum assensum fidei humanae: secus autem est de fide theologica, quae cum divina sit. solo Dei revelantis testimonio fulciri potest, ac proinde per se non potest niti ultimo testimonio Ecclesiae, quod pure humanum est.

OBIICIES 3. Si testimonium Ecclesiae resolvi deberet in aliquod aliud, puta in testimonium Dei, sequeretur in assensu divinae fidei committi vitiosum circulum, crederet enim fidelis auctoritati Ecclesiae propter divinam revelationem, et iterum divinae revelationi propter Ec­ clesiae auctoritatem; si quaeras enim ab aliquo fideli, cur credat Deum esse trinum v. g. respondebit, quia Ecclesia testatur: si rursus exigas, unde sciat Ecclesiae testimonium esse verum; reponet, quia Deus, qui verax est in dicendo, revelavit per Scripturam sacram Ecclesiam esse columnam veritatis, et habere assistentiam Spiritus sancti in rebus fidei decernendis ac proponendis: igitur aut necesse est, quod admit­tatur circulus vitiosus in assensu fidei, aut quod in ipsum Ecclesiae testimonium partialiter resolvatur.

Nego maiorem, et ad eius probationem dico, non eadem ratione fieri resolutionem assensus fidei in testimonium Ecclesiae, qua fit in testimonium Dei; siquidem resolvitur in testimonium Ecclesiae, ut in regulam proponentem credenda, et ea discernentem a non credendis; resolvitur vero in testimonium Dei tamquam in rationem formalem credendi, seu assentiendi mysteriis revelatis. Unde in illo assensu nullus committitur vitiosus circulus: siquidem non fit vitiosa circulatio, quando fit transitus de uno in aliud secundum diversam rationem, et in diverso genere causae: hoc autem fit in praesenti; quippe fidelis credit mysteriis revelatis propter divinam revelationem, tamquam propter causam formalem credendi; credit vero revelationem illam esse divinam et veram, propter auctoritatem Ecclesiae, tamquam propter conditionem applicantem ea quae credenda sunt, ac discernentem credenda a non credendis; assentiri autem alicui tamquam rationi formalis, et alteri tamquam rationi directivae vel dispositivae ad assensum, est assentiri propter diversam rationem, et in diverso genere causae: igitur in eo assensu non fit circulus vitiosus.

OBIICIES 4. In id ultimo resolvitur fides, quod est motivum, cur caetera credamus: sed Ecclesiae auctoritas est motivum, cur omnia mysteria credamus. Probatur auctoritate S. Augustini supra laudata: Evangelio non crederem, nisi Ecclesiae Catholicae me commoveret auctoritas: igitur, etc.

Nego minorem, et ad auctoritatem S. Augustini dico, ipsum intelligendum esse de motivo credibilitatis Evangelii; non vero de motivo ultimo ipsius credulitatis, seu fidei. Unde id propter sanctus Augustinus, non quod putaret testimonium Ecclesiae esse obiectum terminativum fidei theologicae, per quam inter caetera credo Scripturam sacram esse verbum Dei; sed quia seclusa Dei auctoritate, illud iudicium, quod necessario actum fidei praecedit, nullum habuisset sufficiens fundamentum, quo iudicaret firmiter credendum Evangelia divina auctoritate esse conscripta; nec discernendi inter verum Evangelium ab illis libris, qui primis Ecclesiae temporibus vulgabantur sub nomine Evangelii Pauli, et quorumdam aliorum Apostolorum, quos Ecclesia ut supposititios ac spurios fetus reprohavit.

OBIICIES 5. Debemus habere certam aliquam et infallibilem fidei regulam, cui adhaereamus firmiter, ut non simus sicut parvuli fluctuantes, et circumferamur omni vento doctrinae, ait sanctus Paulus ad Ephes. 4: sed haec visibilis et infallibilis regula non potest esse alia ab auctoritate Ecclesiae: igitur in Ecclesiam auctoritatem resolvi potest fides nostra, et in ea firmari.

Distinguo maiorem: debemus habere infallibilem fidei regulam, per quam cognoscamus quae sint credenda, necne, concedo: in quam tamquam in ultimum terminum et motivum fides nostra resolvatur, nego. Et sic distincta minore, nego consequentiam. Licet enim Ecclesia sit infallibilis fidei regula, in eam tamen non resolvitur fides nostra, tamquam in causam formalem ultimam, sed solum tamquam in conditionem, sive per se, sive per accidens, requisitam ad assensum. Dico per accidens, quia certe fides Patriarcharum et Apostolorum ac eorum omnium, qui divina mysteria immediate audierunt a Deo revelante, non pendebat ab auctoritate Ecclesiae proponentis et revelantis res fidei.

OBIICES 6. Divinum testimonium per se spectat ad obiectum formale fidei: sed quando Ecclesia aliquid proponit et definit secundum auctoritatem divinam et per infallibilitatem, quam habet ab assistentia Spiritus sancti, haec proponit et definit per auctoritatem sibi commissam: igitur illius testimonium pertinet ad obiectum terminativum fidei.

Distinguo maiorem: testimonium divinum absolutum et immediatum spectat ad obiectum terminativum fidei, concedo: immediatum et dumtaxat participatum, quale est testimonium Ecclesiae. nego. Vel aliter: testimonium divinum pertinet ad obiectum fidei. vel per se. vel reductive, concedo: reductive tantum, nego. Testimonium autem Ecclesiae est tantum quaedam participatio testimonii divini, et ad illud tamquam ad suum principium reducitur; unde in istud non potest fides ultimo resolvi, maxime cum ipsummet in aliud resolvatur.

Conclusio quinta. — FIDES QUANTUM AD PROPOSITIONEM AC REVELATIONEM CREDENDORUM, RESOLVITUR IN TESTIMONIUM ECCLESIAE, PROUT IPSA REGITUR A SPIRITU SANCTO: QUANTUM ATTINET AD ASSENSUM, RESOLVITUR IN DIVINAM VERACITATEM, SEU IN VERITATEM DEI IN COGNOSCENDO ET DICENDO: Haec conformior videtur doctrinae Doctoris Subtilis in 3. dist. 23. num. 11. ubi ait: Ego assentio huic propositioni, Deus est trinus et unus, quia prius assentio Deo revelanti hanc veritatem, etc.

Probatur autem prima pars illis omnibus Scripturae textibus. quibus Ecclesia dicitur regi et gubernari a Spiritu sancto, ac illius esse organum in tradendis et proponendis rebus fidei. Unde 1. ad Timoth. 3. Ecclesia Dei appellatur columna et firmamentum veritatis. quia nimirum fides nostra, quantum ad propositionem credendorum. illi innititur; unde sanctus Augustinus, lib. Contra Epistolam Fundamenti, cap. 5. constanter ait: Evangelio non crederem, nisi me Ecclesiae Catholicae commoveret auctoritas, qua sublata, nec etiam Evangelio credere possum. Et infra, sermonem faciens de lib. Act. Apost., ait: Cui libro necesse est me credere, si credo Evangelio, quoniam utramque Scripturam similiter mihi Catholica commendat auctoritas. Tantam autem Ecclesiae auctoritatem aestimari vult Christus Dominus, ut decernat Matth. 18. eum haberi tamquam Ethnicum et Publicanum, qui Ecclesiam non audierit in excipienda correptione, multo magis in assensu praebendo rebus ab ea propositis.

Secunda pars tacite colligitur ex dictis: siquidem in id resolvitur ultimo fides quoad assensum, quod est illius obiectum formale sub quo: at divina veracitas, seu veritas Dei in cognoscendo et revelando est obiectum formale sub quo nostrae fidei: ergo fides nostra quoad assensum resolvitur in illam divinam veracitatem. Maior constat: id enim in quod fides resolvitur quoad assensum debet esse motivum formale talis assensus: motivum autem formale quo per fidem assentimur Deo, et obiectum formale sub quo fidei, idem omnino sunt; igitur fides resolvitur in ipsam divinam veracitatem.

DICES 1: Ipsa divina veracitas seu veritas Dei in cognoscendo et dicendo resolvitur in veritatem Dei in essendo: igitur in eam etiam assensus nostrae fidei debet resolvi.

Distinguo antecedens: ita resolvitur sub ratione entis, concedo: sub ratione motivi, nego. Unde neganda est consequentia, primum enim motivum fidei divinae, a quo ipsa suam infallibilitatem accipit, et per quod distinguitur a fide humana, est ipsa auctoritas seu veracitas Dei, quae complectitur infinitam Dei sapientiam, qua falli non potest, eiusdemque bonitatem, qua fallere nequit.

DICES 2. Si divina veritas sit ultimum motivum, quo credunt fideles mysteria revelata, nec possit fides ultimo fundari in alio quam in illo tamquam ultimo fundamento et termino, sequeretur plurimos simplices fideles non credere fide divina, siquidem plerique ex illis non credunt praecise ob Dei revelantis auctoritatem, sed vel propter auctoritatem parentum, vel Pastorum, vel ipsius Ecclesiae proponentis res fidei: at absurdum consequens: ergo et id unde sequitur.

Nego maiorem: nullus enim revera fidelis est, qui non credat rebus sibi propositis ob auctoritatem Dei. saltem implicite, etsi enim multi non cogitent explicite de divina revelatione et auctoritate, in eam tamen confuse saltem et implicite feruntur, dum credunt ea quae sibi tum ab Ecclesia, tum a Parentibus, aut Pastoribus proponuntur, quando id quod proponitur aestimant esse a Deo revelatum: Quod autem plerumque accidat ut etiam docti ac de divinis mysteriis eruditi saepe non videantur cogitare de divina auctoritate aut revelatione dum credunt, id contingit propter assuetudinem et facilitatem in credendo, qua fit ut auctoritate Dei moveantur ad credendum sine ulla reflexione: qua ratione, qui sacris etiam ministeriis incumbunt, plerumque illa perficiunt cum legitima intentione etiam actuali; attamen quia super eam non reflectunt, videntur sibi postmodum legitima intentione caruisse.

DICES 3: Fide credimus Deum esse primam veritatem: atqui hoc non credimus propter ipsius testimonium, ridiculum enim videretur credere aliquem esse veracem, quia ipse hoc diceret. Deinde, fide credimus Deum esse: at hoc non credimus propter eius testimonium: tum quia absurdum esset credere aliquem existere, quia ipse hoc testaretur; siquidem id testari non posset nisi existeret: tum quia ignotius non potest esse ratio cognoscendi magis notum: sed notius est Deum existere, quia hoc ratione naturali constat, quam sit notum hanc veritatem ipsum testari: ergo non possumus credere Deum existere propter eius veritatem. Denique, credimus Deum revelasse articulos fidei: sed id non credimus propter aliam rationem, alioqui daretur processus in infinitum: igitur aliquis assensus fidei non potest resolvi in ipsam Dei veracitatem.

Respondeo ad primum negando minorem: non enim sola ratione naturali nobis innotescit Deum esse veracem, sicut et eodem lumine constat ipsum esse infinite perfectum; sed etiam id apparet per testimonium ipsius Dei suam divinam veracitatem attestantis. Unde ad probationem, dico non esse parem rationem Dei se veracem attestantis cum homine, qui idipsum de seipso testaretur; quia id nullis argumentis probat, nec ulla mihi adest iusta ratio, qua me moveat, ut credam eum verum attestari dum se veracem esse pronuntiat: at cum lumine naturali nobis certo constet Deum esse summe sapientem, et bonum, ita ut ipsi repugnet aut falli aut fallere; hinc merito ei credimus dum se veracem esse profitetur: credimus, inquam, assensu quidem firmiore quam alio. qui propter rationem naturalem posset elici: fides enim est quavis scientia naturali certior, ut dicemus infra. Ad secundum nego minorem: et ad eius probationem dico, non eandem esse rationem de testimonio Dei. ac hominum, quia testimonium hominis non solum facit obiectum suum inevidens, sed etiam testimonium istud est fallibile: atque ita est medium cognoscendi longe incertius et imperfectius, quam sit evidens ratio naturalis; unde illud testimonium solum generat opinionem. seu fidem humanam; non potest autem fides humana subsistere cum cognitione certa et evidenti de existentia alicuius, ut diximus in Logicis, agendo de assensu intellectus: ac proinde non mirum, si non possit aliquis credere aliquem existere propter eiusdem testimonium, cum habeat evidentem notitiam illius existentiae. Secus autem est in fide divina. quae cum in certitudine omnem naturalem scientiam superet, quia testimonium divinum est infinite certius qualibet naturali scientia; ideo data etiam quacumque cognitione excerpta ex ratione humana circa Dei existentiam, aut aliud obiectum. merito adhuc movemur divino testimonio, ut id firmius credamus, quam sit assensus ille. qui ex ratione naturali orietur; unde licet ex eo ipso, quod nobis Deus loqueretur, evidenter cognoscamus ipsum existere, tamen voluntas adhuc intellectui posset imperare. ut illam divinam existentiam crederet. propter testimonium Dei id affirmantis.

Ad aliam eiusdem minoris probationem dico, non semper quod est minus notum evidenter facere assensum minus certum, non enim propositio evidenti­or semper efficit evidentio­rem assensum. sed sufficit quod sit certius re cognita: unde obscura Dei revelatio potest esse ratio cur firmius assentior alicui rei alias naturaliter mihi evidenter cognitae; et sic licet fides, qua credo Deum testari sese existere, sit obscurior cognitione, qua naturaliter scio illum esse, cum sit tamen absolute certior, etiam firmiore­m potest assensum generare.

Ad tertium nego minorem: credimus enim Deum revelasse articulos fidei propter eandem ipsam revelationem: sicut enim lumen non solum est ratio cur videam colores, sed etiam cur ipsum lumen percipiam: ita revelatio divina est formalis ratio simul credendi tam ipsam revelationem, quam res per eam revelatas: ac subinde non sequitur, quod illa revelatio debea­t credi per alteram, quodque fieri debeat processus in infinitum.

NOTANDUM 1. Obiectum fidei posse tripliciter accipi: Primo quidem, pro ipso fidei obiecto tam materiali quam formali. quatenus videlicet significat omnes res credendas propter divinam veracitatem. Secundo. pro propositione externa, qua aliquid de subiecto fidei annuntiamus affirmando vel negando. Tertio, pro ipso conceptu mentis, quo obiecta fidei concipimus. Certum est autem obiectum fidei primo modo acceptum, si intelligatur de obiecto primario, cum sit ipse Deus, esse rem omnino simplicem; si vero accipiatur pro secundariis obiectis simul cum primario, esse quidem complexum: sic enim comprehendit omnes res, quae possunt obici intellectui per fidem cognoscendae. ⟦illegible: Luare?⟧ tota difficultas esse videtur de obiecto fidei ex parte vel cognoscentis, vel loquentis.

Observandum insuper complexionem, quae reperitur in modo concipiendi intellectus humani, non provenire ex eo, quod eius obiectum explicetur per plures voces: hoc enim per accidens se habet ad complexionem mentalem ponendam, vel non ponendam, ut optime observat de Lugo, d. 3. sect. 2. num. 33. Per accidens enim est, quod nunc voces taliter sint destinatae ad significandum, ut indigeamus pluribus vocibus ad exprimendam unicam propositionem mentalem: quemadmodum enim Sinenses non habent sicut nos Alphabetum, ex cuius characteribus formantur omnes nostra dictiones, sed habent characteres significantes dictionem integram; sic fieri potuit, ut instituerentur singulae voces pro singulis propositionibus integris, ita ut unica vox simplex significaret hoc totum complexum, homo est rationalis, et ut sic repraesentaret propositionem mentalem complexe, quae fieret per compositionem praedicati cum subiecto. E contra vero fieri potest, ut conceptus sit incomplexus, licet explicetur a nobis per voces complexas: sic Angelus v. g. unico simplici conceptu apprehendit unionem animae rationalis cum corpore humano, quae tamen tria, nempe unionem, corpus, et animam, non possumus explicare, nisi per plures voces; ac subinde, quemadmodum conceptus complexus potest explicari per unicam vocem, sic etiam conceptus incomplexus potest efferri per enuntiationem complexam.

NOTANDUM 2. Praecipua fidei mysteria et obiecta contineri in quibusdam articulis et symbolis. Articulus autem, ut ait Richardus a S. Victore, Est incisibilis veritas de Deo arctans nos ad credendum, hoc est, dirigens intellectum respectu omnium eorum, quae communiter sunt credenda; vel secundum S. Isidorum, Articulus est perceptio divinae cernitatis, tendens in ipsam; idest, articulus est illud, quod illuminat nos ad divinam veritatem percipiendam, et intellectum movet ad eam credendam. Hinc Articulorum nomine intelliguntur non quidem omnes veritates revelatae, quae in sacra Scriptura, vel Conciliis continentur, sed praecipua earumdem capita: quemadmodum enim contextura corporis humani certis artubus et articulis sustinetur ac connectitur, ne dissolvatur et pereat; sic in fide nostra sunt aliqua magis principalia et capitalia, quae si dissolverentur, tacite tota fidei contextura pessundaretur et rueret. Symbolum autem est vox Graeca, quae signum seu indicium et collectionem significat: sic in arte militari signum, quod datur militibus, ut sese invicem cognoscant, et ab hostibus discernant, dicitur Symbolum: quamvis etiam proprie Symboli nomen usurpetur ad significandam collectionem, quae fieri solet ex multorum adunatione ad aliquod opus. Porro utraque hac ratione Symboli nomen usurpatur ab Ecclesia ad significandam brevem summam, seu regulam fidei ex variis articulis rerum credendarum collectam ac fidelibus propositam, qua sese invicem cognoscant, et ab haereticis discernant. Dicitur autem Symbolum ab Augustino, seu ab eo qui est auctor Serm. 115. De Tempore: Comprehensio fidei nostrae simplex, brevis, et plena: ut simplicitas ruditati, brevitas memoriae, et plenitudo consulat doctrinae. Triplex autem maxime Symbolum admittitur in Ecclesia: primum quidem Apostolicum, quod ab Apostolis compositum est, antequam in varias provincias dividerentur, ut probabitur intra: secundum dicitur Nicaenum, quod maiori ex parte ordinatum fuit in Concilio Nicaeno, ut Fideles magis profiterentur explicite aliquos articulos impugnatos ab haereticis, et ideo propter Arii potissimum errorem negantem Filii divinitatem haec magis explicite declarata fuit in Symbolo Nicano. Cum autem Macedonius postea impugnasset Divinitatem Spiritus sancti, Concilium Constantinopolitanum priori Symbolo Nicaeno, post illa verba, Et in Spiritum sanctum, addidit: Dominum, et vivificantem, qui cum Patre, et Filio simul adoratur, et conglorificatur: qui locutus est per Prophetas. Necnon et illa verba: De Spiritu sancto ex Maria Virgine. Similiter et illud: Cuius regni non erit finis. Tertium symbolum appellatur S. Athanasii, qui licet non habuerit auctoritatem condendi symbolum, quia tamen formula illa, qua suam fidem explicite professus est, clare ac nitide praecipuos fidei articulos declarabat, non solum placuit et probata fuit a summis Pontificibus, ad quos illam direxerat, sed insuper acceptata fuit ab universa Ecclesia: ideoque Symboli nomen ac virtutem obtinuit. Athanasium autem huius Symboli auctorem fuisse, constat ex S. Gregorio Nazianzeno in Oratione De laudibus Athanasii: necnon ex S. Augustino in Psal. 120. et ex consensu totius Ecclesiae, quae nomine S. Athanasii istud Symbolum solemniter recitat diebus Domi-

NOTANDUM 3. Obiecta fidei dupliciter spectari posse, nempe vel in esse rei, seu quatenus sunt res suis nativis principiis ac proprietatibus constantes; vel in esse credibilis, prout videlicet proponuntur intellectui per fidem credendae. Res autem in esse credibilis possunt invicem habere varium ordinem, nimirum vel ordinem existentiae, vel dignitatis, vel habitudinis unius ad aliud, vel dependentiae seu emanationis unius ab altero. Certum est autem, inquit Doctor in 3. dist. 23, quod sit aliquis ordo inter ipsa credibilia: primo, secundum esse existentiae, quia quaedam sunt priora in existendo, quam alia, scilicet divina creatis, necessaria contingentibus, et aeterna temporalibus. Secundo, penes esse dignitatis, aliqua enim sunt digniora et nobiliora in sua entitate, ut ea quae pertinent ad Deum in se, sicut et ea, quae pertinent ad Christum Dominum, haec enim longe praecellunt caeteris rebus, quae per fidem apprehenduntur. Tertio non est etiam dubium de ordine necessitatis: nam aliqua sunt necessaria simpliciter, ut essentia et attributa Dei: item animae immortalis, rationalis, et similia: alia sunt contingentia, ut creatio mundi, passio Christi, etc. Denique non est dubium de ordine durationis, cum aliqua sint aeterna, et ab aeterno, alia temporalia sed praeterita, alia futura. Tota difficultas esse posset de ordine in esse credibilis, an scilicet credibilitas aliquorum obiectorum pendeat a fide aliorum, quae debent prius supponi credita. Comparari autem possunt vel obiecta materialia fidei inter se, ita quod fides aliquorum obiectorum pendeat obiective a fide aliorum, nec aliqua nisi propter alia credantur; vel comparari possunt obiecta formalia inter se, puta divina veritas in cognoscendo cum veritate in dicendo; vel denique materialia cum formalibus, nimirum res credendae cum motivo credibilitatis.

His ita claritatis gratia praemissis, tria hic sunt resolvenda: Primum, utrum fidei obiectum sit complexum vel incomplexum, tam ex parte actus, quo creditur, quam ex parte rei, quae per fidem cognoscitur. Secundum, utrum sit aliquis ordo inter obiecta tam materialia quam formalia fidei. Tertium, an omnia fidei obiecta distincte ac sufficienter includantur in symbolo Apostolorum.

Conclusio prima. — OBIECTUM FIDEI TAM EX PARTE REI CREDITAE QUAM EX PARTE ACTUS CREDENTIS POTEST ESSE COMPLEXUM, AUT INCOMPLEXUM.

Patet huius conclusionis veritas ex primo et secundo Notabili; enimvero aliqua sunt fidei obiecta simplicissima, tam in se, quam in sua apprehensione, puta divina aeternitas, sapientia, et caetera Dei attributa, qui sicut sunt secundum se omnino simplicia, ita per simplicem et unicum actum fidei possunt percipi. Aliqua vero sunt complexa tantum secundum se, non vero secundum sui apprehensionem: sic v. g. in illo fidei assensu: Homo debite praeparatus, faciendo sacram Synaxim recipit augmentum gratiae, est obiectum, seu propositio obiectiva complexa, quae tamen apprehenditur per unicum et incomplexum fidei actum. Aliqua vero sunt complexa tam secundum se, quam penes sui apprehensionem v. g. Discipuli Christi Domini in die Pentecostes receperunt plenitudinem Spiritus sancti; haec propositio obiectiva fidei est complexa secundum se, duo namque involvit praedicata, et subiecta: primum, quod Apostoli receperint plenitudinem Spiritus sancti: secundum, quod illam acceperint in die Pentecostes. Est etiam complexa penes assensum; quippe dum sint actus intellectus saltem partiales, quibus assentitur huic propositioni, quae est duplex virtualiter, licet formaliter videatur una. Si autem assensus fidei consideretur ex parte actus intellectus componentis ac dividentis, seu affirmantis vel negantis, aut apprehendentis veritates revelatas per compositionem aut negationem praedicati cum subiecto, certum est hac ratione fidem esse complexam tam ex parte obiecti, quam ex parte actus: tum quia homines non aliter recipiunt obiecta credenda, quam per voces humanas, qua repraesentant obiecta complexe, nempe per propositiones constantes ex subiecto et praedicato, quae cum generent species similes obiecti et praedicati aptas ad producendas apprehensiones distinctas de extremis, hinc est, quod sequatur assensus complexus componens praedicatum cum subiecto. ⟦illegible: Idde qunl?⟧ inquit de Lugo, disp. 3. sect. 2. n. 16, quoties veritas propositionis non apparet clare, sed credenda est propter aliud medium et motivum, necesse est, quod interveniat discursus saltem virtualis ad ei assentiendum: cum ergo veritates revelatae tales sint, necessum est, ut eis assentiamur, quod fiat discursus saltem virtualis, inferendo nempe ex eo, quod quae Deus dicit, sint vera, et quod Deus hanc rem esse revelaverit, consequens sit illam esse veram: ubi autem discursus est, necesse est quod sit complexio, tam ex parte obiecti, quam ex parte assensus. Igitur in omni actu composito fidei necessum est, quod interveniat complexio ex parte actus et obiecti.

Conclusio secunda. — OMNIA OBIECTA MATERIALIA AEQUE IMMEDIATE SPECTANT AD FIDEM; ALIQUA TAMEN PRINCIPALIUS AD EAM PERTINERE VIDENTUR QUAM ALIA. Haec secundum rei veritatem debet esse communis quoad utramque partem, licet nonnulli verbotenus videantur dissentire:

Prima pars constat; omnia enim obiecta fidei aeque innituntur motivo formali credibilitatis, scilicet veritate Dei in cognoscendo et dicendo, et aeque immediate revelantur a Deo, ac proponuntur ab Ecclesia, nec enim maiorem infallibilitatem habet Ecclesia in proponendo uno obiecto, quam in altero, nec Deo minus credendum est quando revelat unum obiectum, quam dum revelat aliud, quippe cum non minus sit verax ratione unius, quam alterius: igitur omnia fidei obiecta aequali ratione sunt credibilia.

Dices 1. Deus non aequaliter omnia affirmat, aliqua enim tantum simpliciter enuntiat, alia vero cum iuramento: igitur non omnia revelata exigunt aequalem fidem.

Nego consequentiam; siquidem non minus repugnat Deo mendacium, quam periurium; hoc enim utrumque directe militat in summam eius veracitatem: unde licet ut nostrae infirmitati sese accommodet, interdum utatur iuramento, quo efficaciori modo nostrum assensum provocet: nihilominus iuramentum istud non maiorem denotat veritatem alicuius rei, quam si illam dumtaxat enuntiaret ac revelaret. ⟦illegible: Idde qund?⟧ omnis Dei revelatio et attestatio veritatis censeri posset iuramentum: quippe cum Deus ⟦illegible: rii?⟧ revelatae veritatem testetur per seipsum, velit eam credi propter suam veracitatem, quod proprie est iurare.

Dices 2. Non omnia quae revelantur sunt aeque vera: igitur non omnia sunt aeque credibilia. Patet antecedens, quae enim pure divina sunt, etiam veriora sunt quam creata. Sunt enim magis necessaria et magis entia, ac subinde maiorem habent veritatem, et consequenter magis sunt credibilia. Confirmatur exemplo charitatis bene regulatae et ordinatae; haec enim magis diligit ea quae maiorem habent bonitatem: igitur etiam fides magis debet credere ea quae maiorem et firmiorem habent veritatem.

Respondeo, concessa antecedente, distinguendo consequentiam: magis credi debent quae habent maiorem veritatem, quando motivum credendi est ipsa propria veritas obiecti crediti per se evidenter apparens, transeat: quando motivum credendi est alia veritas, quae aeque participatur ab aliis obiectis veris, revelatis, et per fidem cognitis, nego. Cum ergo fidei motivum ultimum non sit veritas evidenter apparens obiecti crediti, sed veracitas et testimonium Dei, aeque omnia sunt credibilia quibus hoc motivum ex aequo convenit: omnia autem revelata aeque participant motivum credibilitatis, quia Deus aeque infallibilis est ac verax in revelando uno obiecto, ac aliis: ac subinde fides omnia credit propter idem motivum. Ad confirmationem dici retorqueri posse argumentum, quemadmodum enim charitas non semper provocat ad amandum creaturas, quae secundum se sunt perfectiores, et quae magis participant de bonitate ac perfectione divina, sed eas, ex quibus Dei gloria maior exurgit, quia motivum ultimum amandi propter charitatem non est ipsa perfectio creaturae, sed Dei bonitas et gloria: unde si ex creatione hominis maior Dei gloria resultaret, quam ex creatione Angeli, ex motivo charitatis deberet quis plus diligere hominem, quam Angelum: igitur quemadmodum charitas aeque diligit ea, ex quibus aequalis gloria Dei resultat, ita fides debet aeque credere omnia credibilia, quia in ipsis aeque apparet divina veracitas.

Secunda pars etiam constat: cum enim inter obiecta credibilia alia sint nobiliora, puta quae divina sunt; alia vero minus nobilia, qualia sunt omnia creata, inter quae insuper multiplex ac varius est ordo dignitatis secundum maiorem vel minorem eorum perfectionem; hinc est quod quemadmodum lumen naturale intellectus magis inclinat ad cognoscendam veritatem nobiliorem, sic etiam fidei lumen magis inclinabit intellectum circa divina credenda, quam circa ea quae sunt pure creata. Ex iis igitur sequitur obiecta materialia fidei posse seorsim ab invicem credi, quando non habent naturalem dependentiam, nec essentialiter ac necessario unum alteri ex natura rei praesupponitur: siquidem omnia illa obiecta ex aequo a Deo revelantur, et sic aequaliter sibi vindicant infallibilitatem ex veracitate et revelatione divina. Dixi, quando unum necessario et naturaliter non praesupponit alteri: sunt enim quaedam obiecta quae ut credantur supponunt fidem aliorum, a quibus necessario dependent: sic non possum credere Spiritum sanctum procedere a Patre et Filio, nisi credam in Deo esse Patrem, Filium, et Spiritum sanctum; nec Deum esse remuneratorem, nisi credam existere; nec omnes homines resurrecturos, nisi credam omnes morituros; resurrectio enim supponit essentialiter mortem. Si autem comparentur obiecta formalia fidei inter se, v. g. veritas Dei in cognoscendo cum eius veritate in dicendo, et revelando, aliquem servant ordinem in sua existentia, non vero in esse credibilis: quippe prius est Deum esse verum in cognoscendo, quam in loquendo: etenim veritas in cognoscendo aeterna est, divina, et Deo intrinseca: veritas autem in loquendo et revelando temporalis est, et Deo extrinseca. In esse autem credibilis nullum dicunt ordinem prioris, aut posterioris: quippe sibi invicem inserviunt, ut credantur, cum neutra possit credi, nisi propter alteram, puta veracitas propter revelationem, et revelatio propter veracitatem. Si tandem comparentur obiecta materialia fidei cum formalibus, certum est, quod invicem servare debeant ordinem in ratione credibilis; materialia namque dependent a formalibus, ut credantur: siquidem motiva veracitatis et revelationis non creduntur propter obiecta materialia, sed e contra materialia creduntur propter ista motiva. Verum haec omnia leviora sunt, quam quod diutius in iis immoremur.

Conclusio tertia. — OBIECTA CREDENDA SUFFICIENTER IN SYMBOLO APOSTOLORUM CONTINENTUR QUANTUM AD SUBSTANTIAM.

Probatur: Summa credendorum maxime spectat ad Deum in sua Divinitate, vel in nostra humanitate subsistentem, iuxta illud Ioan. 17. Haec est vita aeterna, ut cognoscant te solum Deum verum, et quem misisti Iesum Christum. Sed duo illa credendorum capita diserte explicantur in Symbolo, et quae ad utriusque notitiam spectant in eo sufficienter declarantur, ut testatur S. Augustinus, Serm. 181. De tempore: Symbolum, inquit, breve est verbis, sed magnum in sacramentis, quidquid enim de Deo, et Christo in Scripturis traditum est, in Symbolo continetur. Quam utique veritatem egregie probant ac elucidant Alensis q. 96. memb. 5. art. 1. Seraphicus Doctor in 3. dist. 25. art. 1. q. 1, ubi probat sufficientiam credendorum in Symbolo contineri tum ex parte Auctorum componentium; tum ex parte Articulorum fidei veritates continentium. Ex parte quidem Auctorum componentium:

Quia, inquit, universitas ibi Apostolorum convenit, quam non est dubium aliquid non potuisse latere de his quae pertinent ad fidei complementum. Et ut maiorem haberent firmitatem, singuli posuerunt ibi suas partes, et omnes insimul singulas approbaverunt: ut una Ecclesia, quae super Apostolos fundari debebat, unam fidei credulitatem et confessionem haberet, qua quidem diceretur fides Catholica, hoc est, fides universalis. Universalis, inquam, quia universis data, et ab universis Apostolis, qui erant fundamentum universalis Ecclesiae, constituta. Unde Petrus primo particulam suam dicens: Credo in Deum Patrem omnipotentem Creatorem caeli et terrae. Secundo Andreas subiunxit: Et in Iesum Christum Filium eius unicum Dominum nostrum. Tertio Ioannes addidit: Qui conceptus est de Spiritu sancto, natus ex Maria Virgine. Quarto intulit Iacobus maior: Passus sub Pontio Pilato, crucifixus, mortuus, et sepultus. Quinto subiunxit Thomas: Descendit ad inferna, tertia die resurrexit a mortuis. Sexto addit Iacobus minor: Ascendit ad caelos, sedet ad dexteram Dei Patris omnipotentis. Septimo adiecit Philippus: Inde venturus est iudicare vivos et mortuos. Octavo intulit Bartholomaeus: Credo in Spiritum sanctum. Nono subiunxit Matthaeus: Sanctam Ecclesiam Catholicam. Decimo addidit Simon Chanaanaeus: Sanctorum communionem. Quia in Sanctorum communione est peccatorum remissio. Undecimo superaddidit Iudas Thadaeus: Carnis resurrectionem. Et est sensus, quod Deus resuscitabit ipsam carnem. Duodecimo Matthias consummavit: Vitam aeternam. Amen. Et sic Apostoli in numero duodenario pleno et integro composuerunt illud Symbolum, quando erant insimul congregati. Potest etiam nihilominus sumi a parte articulorum constituentium, cum enim omnes articuli sint de Deo, aut secundum quod est in natura propria, aut secundum quod est unitus humanae naturae, necesse est quaedam articulos esse spectantes ad Divinitatem; quosdam ad humanitatem. Illi autem qui spectant ad Divinitatem, aut respiciunt divinam essentiam in se, aut respiciunt divinae essentiae personas sive hypostases, aut respiciunt eius operationes. Si respiciunt ipsam divinam essentiam in se, sic est unus articulus, secundum quod unica et simplex est divina essentia, et hoc insinuatur cum dicitur: Credo in Deum. Si autem respiciunt divinae essentiae personas sive hypostases, secundum quod tres sunt personae, tres sunt articuli. Quorum unus est: Credo in Deum Patrem omnipotentem. Alius vero notatur cum dicitur: Et in Iesum Christum Filium eius unicum Dominum nostrum. Alius cum dicitur: Credo in Spiritum sanctum. Si autem respiciant divinae essentiae operationes, hoc potest esse tripliciter, secundum quod triplex est eius operatio: quarum una est in colla> tione naturae, et haec est creatio. Altera in collatione gratiae, et haec est sanctificatio. Tertia est in collatione gloriae, et haec est gloriosa resuscitatio. Et secundum hoc tunc sunt tres articuli: quorum unus notatur cum dicitur: Credo in Creatorem caeli et terrae. Alter cum dicitur: Sanctam Ecclesiam Catholicam, sanctorum communionem, remissionem peccatorum. Alius cum dicitur: Carnis resurrectionem. Et vitam aeternam. Amen. Et sic septem sunt articuli circa Divinitatem respicientes ipsam divinam essentiam in se, et in personis, et in operibus eius. Et patet eorum sufficientia, quia non habet ipsa pluribus modis considerari. Similiter circa humanitatem non est reperiri nisi septem articulos principales, secundum septem actus Christi Redemptoris, qui ordinantur ad nostram redemptionem. Quorum primus est incarnari: et de hoc est unus articulus: Qui conceptus est de Spiritu sancto. Secundus est nasci; et de hoc est alius articulus: Natus ex Maria Virgine. Tertius est pro nobis pretium solvere: et de hoc est alius articulus: Passus sub Pontio Pilato, crucifixus, mortuus, et sepultus. Quartus est infernum spoliare; et de hoc est articulus: Descendit ad inferna. Quintus est de morte triumphare; et de hoc est alius articulus: Tertia die resurrexit a mortuis. Sextus est caelestia transcendere: et de hoc est alius articulus: Ascendit ad caelos, sedet ad dexteram Dei Patris omnipotentis. Septimus ad iudicium venire: et de hoc est alius articulus: Inde venturus est iudicare vivos, et mortuos. Et sic patet quod septem sunt articuli spectantes ad Deitatem, et septem spectantes ad humanitatem, in quibus universitas fidei continetur, secundum quod significatur in 1. Apoc. ubi dicit Ioan. se vidisse septem candelabra, et in medio septem candelabrorum similem filio hominis, et ille habebat ad dexteram septem stellas. Per septem namque stellas luminosas, quae sunt de natura caelesti, intelliguntur septem articuli spectantes ad Divinitatem: per septem autem candelabra aurea, quae sunt de terrena materia, verumtamen optima et depurata, intelliguntur septem articuli respicientes humanitatem: et ideo dicit, quod in medio horum vidit similem filio hominis. Quoniam ergo isti quatuordecim articuli continentur in Symbolo Apostolico, hinc est quod fides continetur in illo Symbolo sufficienter et plene quantum ad illa quae principaliter sunt credenda. Et ideo concedendae sunt rationes ad istam partem.

Dices 1. Si in eo Symbolo sufficienter continentur omnes articuli credendi, cur necessum fuit alia addere Symbola? Sed praeter Symbolum Apostolorum Ecclesia etiam habet alia Symbola, nempe Symbolum Nicaenum, et Symbolum S. Athanasii: igitur Apostolicum Symbolum non sufficienter complectitur omnia credenda.

Respondet Seraphicus Doctor ib. ad 5. arg: Apostolicum Symbolum sufficiens esse ad credendorum notitiam; caetera vero fuisse addita ad credendorum maiorem explanationem, et ad haeresum confutationem; unde Apostolicum Symbolum sufficiens est ad instruendam plebem de his quae necessario debet explicite credere; alia vero duo Symbola necessaria sunt Pastoribus ac Rectoribus, tum ad explicanda ea quae continentur in Apostolico Symbolo, tum ad confutandos varios errores. Symbolum Nicaenum, inquit Seraphicus Doctor, conditum > fuit ad confutationem plurium haeresum pullulantium. Unde adduntur aliqua ad maiorem expressionem, per quae possunt haereses confutari, et praeterea ad elidendam haeresim Manichaei non tantum dicitur: Credo in Deum, sed credo in unum Deum. Neque tantum dicitur: Creatorem caeli et terrae, sed etiam visibilium et invisibilium. Ad confutationem vero haeresis Ariana non tantum dicitur: Credo in Iesum Christum Dominum nostrum, sed etiam additur: Et in unum Dominum Iesum Christum Filium Dei unigenitum … usque ubi: Per quem omnia facta sunt. Ad confutationem vero haeresis Eutychetis, et Nestorii, qui dixerunt Spiritum sanctum servum esse Patris et Filii, non dicitur tantum: Credo in Spiritum sanctum, sed additur: Dominum et vivificantem, qui ex Patre procedit, et Latini addiderunt, Filioque, propter errorem Graecorum. Qui cum Patre, et Filio simul adoratur, etc. Et additur: Qui locutus est per Prophetas, ad destructionem erroris quorundam, qui dixerunt, quod Prophetae locuti sint sicut phanatici. Et sic patet, quod ista Symbola non superfluunt, nec Apostolicum deficiat: quia quamvis in illo fides sufficienter contineatur quantum ad propriam et simplicem fidei confessionem, tamen opportunum fuit aliquid ei addere ad maiorem explanationem, et propter confutandam haereticam pravitatem.

Dices 2. Summa credendorum maxime his duobus continetur, nempe existentia Dei, et illius iustitia per ordinem ad homines remunerandos, iuxta illud sancti Pauli ad Hebr. 11. Accedentem ad Deum oportet credere quia est, et inquirentibus se remunerator est: sed haec duo non continentur in Symbolo Apostolico: igitur non complectitur sufficienter omnia credenda.

Nego minorem. Profitemur namque Deum existere, cum dicimus: Credo in Deum: his enim verbis profitemur unum Deum esse: remuneratio vero continetur in ultimis illis verbis, Et vitam aeternam, in quibus continetur aeternam beatitudinem observantibus mandata Dei: ac proinde sufficienter apparet illius divina iustitia in praemiandis bonis, et malis plectendis: quemadmodum et omnia alia divina attributa innotescunt, vel nomine Dei, vel per omnipotentiam divinam: qui enim est omnipotens, consequenter infinitus est, ac subinde illustratus omnibus perfectionibus, quae ad ens infinitum spectant.

Dices 3. Inter mysteria fidei explicite omnibus credenda, unum ex praecipuis est Sacramentum Eucharistiae, quod idcirco appellatur per Antonomasiam Mysterium fidei: quia maxime sensus ac intellectus humani captum naturalem fugit: at mysterium istud non continetur in Symbolo Apostolico, nec etiam in aliis duobus: igitur ista Symbola non sufficienter complectuntur omnia credenda.

Respondet idem Seraphicus Doctor ad 3. Quod iste articulus non est principalis, sed sub aliquo articulo continetur, sicut et alia Sacramenta. Volunt autem quidam dicere, quod reducitur ad Articulum de Omnipotentia: alii autem ad Articulum de Passione, quia istud est memoriale passionis: sed melius est ipsum revocare ad Articulum de unitate Ecclesiae, et peccatorum remissione, ad quae etiam alia Sacramenta revocantur: in ipsis enim Sacramentis fit peccatorum remissio, et attenditur totius Ecclesiae Sanctorum unio.

Addunt aliqui mysterium hoc non esse positum in Symbolo, quia in eo continentur solum ea, quae scitu erant necessaria ad fidem explicitam pertinentem ad intellectum: fides autem explicita Eucharistiae non est necessaria propter se, sed ad implendum digne praeceptum sumendi Eucharistiam; unde, ut observat S. Augustinus tract. 11. in Ioan, Catechumeni, qui olim docebantur omnia mysteria credenda priusquam susciperent baptisma, nil audiebant de Sacramento Eucharistiae: non ergo mirum si in Symbolo, quod Catechumeni etiam ante baptismum suscipiendum edocti, ne profiteri debent, non contineatur hic articulus, cuius fides explicita ab eis non exigitur donec hoc Sacramentum essent suscepturi.

Respondeo, id nulli Catholico videri debere dubium; quippe hoc ipsum aperte tradunt SS. Patres, maxime vero S. Clemens Epist. 1. ad Iacobum, et lib. 1. Recognitionum: S. Ambrosius Serm. 38. Chrysostomus Homil. 1. et 2. De Symbolo, Augustinus Serm. 115. et 118. De Tempore, et S. Leo Epist. 13. ad Pulcheriam, et Serm. 3. De Passione, ubi ait: Ipsa Catholici Symboli brevis et perfecta confessio duodecim Apostolorum est insignita sententia. Unde Baronius ad an. 11. existimat Symbolum fuisse compositum anno 10. a Passione Christi, antequam videlicet in varias provincias dividerentur. Quod etiam suaderi potest ratione SS. Patrum mox laudatorum, qui volunt ideoque Apostolos hoc Symbolum edidisse, ut haberent unam, eamdemque regulam fidei, quam omnes omnibus populis proponerent. Secundo, ut singuli Fideles brevem hanc fidei formulam facilius memoriae mandarent, et frequentius profiterentur. Sic Augustinus Hom. 12. in Serm. De Symbolo. Tertio, ut possent fideles hac brevi formula veluti clypeo praemuniri adversus omnes haereticorum fraudes. Ita S. Chrysostomus Hom. De Symbolo. Addunt praefati Patres Apostolos non tradidisse Symbolum istud scripto, sed verbotenus: Ne, inquit Eusebius Emissenus Hom. 2. De Symbolo, ab haereticis corrumpi posset, ac vitiari. Unde non mirum si Symbolum istud non habeatur a fidelibus tamquam Scriptura sacra, cum ab Apostolis non fuerit scriptum, sed traditum fidelibus, ut in eorum memoria conservaretur. Adde quod licet Apostoli illud tradiderint Spiritu sancto regente et gubernante quoad veritatem sententiarum, non tamen dictante singula verba, quod ad Scripturam Canonicam videtur esse necessarium: et insuper, licet certum sit Symbolum istud esse editum ab Apostolis, id tamen non est de fide, nec ab Ecclesia definitum, nec ab ea inter divinas Scripturas receptum.

AN, ET QUALITER FIDES SUCCESSU TEMPORUM PROFECTUM AC AUGMENTUM SUSCEPERIT.

NOTANDUM 1. Ex Seraph. Doctore in 3. d. 25. art. 2, fidei augmentum considerari posse tripliciter: Primo quidem, quantum ad credendorum multitudinem. Secundo, quantum ad plenitudinem luminis. Tertio, quantum ad certitudinem cognitionis. Primo, inquam, fidei augmentum spectari potest quantum ad multitudinem credendorum, idque vel secundum eorum additionem, vel penes eorumdem explicationem: obiecta enim credenda considerari possunt ut plura, vel pauciora uno tempore, quam alio: insuper quae implicite dumtaxat proponuntur uno tempore, possunt altero tempore explicite et distincte credenda proponi. Similiter fides potest suscipere novi luminis augmentum successu temporum, ita quod quae obscurius erant revelata uno tempore, distinctius et apertius altero tempore appareant per uberiorem doctrinae illustrationem et perspicaciorem rerum credendarum propositionem. Tandem fides comparari potest vel ad veritatem dictantem, vel ad intellectum assentientem. Quaeritur autem, an his omnibus modis fides augmentum suscipiat, ita quod nunc plura, vel pauciora sint credenda, idque clarius et distinctius, necnon et firmius et certiori assensu, quam crediderint nascentis Ecclesiae fideles.

NOTANDUM 2. Fidem de aliquo obiecto haberi posse dupliciter, nempe vel implicite, vel explicite. Fides explicita est, quando assensus fertur ad ipsum obiectum, prout tale est, ita ut qui credit, possit interrogatus in particulari dicere se illud credere. Fides implicita est, quando aliquid credimus, in quo vel alia involvuntur, quamvis nos lateat quae illa sint, vel non possumus credere hoc, quin eo ipso saltem in communi alia credamus. Potest autem haec implicita fides provenire primo ex ratione formalis obiecti eiusdem. V. gr. qui credit fide infusa unum articulum propter auctoritatem divinam, eo ipso videtur implicite amplecti quidquid Deus revelaverit: sicut qui dete- statur unum peccatum grave, praecise quia est offensa gravis Dei, eo ipso implicite videtur detestari omne peccatum grave, in quo idem detestandi motivum reperitur. Secundo, continentia implicita oriri po- test ex eo, quod credatur aliqua collectio rerum contusa, in qua alia obiecta continentur, quae secundum se, et in particulari ignorantur: sic dum aliquis rusticus credit omnia, quae creduntur ab Ecclesia Ro- mana, fidem habet implicitam de omnibus articulis et veritatibus Ca- tholicis spectantibus ad integritatem fidei. Tertio denique, potest con- tingere, ut credatur aliquid connexum cum alio, idque vel quia una propositio est connexa cum alia in reipsa, seu per identitatem rei, quamvis connexio ipsa non potest sine fide cognosci, et hoc modo, qui credit Deum esse infinitum, implicite credit esse trinum: vel etiam particulare in universali cognoscitur implicite, ut per se constat.

NOTANDUM 3. Fidei sicut et Ecclesiae statum distingui posse tri- plicem, iuxta triplicem legem Naturae, Scripturae, et Gratiae. Status Naturae fuit ab Adamo usque ad Moysen: Scripturae vero a Mose usque ad Christum: Gratiae denique ab ipsius Christi Domini nativitate usque ad consummationem saeculi. Insuper horum statuum qui- libet distingui potest in diversa tempora: quemadmodum S. Gregorius, Homil. 2. in Matth., distinguit statum legis Naturae ab ipso mundi exordio usque ad diluvium: a diluvio et Noe usque ad Abra- hamum: et ab Abrahamo usque ad Mosem. Similiter in singulis eorum statuum distingui possunt homines in duas classes, nempe in illos qui fuerunt Principes, Pastores et Rectores aliorum, et in eos qui instar ovium a pastoribus reguntur, ac fidei veritatibus instruuntur et illustrantur.

His ita praemissis, determinandum est primo, utrum semper aequalis fuerit Ecclesiae fides quovis in statu, tam implicita, quam explicita circa eadem obiecta credenda. Secundo, utrum obiecta credenda clarius in uno tempore, quam in altero innotuerint. Tertio, utrum maiori ac firmiori certitudine uno tempore credita sint, quam altero.

Conclusio prima. — FIDES QUANTUM AD SUBSTANTIAM CREDIBILIUM EADEM FUIT IMPLICITE IN OMNIBUS FIDELIBUS CUIUSVIS STATUS ECCLESIAE, NECNON ET EXPLICITE IN PRINCIPIBUS AC RECTORIBUS, NON ITA IN FIDELIUM VULGO USQUE AD STATUM LEGIS GRATIAE. Haec Conclusio tribus partibus constat, quarum

Prima colligitur ex Apostolo ad Heb. 11. ubi cum dixisset: Sine fide impossibile est placere Deo, subdit: Credere enim oportet accedentem ad Deum, quia est, et inquirentibus se remunerator sit: sed plurimi in quovis Ecclesiae statu Deo placuerunt: igitur credere debuerunt eum existere, et eum esse remuneratorem eorum qui illum inquirebant: at substantia credibilium maxime his duobus articulis virtute continetur, nempe divina existentia, quae non solum Deitatem, sed etiam attributa omnia ac Dei operationes et praecellentias involvit, et hominum salutem, ad quam omnia Dei opera ad extra ordinantur; omnia enim propter Electos: igitur, etc. — Confirmatur ex eo quod ibidem Apostolus fidem dicit esse substantiam rerum sperandarum: res autem sperandae quovis tempore fuerunt eadem secundum substantiam, scilicet aeterna beatitudo, et quae ad illam spectant, unde ibidem subdit: Iuxta fidem defuncti sunt omnes isti (nempe antiqui Patres) non acceptis repromissionibus, sed a longe eas aspicientes, et salutantes. Quapropter 2. ad Cor. 1. loquens de antiquis Patribus, ait: Habentes autem eumdem spiritum fidei. Quibus significat veteres Patres eamdem quam nos fidem habuisse.

Probatur insuper: fidei summa maxime concernit Deum subsistentem in sua Divinitate, aut in nostra humanitate: at haec fides in omni Ecclesiae statu semper extitit: igitur, etc. Maior patet ex illo Ioann. 17. Haec est autem vita aeterna: ut cognoscant te solum verum Deum, et quem misisti Iesum Christum. Minor vero probatur ex illo Actor. 4. ubi de Christo dicitur: Non est aliud nomen sub caelo datum hominibus, in quo oporteat nos salvos fieri; unde quotquot fuerunt fideles quovis in Ecclesiae statu omnem suam spem in Christum direxerunt, tamquam in fontem gratiae, et Auctorem, ac Mediatorem Dei et hominum. Hinc Heb. 13. dicitur: Christus heri, et hodie, et in saecula; quibus Paulus significat, quod etsi Christus Dominus tantum apparuerit in medio temporum, tamen divinae suae operationis ac virtutis influxum in omnes prorsus Gentes quovis tempore, et sub qualibet lege, Natura, Scriptura, aut Gratiae derivavit: hinc Apocal. 13. dicitur: Agnus occisus ab origine mundi, quoniam futurum huius divinae victimae sacrificium, quo expiari deberent hominum peccata, fuerit semper praesens Deo, ut eius intellectu et intuitu moveretur ad gratiam impertiendam hominibus: quapropter omnes omnino fideles in ipso Messia spem suam ac salutem collocarunt; unde David, Psal. 21. In te speraverunt Patres nostri, speraverunt et liberasti eos; ad te clamaverunt, et salvi facti sunt.

Quod autem illius divini Mediatoris gratia et opitulatio longe ante suum in mundum adventum hominibus profuerit ad salutem, praeclare docet S. Paulus 1. ad Cor. 10. his verbis: Patres nostri omnes sub nube fuerunt, et omnes mare transierunt, et omnes in Moyse baptizati sunt in nube, et in mari: et omnes eamdem escam spiritualem manducaverunt, et omnes eamdem potum spiritualem biberunt: bibebant autem de spiritali consequente eos Petra: Petra autem erat Christus. Hinc SS. Patres docent fidem in Christum semper fuisse hominibus quovis in statu necessariam ad salutem. Quod etiam non obscure insinuat S. Paulus ad Rom. 3. ubi cum dixisset: Omnes peccaverunt, et egent gloria Dei, subdit: Iustificati per gratiam ipsius, per redemptionem, quae est in Christo Iesu, quem proposuit Deus propitiationem per fidem in sanguine ipsius ad ostensionem iustitiae suae, propter remissionem praecedentium delictorum, in sustentatione Dei, ad ostensionem iustitiae eius in hoc tempore, ut sit ipse iustus, et iustificans eum, qui est ex fide Iesu Christi. — Hinc S. Augustinus, Tract. ⟦tract-number illegible⟧ in Ioan. praeclare docet eamdem esse fidem Synagogae, et Ecclesiae, quantum ad eius obiectum: Tempora, inquit, variata sunt, non fides: mutatus est sonus verbi ⟦illegible: two short words garbled beyond recovery⟧: eadem tamen fides utrosque coniungit. Et Serm. S. De Tempore: Una, inquit, est fides novi, et veteris Testamenti. Quapropter lib. 1. Retractat., cap. 18. docet Christianam religionem extitisse ab initio mundi, quamquam eo nomine non fuerit appellata: Ipsa res, inquit, quae nunc Christiana religio nuncupatur, erat et apud Antiquos, nec defuit ab initio generis humani, quousque Ipse veniret in carnem, unde vera Religio, quae iam erat, coepit appellari Christiana. Cum enim post resurrectionem, Ascensionemque in caelum coepissent Apostoli praedicare, et plurimi crederent, primum Antiochiae, sicut scriptum est, appellati sunt Discipuli Christiani. Nostris ergo temporibus haec est Christiana Religio, non quia prioribus temporibus non fuit, sed quia posterioribus hoc nomen accepit, quam cognoscere et assequi securissima est salus. — Cui concinit egregie S. Leo, Serm. De Nativitate:

Cessent igitur, inquit, illorum querela, qui impio murmure divinis dispensationibus obloquentes de divinae Nativitatis tarditate causantur: tamquam praeteritis temporibus non sit impensum, quod in ultimo mundi aetate est gestum. Verbi Incarnatio haec contulit fecunda, quae facta est, ut sacramentum salutis humanae in nulla unquam antiquitate cessaret. Quod praedicaverunt Apostoli, hoc annuntiaverunt Prophetae: nec sero est impletum, quod semper est creditum. Sapientia vero et benignitas Dei hac salutiferi operis mora cupidiores nos suae vocationis effecit, ut quod multis signis, multis vocibus, multisque mysteriis, per tot fuerat saecula praenuntiatum, in his diebus Evangelii non esset ambiguum: et nativitas, quae omnia miracula, omnemque intelligentiam erat excessura mensuram, tanto constantiorem in nobis gigneret fidem, quanto praedicatio eius et antiquior praecessisset, et crebrior. Non itaque novo consilio Deus rebus humanis, nec sera miseratione consuluit: sed a constitutione mundi unam, eamdemque omnibus causam salutis instituit. Gratia autem Dei, qua semper est universitas iustificata Sanctorum, aucta est Christo nascente, non coepit. Et hoc magnae pietatis sacramentum, tum totus iam mundus impletus est, tum potens etiam in suis significationibus fuit, ut non minus utiles sint qui in illud credidere promissum, quam qui suscepere donatum.

His etiam suffragatur ratio: omnes enim quovis tempore fideles tendere debuerunt in eamdem beatitudinem, et per eumdem Mediatorem Christum: ergo necessum fuit, ut omnes invicem convenirent in eadem fide, saltem implicita, et secundum substantiam.

Secunda pars probatur, nempe quod omni tempore fidelium Rectores, Pastores, et Principes explicitam habuerunt fidem praecipuorum mysteriorum; hoc enim significat Christus Dominus Lucae 10. generaliter dicens Apostolis: Beati oculi qui vident quae vos videtis; dico enim vobis, quod multi Prophetae, et reges voluerunt videre quae vos videtis, et non viderunt: et audire quae auditis, et non audierunt. Ex quo recte colligit sanctus Ireneus, lib. 4. cap. 24. Si desideraverunt, ergo in eum crediderunt. Hinc sanctus Leo Epist. 23. dicit a principio generis humani denuntiatum hominibus Christum in carne venturum. Quam utique denuntiationem et fidem propagarunt etiam Gentiles aliqui mediis in idololatriae tenebris, ut constat de sanctissimo viro Iob, qui cap. 19. dicit: scio, quia Redemptor meus vivit. — Verum cum haec fides infidelitate Gentilium obscurata fuisset et paene extincta, denuo suscitata fuit in Abrahamo; qui expressiorem mysteriorum fidem habuit, maxime vero Incarnationis, ut Christus Dominus testatur Ioan. 8. Abraham pater vester exultavit, ut videret diem meum: vidit et gavisus est. Ab eo autem sanctissimo Patriarcha ad omnes eius posteros fides de incarnando Verbo propagata est, unde S. Paulus ad Gal. 3. Abrahae dictae sunt promissiones, et semini eius. Eam autem divinam fidem per frequentes revelationes factas Patriarchis Isaac et Iacob, excoluit Deus usque ad ipsius Moysis tempora, de quo priusquam legem acciperet S. Paulus ad Heb. 11. ita scribit: Fide Moyses grandis factus negavit se esse filium filiae Pharaonis, magis eligens affligi cum populo Dei, quam temporalis peccati habere iucunditatem, maiores divitias aestimans thesauro AEgyptiorum improperium Christi: aspiciens enim in remunerationem. Prae caeteris autem Israelitis, qui post Moysem vixerunt, expressionem de Incarnatione Verbi, eiusque mysteriorum Vita, Mortis, ac Resurrectionis habuerunt David, et Isaias: nam de Davide legimus Matth. 22. quod Christum in spiritu vocat Dominum dicens: Dixit Dominus Domino meo, sede a dextris meis, etc. de Isaia vero Ioan. 12. Haec dixit Isaias quando vidit gloriam eius, et locutus est de eo.

Tertiam partem aperte docet S. Gregorius, Hom. 16. in Ezechielem, ubi circa medium, ait: Dei cognitio, quae in Patribus spiritualibus fuit, nota toti populo Hebraeorum non fuit: Nam omnipotentem Deum, sanctam videlicet Trinitatem, cum Prophetae praedicarent, populus ignorabat, solum decalogum tenebat in fide, legem Trinitatis nesciens. Quibus significat non omnes fideles Israelitas habuisse explicitam fidem praecipuorum fidei mysteriorum, puta Trinitatis, necnon et Divinitatis venturi Messiae: multo minus noverant specialia mysteria, quae nunc explicite credit populus Christianus, et distincte exprimuntur ac declarantur in Symbolo; unde S. Paulus ad Ephes. 3. ait: Aliis generationibus non est agnitum filiis hominum, sicuti nunc revelatum est sanctis Apostolis eius, et Prophetis in spiritu. Cui concinit

S. Ioan., Epist. 1. cap. 5. Scimus quoniam Filius Dei venit, et dedit nobis sensum, ut cognoscamus verum Deum, et simus in vero Filio eius.

Ex his igitur sequitur fidem explicitam aliquorum obiectorum in particulari non fuisse semper aequalem, nec fideles vulgares Testamenti veteris, imo et eorum Rectores ita distincte mysteria fidei novisse, ac novit etiam rude Christianorum vulgus. Insuper in ipso etiam statu legis naturae aut scriptae non semper eadem extitit fidei aequalitas, aliquando obtenebrescente rerum notitia, alias vero per Prophetas renovata, quod etiam contingit in statu legis gratiae; non enim fideles omnium saeculorum aeque explicitam ac distinctam habuerunt plurium obiectorum fidem; contigit enim, ut quorum notitiam explicitam habuerant maiores, postmodum eadem fides ignorantiae tenebris in plerisque illorum posteris consopita, rursus in lucem revocata tuerit Conciliorum definitionibus, sanctionibus Pontificum, ac Doctorum labore et studio.

Dices 1. Tota Christiana fides continetur in lege nova: lex autem nova tota continetur in veteri lege; est enim illa mystica rota in rota, ut notat Ezechiel, cap. 1. igitur magis apertam et explicitam fidem habere debuerunt fideles veteris Testamenti, quam novi. — Nego consequentiam: licet enim Novum Testamentum implicite saltem in veteri claudatur, inde tamen non est consequens, veteres fideles eamdem quam nos explicitam mysteriorum habuisse fidem: nam, ut pluries notat S. Apostolus, omnia in figura contingebant illis.

Dices 2. Variato obiecto, etiam habitus mutatur: igitur si aliquid credant novi Testamenti fideles, quod a fidelibus veteris Testamenti non fuerit agnitum, sequitur etiam mutatam esse fidem, cuius contrarium supra docuimus ex sancto Augustino dicente: Tempora variata sunt, non fides, etc. — Distinguo antecedens: mutato obiecto secundum rationem intrinsecam obiecti, concedo: secundum variam eiusdem obiecti propositionem, et magis aut minus explicitam eiusdem revelationem; nego. Sic autem obiecta fidei dumtaxat variata sunt, ut quae prius obscurius, nunc distinctius proponantur et explicentur.

Dices 3. Omnia fidei mysteria, maxime quae concernunt vitam ac statum Christi Domini, quae non vera sunt de praeterito, aliquando vera erant de futuro: ergo sicut modo verum est Christum esse incarnatum, natum et passum, ita verum erat in praeterito Christum esse incarnandum, nasciturum et passurum, et qua ratione nunc est credibile de praeterito, eadem ratione credibile de futuro. — Respondeo, quod omnia, quae credimus de praeterito, fuerunt equidem credenda de futuro implicite, concedo: explicite tantum, ac distincte, nego. Explicatius enim ac distinctius nobis proponuntur obiecta fidei, quam olim Iudaeis; ac proinde plura nunc explicite credimus, quam creditum fuerit ab iis, qui Christi adventum et praedicationem praecesserunt, ut demonstrabit

Conclusio secunda. — SECUNDUM DIVERSITATEM TEMPORIS FIDES PROFECTIONEM HABUIT, QUANTUM AD AUGMENTUM LUMINIS. Ita Seraph. Doctor d. 25. art. 2. q. 2. et fuerant olim per Prophetas et Patriarchas: quapropter adorandus ille Salvator dicitur Lux mundi Ioan. 8. quia ut denuntiaverat Isaias cap. 9. ad eius adventum populus qui ambulabat in tenebris vidit lucem magnam: habitantibus in regione umbrae mortis lux orta est eis. Hinc dicebat Apostolis Lucae 8. Vobis datum est nosse mysterium regni Dei: caeteris autem in parabolis, ut videntes non videant, et audientes non intelligant. Quapropter Ioan. 15. eisdem dicebat: Vos autem dixi amicos: quia omnia quaecunque audivi a Patre meo nota feci vobis; unde Apostolus ad Ephesios 1. Habemus redemptionem per sanguinem eius, remissionem peccatorum secundum divitias gratiae, quae superabundavit in nobis in omni sapientia et prudentia, ut notum faceret nobis sacramentum voluntatis suae. Quibus omnibus constat Deum uberiori fidei lumine illustrare fideles Novi Testamenti, quam veteris, ita quod veteris Ecclesia fideles illustrati fuerint fide, velut aurorae crepusculo, nobis vero divina fides affulgeat secundum omnem suae luminis plenitudinem; fidelium enim, sicut et Iustorum semita quasi lux splendens, procedit et crescit usque ad perfectum diem. Quam atique veritatem egregie explicat S. Leo, Serm. 13. De Passione: ubi cum dixisset: Incarnatio Verbi et occisio ac resurrectio Christi universorum fidelium salus facta est: et sanguis unius Iusti, quem nobis Pater emit, quia eum pro reconciliatione mundi credimus fusum, hoc contulit Patribus, qui similiter credidere fundendum. Tandem concludit: Nil ergo, dilectissimi, ab antiquis significationibus in Christiana religione diversum est, nec unquam a praecedentibus Iustis, nisi in Domino Iesu Christo salus sperata est, dispensationibus pro divinae voluntatis ratione variatis, sed in idipsum coruscantibus et legis testimoniis, et Prophetarum oraculis, et oblationibus hostiarum; quia sic congruebat illos populos esurire, ut futura revelata non caperent, obumbrata susciperent; et maior Evangelii esset auctoritas, cui tot signis, totisque miraculis, atque mysteriis veteris Testamenti paginae deservissent. Hinc addit Serm. 2. De Ascensione: Quod Redemptoris nostri conspicuum fuit, in sacramenta transiit, et ut fides excellentior esset ac firmior, visioni doctrina successit: cuius autoritatem supernis illuminata radiis credentium corda sequerentur.

Probat etiam hanc veritatem S. Gregorius super Ezechielem, Homil. 6. ubi ait:

Per incrementa temporum crevit scientia spiritualium Patrum. Plus namque Moyses, quam Abraham: plus Prophetae, quam Moyses; plus Apostoli, quam Prophetae, in omnipotentis Dei scientia eruditi sunt. Fallor si haec ipsa Scriptura non loquitur: Pertransibunt plurimi, et multiplex erit scientia. Sed haec eadem, quae de Adam, Moyse, Prophetis, et Apostolis diximus, ex eiusdem Scripturae verbis, si possumus, ostendamus. Quis etiam nesciat, quia Abraham cum Deo locutus est? Et tamen ad Mosen Dominus dicit: Ego sum Deus Abraham, Deus Isaac, et Deus Iacob, et nomen meum Adonai non indicavi eis. Ecce plus Mosi, quam Abraham innotuerat, qui illud de se indicat, quod se non Abraha indicasse narrabat. Sed videamus si Prophetae plus, quam Moyses divinam scientiam apprehendere potuerunt. Certè Psalmista dicit: Quomodo dilexi legem tuam Domine! tota die meditatio mea est. Atque subiunxit: Super omnes docentes me intellexi, quia testimonia tua me> meditatio mea est. Et iterum: Super Seniores intellexi. Qui ergo legem meditari se memorat, et super omnes docentes se ac seniores intellexisse testatur, quia divinam legem, plus quam Moyses acceperat, manifestat. Quomodo autem ostensuri sumus, quia plus Apostoli edocti sunt, quam Prophetae? Certe veritas dicit: Multi reges, et Prophetae voluerunt videre quae videtis, et audire quae auditis, sed non viderunt. Plus ergo, quam Prophetae de divina scientia noverunt, quia quae illi solo spiritu viderant, ipsi etiam corporaliter videbant. Impleta itaque est ea, quam superius diximus, Danielis sententia: quia pertransibunt plurimi, et multiplex erit scientia. Mensura ergo calami, qui est sex cubitorum, et palmo, ducatur ad cubitos decem, et mensura decem cubitorum ad extremum surgat in tredecim, quia quanto mundus ad extremitatem ducitur, tanto nobis externae scientiae aditus largius aperitur.

Concludendum est ergo cum Seraphico Doctore supra laudato, quod secundum diversitatem temporum fides crevit: primo, penes veritatis exhibitionem; secundo, propter maiorem gratiae diffusionem; tertio, propter planiorem instructionem; idem enim credentes clarius nunc ea, qui credunt, cognoscunt, quam antiquitus cognoscebant, quia iam est veritas exhibita per Christum: iam etiam gratia sancti Spiritus amplius diffunditur in Sacramentis novae legis propter Christi meritum, et pretium iam solutum: iam etiam nunc fides apertius praedicatur, docetur, probatur, et defenditur per evidens Christi, et eorum sequacium documentum.

Conclusio tertia. — FIDES, QUANTUM AD FIRMITATEM ASSENSUS, LONGE MAIOR AC PRAESTANTIOR FUIT IN NOVA LEGE, QUAM IN VETERI.

Hanc probat Hugo Victorinus, lib. 1. De Sacramentis, p. 11. cap. ⟦illegible: digit⟧. ubi ait: Duo sunt secundum quae fides crescere dicitur, cognitio et affectus: secundum cognitionem fides crescit, quando eruditur ad scientiam; secundum affectum vero, quando ad devotionem excitatur. Inde dicit praesignatum fuisse in libro Numerorum, cap. 13. per botrum, qui a duobus hominibus in vecte portabatur: botrus enim, inquit, ille in vecte, Christus in cruce est, cuius mysterium in Sacramento duo populi portant: qui praecesserunt, portaverunt, sed non viderunt: quia praecedentes adventum eius sacramenta passionis ipsius portaverunt, sed non omnes per cognitionem intelligere valuerunt: secundi autem portant, et vident, quia fideles post adventum Christi, Sacramentum passionis eius per fidem suscipiunt, et per revelatam cognitionem iam aperte cognoscunt: hinc est, quod cum nostra fides pleniorem ac planiorem habeat irradiationem, etiam firmiorem intellectus assensum importat. Unde S. Leo, Serm. 2. De Ascensione Domini, ait: Hanc fidem Ascensione Domini auctam, et Spiritus sancti munere roboratam, non carceres, non exilia, non fames, non ignes, non laniatus ferarum, nec exquisita persequentium crudelitatibus supplicia terruerunt. Pro hac fide per universum mundum, non solum viri, sed etiam feminae, nec tantum impubes pueri, sed etiam tenerae virgines usque ad effusionem sui sanguinis declararunt. Haec fides daemonia eiecit, aegritudines depulit, mortuos suscitavit. Unde et ipsi beati Apostoli, qui tot miraculis confirmati, tot sermonibus eruditi, atrocitatem tamen Dominicae passionis expaverant, et veritatem resurrectionis eius non sine hesitatione susceperant, tantum de Ascensione Domini profecerunt, ut quicquid illis prius intulerat metum vertebatur in gaudium.

Concludendum ergo cum Seraphico Doctore quaest. 3. quod fides augmentum suscipit tribus modis: primo extensive, quantum ad articulorum explicationem; secundo intensive, quantum ad clariorem illuminationem; tertio radicaliter, quantum ad certitudinis, et devotionis adhaesionem. Quod quidem augmentum non solum respicit diversos homines in diversis statibus, sed etiam sub eadem lege viventes. Nam, ut observat Hugo Victorinus supra laudatus, secundum incrementa fidei diversa genera hominum inveniuntur.

Quidam enim fideles sunt, qui sola pietate credere eligunt, sed utrum credendum sit, vel non, ratione non comprehendunt. Alii vero ratione approbant quod fide iam credunt. Alii vero quod fide credunt et ratione approbant, purificatae mentis intelligentia experiuntur. Imprimis sola fides facit electionem. In secundis ratio adiungit approbationem. In tertiis puritas intelligentiae apprehendit certitudinem.

NOTANDUM 1. Concipi posse, quod obiecto fidei inesse possit falsitas duplici ex capite: primo quidem, ex parte Dei dicentis, et revelantis, si videlicet mentiretur, et falsa pro veris proponeret; secundo, ex parte hominis credentis, si nimirum fides humana possit inclinare credentem, ut firmiter existimet aliquid esse revelatum a Deo, quod ita non esset; ita ut fide divina quis moveatur ad eliciendum assensum falsum et erroneum. Fuit autem olim Priscillianistarum, qui sic dicti sunt a Priscilliano Episcopo Abulensi, blasphemia qua ore impudenti dicebant Deum posse auctorem esse mendacii et falsitatis, ut inde concluderent licitum esse non solum mentiri, sed etiam mendacium firmare iuramento propter tegendum secretum; unde eis istud erat vulgare: iura, periura, secretum prodere noli. Quam utique impietatem licet Catholici omnes execrati fuerint, attamen non defuerunt aliqui Doctores, qui licet concesserint Deum de potentia ordinaria nulla ratione mentiri posse, nec falsum dicere, attamen de potentia absoluta id praestare posse, sive per se, sive per alios existimabant. Ita docuit Gabriel, in 3. dist. 12. quaest. 1. Petrus de Aliaco, in 1. quaest. 12. et Holcot, in 2. dist. 5. Quam tamen sententiam ita temperare videntur, ut ad declinandam vocis mendacii invidiam, non admittant quidem Deum posse mentiri; quia, inquit Gabriel, mendacium significat falsum dictum cum aliqua deordinatione et malitia morali; Deus autem etsi falsum diceret, nullum faceret malum moraliter, et ideo non mentiretur.

NOTANDUM 2. Mentiri nil aliud esse, quam dicere aliquid scienter aliter ac sentimus: ita S. Augustinus in Enchiridio, cap. 18. qui ibidem colligit non idem esse mentiri, ac falsum dicere: potest aliquis dicere falsum absque mendacio, quia nimirum existimat id verum esse; atque ideo cum non loquatur praeter mentem, etiam non mentitur; siquidem mentiri est contra mentem ire: e contra vero potest aliquis dicere verum, qui nihilominus revera mentiretur, quia videlicet id quod ipse profert verum quidem est, tamen falsum esse existimabat, atque ideo scienter dixit aliter ac sentiebat; quam utique veritatem luculenter ibidem explicat S. Augustinus his verbis:

Melior est qui nesciens falsum dicit, quoniam id verum putat, quam qui mentiendi animum sciens gerit, nesciens verum esse, quod dicit; ille namque aliud non habet in animo, aliud in verbo; huic vero qualecumque per seipsum sit quod ab eo dicitur, aliud tamen clausum in pectore, aliud in lingua promptum est, quod malum proprium est mentientis.

Ex quibus inferre licet duplicem in verbis distingui posse falsitatem, nempe materialem, et formalem. Materialis est, quando aliquis putans esse verum quod dicit, decipitur et decipit, qua ratione non committitur quidem mendacium, sed forte levitas et temeritas in dicendo, quae aliquam mendacii notam vel malitiam involvit. Formalis autem falsitas est, quando quis cognoscens falsum esse quod dicit, illud attirmat et venditat pro vero; aut cognoscens esse verum, illud negat, in quo formaliter consistit ratio et malitia mendacii. Caeterum in Deo non habet locum deceptio, seu falsitas materialis; cum enim Deus non possit falli, sed necessario noverit id omne, quod verum est, inde consequens est eum non posse loqui falsum quin mentiatur, et loquatur contra mentem.

NOTANDUM 3. Deum tribus modis posse concipi per alios mentiri: primo quidem proprie, praecipiendo videlicet alicui, ut suo proprio, vel ipsius Dei loquentis nomine falsa pro veris annuntiet; secundo, eum ad id stimulando et incitando per motum aliquem interiorem, non secus ac gratia sua praeveniente nos erigit ad aliqua bona opera; tertio, producendo in eo vel habitum mendacii, quo moveatur, et facilitatem habeat ad dicendum falsa pro veris, vel producendo in eius intellectu assensum falsum. Quod rursus concipi potest fieri posse duobus modis: primo quidem, se solo eum producendo in intellectu; quo casu intellectus per eum intelligeret passive non autem active. secundo, ita ut cum intellectu speciali modo ad eius productionem concurrat, eum ad illum determinando, qua ratione in eo causat gratias praevenientes, ac similes veras illustrationes, quae etsi physice etiam ab intellectu producantur, tamen quia Deus est praecipua earum causa, et homo ad eas non concurrit libere, soli Deo tamquam absolutae causae tribuuntur. Unde Arausicanum Can. 20. ait: Deum in homine multa bona facere, quae non facit homo, scilicet morali modo agendo, et libere, sive ita ut homini imputari debeant.

Conclusio prima. — REPUGNAT DEO MENTIRI TAM PER SE QUAM PER ALIOS, ETIAM DE POTENTIA EXTRAORDINARIA. Haec est communis apud Catholicos Doctores.

Et probatur apertis Scripturae textibus. Primo quidem, Num. 23. Non est Deus quasi homo, ut mentiatur: nec ut filius hominis, ut mutetur: dixit, et non fecit? locutus est, et non implevit? Ex quo testimonio tria licet inferre: Primum, quod non solum Deus non possit mentiri eo mendacio quod sit peccatum, sed etiam nec possit dicere falsum; alioquin nulla esset haec Prophetae ratiocinatio: Deus mentiri non potest: ergo quod promisit implebit; posset enim aliquis respondere Deum equidem non posse mentiri, posse tamen falsum dicere et promittere; atque adeo ex ipsius promissione non esse consequens, quod res sit ponenda. Secundum est, quod ibi affirmetur non minus repugnare Deo mendacium, quam mutationem: impossibile est Deum mutari etiam de potentia absoluta: ergo pariter impossibile est ipsum mentiri. Tertium quod inferre licet, est quod cum Deus ad hominem comparatur secundum repugnantiam mentiendi, non comparatur secundum actum; nam sunt quidam homines, qui de facto non sunt mentiti, ut patet de Beata Virgine, et S. Ioanne Baptista: sed illa comparatio fit secundum capacitatem, quia Dei natura non est capax mendacii, sicut est humana natura; unde per antonomasiam Deus in Scriptura sacra dicitur verax; homo autem mendax: sic Ioan. 8. Qui misit me, verus est. Ad Rom. 3. Est autem Deus verax: omnis autem homo mendax. — Confirmatur ex illo ad Hebr. 6. ubi Apostolus ait: Volens Deus ostendere pollicitationis haeredibus immobilitatem consilii sui, interposuit iusiurandum: ut per duas res immobiles, quibus impossibile est mentiri Deum, fortissimum solatium habeamus: quibus Apostolus significat tam Dei promissionem, quam iuramentum, esse duas res immobiles, in quibus impossibile sit Deum mentiri, tam in promissione, quam in iuramento: quapropter Christus Dominus Luce 21. dicebat: Caelum et terra transibunt: verba autem mea non transibunt: perinde enim est ac si diceret: caelum et terra deficere possent, utique de potentia absoluta, de ordinaria namque non deficient.

Probatur secundo auctoritate SS. Patrum, qui communi consensu docent tam impossibile Deum mentiri, quam Deum non esse, aut non esse omnipotentem. Sic S. Dionysius, cap. 8. De divinis nominibus: Veratio, inquit, sui est a veritate prolapsio, est ab eo, quod est, prolapsio; Deus autem ab eo quod est prolabi non potest: quasi diceret, negationem veritatis esse recessum ab ente: Deus autem ab ente recedere non potest: ergo nec a veritate. Similiter S. Athanasius lib. De Incarnatione Verbi, infert idcirco mendacium non posse inveniri in Deo, quia alias non esset Deus. Absurdum est, inquit, dicere, Deum posse mentiri, si enim dixit, quod perituri sumus, non esset Deus, si non perissemus. Quam utique consequentiam approbat S. Anselmus, lib. 1. Cur Deus homo, cap. 12. dicens: Non enim sequitur, inquit, iustum est mentiri, si Deus vult mentiri: sed potius Deum illum non esse: Nam nequaquam potest velle mentiri voluntas, nisi in qua corrupta est veritas: imo quae deserendo veritatem corrupta est. Et subdit: Cum ergo dicitur: Si Deus vult mentiri: non est aliud, quam si Deus est talis naturae, quae vult mentiri, et idcirco non sequitur, iustum esse mendacium, nisi ita intelligatur, sicut de duobus impossibilibus dicimus: si hoc est, illud est: quia neque hoc, aut illud est. — Nec valet reponere S. Anselmum loqui solum de mendacio, prout includente malitiam, qua ratione repugnat Deo; imo enim probat non potuisse in Deo reperiri materiale ipsius mendacii sine malitia, et turpitudine: dicit quippe non posse fieri illum actum ex eo quod Deus illum velit: ergo censet non posse separari a turpitudine. Quod rursus explicat ratio quam affert, quia non potest velle mentiri voluntas, nisi in qua corrupta est veritas: quam veritatis corruptionem supponit repugnare divinae voluntati, quia alioquin voluntas deserendo veritatem corrupta esset; ergo ex mente S. Anselmi ipsa etiam corruptio veritatis Deo repugnat, et ideo ei repugnat mendacium. — Eandem impossibilitatem demonstrat S. Ambrosius ex repugnantia mendacii cum omnipotentia Dei. Impossibile istud, inquit, non infirmitatis, sed virtutis est et Maiestatis, quia veritas non recipit mendacium, nec Dei virtus veritatis errorem. Cui subscribit S. Augustinus: Deus omnipotens est, et cum sit omnipotens, mori non potest, falli non potest, mentiri non potest. Quam multa non potest, et omnipotens est! et ideo est omnipotens quia non potest: nam si mori posset, non esset omnipotens: si mentiri, si falli, si inique agere, non esset omnipotens, quin si hoc in eo esset, non fuisset dignus qui esset omnipotens. In eodem sensu loquitur Chrysostomus Homil. I. in Symbolum. Creditis, inquit, Deo omnipotenti, qui posse ipsius non potest invenire non posse: tamen aliquid non potest, utpote falli, fallere, mentiri. Certum est autem quod nec de potentia absoluta falli potest: ergo eodem modo non potest fallere. Quod item repetit lib. I. De Providentia post medium. Item Bernardus Serm. de Omnibus Sanctis: Deus neque falli, neque fallere potest.

Suffragatur etiam ratio. Primo quidem non minus repugnat Deo mendacium et falsitas, quam peccatum: sed peccatum absolute repugnat Deo: ergo et mendacium. Minor constat: Deus enim nec peccat, nec peccare potest, ut sufficienter probavimus in secundo volumine agendo de Sanctitate divina. Maiorem probatur: ideo Deus peccare non potest, quia est intrinsece ac essentialiter sanctus: sed etiam est intrinsece ac essentialiter verus et verax, quia est prima veritas, cui omne mendacium, omnisque falsitas repugnat: siquidem mendacium est deviatio a veritate: prima autem veritas a veritate derivari non potest: alioqui deviaret a seipsa, sicque non esset prima veritas et indeficiens. Quemadmodum non esset prima sanctitas, et sanctus formaliter ac intrinsece si peccare posset: peccatum enim omne est deviatio a rectitudine et sanctitate: igitur Deus nec peccare, nec falsum dicere potest. — Confirmatur: si Deus quacumque potentia mentiri posset, non esset summa veracitas, sicut non esset summa bonitas, si posset male agere: maior enim esset illa veritas, et bonitas, quae nulla potentia posset a vero et a recto aberrare: at absurdum est asserere Deum non habere eam veritatem et bonitatem, qua maior concipi nequeat: igitur, etc. — Deinde infinita auctoritas in dicendo, et cui summa fides debeatur, est sane perfectio simpliciter simplex, quod utique interimitur a contrario, cum etiam inter homines sit quid indignum habere talem auctoritatem, cui cum timore credi possit: sed haec infinita auctoritas in dicendo non esset in Deo, si aliqua ratione mentiri posset: igitur sicut impossibile est quod Deus careat aliqua perfectione simpliciter simplici, ita impossibile est quod mentiatur. Denique, si de potentia absoluta Deus mentiri posset, mutaret tota fides nostra, nec Scripturae sacrae auctoritas constantissima foret ac indubitata: illam enim ideo certissime credimus, quia quae in illa continentur Deus revelavit: si autem revera Deus mentiri posset, unde nobis certo constaret eum vera dixisse, cum hanc aut alteram Scripturae partem revelavit? Igitur aut dubia est fides nostra, aut impossibile est Deum mentiri.

Ex his autem constat, quod sicut Deus per seipsum mentiri, aut fallere non potest, ita nec etiam per alios, qui eius nomine loquantur; si enim Deus non haberet eandem impotentiam fallendi, aut falsum dicendi per alios, anceps esset ac nutabunda sacrae Scripturae auctoritas, quippe cum Deus ipse sit, qui locutus est per sacros Scriptores, et ideo Lucae 1. et ad Hebraeos 1. Deus dicitur locutus per ora Prophetarum, et in utroque casu aeque dicitur Deus loqui, hoc est tam per se, quam per ministros; hinc ubi dicitur Exodi 3. quod Deus apparuerit Moysi, et locutus ei fuerit in flamma rubi, S. Stephanus Actor. 7. dixit Deum locutum fuisse Moysi per Angelum; idem est enim loqui per seipsum, ac per Angelum a se delegatum: igitur qua ratione Deus non potest mentiri, et falsum dicere per seipsum, eadem nec per Angelum, nec per alterum mentiri posse constat. Confirmatur: quia sicut materialiter tantum se habet, quod quis loquatur vocibus, nutibus, vel Scriptura, quia obligatio dicendae vel significandae aut scribendae veritatis eadem est, ita prorsus materialiter se habet, quod Deus et per se immediate, vel per nuntium suum loquatur; quippe cum nuntius ab eo delegatus sit dumtaxat eius instrumentum, sicut Scriptura vel alia signa, quibus utitur: quapropter David linguam suam appellavit calamum velociter scribentis: igitur, etc.

Obiicies 1. Varios Scriptura textus, quibus Deus dicitur improbos in fraudem et errorem inducere. Sic Iob. 12. Qui immutat cor Principum, et decipit eos, et errare facit eos sicut ebrios. Et 1. ad Thessal. 2. Idem mittet illis (Deus) operationem erroris, ut credant mendacio. Et 3. Reg. 22. Dedit Dominus spiritum mendacii in ore omnium Prophetarum tuorum; ibidemque ait Dominus ad spiritum mendacii: Decipies, et praevalebis: egredere, et fac ita; similiter Ezechiel 14. Deus ait: Propheta erraverit, et locutus fuerit verbum, ego Dominus decepi Prophetam illum. Et illud Ieremiae 20. Seduxisti me Domine, et seductus sum, fortior me fuisti, et invaluisti. — Respondeo, his omnibus locis verbum decipere aut seducere usurpari, non quidem active, quasi Deus praecipiat mendacium, aut aliquem impellat et inducat in errorem et falsitatem; sed tantum passive seu permissive, quatenus Deus permittit aliquem decipi in poenam peccatorum, nec impedit aut reprimit eum, qui promptus ac paratus est ad decipiendum; non enim ⟦illegible: raw OCR “intrequens”⟧ est in Scriptura sacra, ut praecipere ac permittere pro eodem usurpentur, ut pluries iam alias diximus, quod manifeste apparet ex Evangelistis. Nam Marc. 10. cum Pharisaei Christo Domino dixissent: Moyses permisit libellum repudii scribere: Christus Dominus respondit: Ad duritiam cordis vestri scripsit vobis praeceptum istud. Idem legitur Matth. 19. cum enim Pharisaei dixissent: Quid ergo Moyses mandavit dari libellum repudii? Christus respondit: Permisit vobis dimittere uxorem. Ex quibus textibus invicem collatis apparet verba praecipere et permittere pro uno eodemque indiscriminatim accipi.

Obiicies 2. Varios itidem Scripturae textus, quibus apparet homines Dei spiritu afflatos interdum mentitos fuisse: unde consequens est Deum saltem per ministros posse mentiri, seu falsum asserere. Sic Genes. 22. Abraham ascensurus montem, ut filium Isaac immolaret, dixit servis suis: Expectate hic cum asino: ego, et puer illuc usque properantes, postquam adoraverimus, revertamur ad vos: quae certa promissio falsa et mendax erat: cum enim ex praecepto divino deberet filium suum immolare, non poterat absque mendacio asserere, quod Isaac esset cum eo reversurus. Similiter ibidem cap. 20. Abraham suasit uxori, ut coram AEgyptiis assereret, quod esset eius soror: Dic, inquit, quia soror mea sis. Et cap. 27. Iacob mentitus videtur cum dixit Patri: Ego sum primogenitus tuus Esau. Plura sunt alia his similia reperienda in Prophetis, quorum plurimae predictiones falsas tuerunt ac mendaces. Talis fuit Prophetia Ionae, cum dixit cap. 3. Adhuc XL dies, et Ninive subvertetur. Et Isaia qui IV Reg. cap. 20. dixit Ezechiae Regi: Morieris tu, et non vives. qui tamen supervixit 15 annis, et sic de plurimis aliis.

Respondent aliqui, non videri inconveniens admittere, quod personae illae in Scriptura celebres aliquod leve mendacium interdum fecerint, quippe cum eorum varii gravissime peccarint, quod mendacii genus notavit Subtilis Doctor in 3. dist. 38. num. 13. circa factum Iacobi, nec enim sanctissimi illi viri divino semper instinctu et auxilio loquebantur. Verum quia S. Augustinus, et alii passim sanctos Patriarchas eximunt a reatu mendacii, ideo respondeo ad primum cum eadem S. Augustino, lib. ⟦De Mendacio?⟧, cap.

1. Abraham illa dixisse spiritu prophetico: Ego, et puer revertamur ad eos: sperabat enim filium suum post immolationem et mortem esse ad vitam revocandum, ut impleretur divina promissio, qua spoponderat Deus, quod multiplicaret semen eius sicut stellae caeli, et sicut arenam quae est in littore maris: quam utique veritatem indicat S. Paulus cum ait, ad Hebr.
2. Fide obtulit Abraham filium suum Isaac, arbitrans quia et a mortuis suscitare posset illum.

Ad secundum dicemus cum eodem S. Augustino in questionibus super Genesim, quod cum Abraham dixit Saram esse sororem suam, veritatem voluit celari, et non mendacium dici: soror enim dicitur, quia filia patris erat: unde et ipse Abraham, Genes. 20. ait: vere soror mea est, filia patris mei, et non matris meae.

Ad tertium dicemus Iacob non fuisse mentitum cum dixit: Ego sum primogenitus tuus Esau: quia vera erat Esau non quantum ad personam et substantiam, sed quantum ad ius et dignitatem primogeniti, quia primogenitura ei de iure debebatur, idque duplici titulo, primo quidem ex decreto divino: quippe Deus revelaverat, quod maior servire deberet minori: secundo humano iure, quippe primogenituram pretio comparaverat ab Esau: unde se pro Esau primogenito absque mendacio praesentem potuit sistere coram Patre, ut eius benedictionem primogenito debitam acciperet.

Ad ultimum vero dico Prophetias interdum fieri tantum ad comminationem, ⟦illegible: ut … si penitentiam egerit …, agam poenitentiam super malo quod ego rogitarabam facere⟧: unde cum Ninevitae poenitentiam egerint ad praedicationem Ionae, mirum non est, quod Deus intentata eis supplicia non intulerit. Interdum vero Prophetiae fiunt, et res praenuntiantur venturae secundum ordinem ac dispositionem causarum naturalium, nisi Deus per extraordinariam potentiam talem ordinem suspendat. Unde Ezechias Rex revera moriturus erat ratione prementis infirmitatis, nisi Deus per miraculum ei sanitatem restituisset, vitamque diuturniorem prorogasset.

Obiicies. 3. Qui potest aequivoce et amphibologice loqui, potest etiam mentiri: sed Deus tam per se, quam per alios amphibologice et aequivoce potest loqui: igitur et mentiri. Maior constat: aequivocatio enim est quaedam species mendacii; quippe tam ordinatur ad decipiendum et ingerendum sensum oppositum veritati, ac mendacium ipsum; nihil enim interest, quod verba loquentis aliud significant, quam id quod ipse habet in mente, vel quod aliud ex verbis loquentis percipiam, si in utroque casu aeque decipior. Minor vero probatur: siquidem Christus Dominus revera aequivocis verbis usus videtur: sic Marci 13. interrogatus a Discipulis de tempore consummationis mundi, et adventus Iudicis, respondit: De die illo, et hora nemo scit, neque angeli in coelo, neque Filius. Et tamen ipse illum optime noverat. Item Ioan. 7. fratribus, seu cognatis urgentibus: Transi hinc, et vade in Iudaeam, Hierosolymam scilicet, velut ad theatrum mundi, ut et discipuli tui, seu studiosi doctrinae tuae, qui ibi sunt, videant opera tua, quae facis, &c. manifesta teipsum mundo. Respondit Christus: Tempus meum nondum advenit, &c. vos ascendite ad diem festum: ego autem non ascendo ad diem festum ipsum. Et tamen, ut assereunt fratres eius, tune ipse ascendit ad diem festum. Eadem restrictione usus videtur Raphail Angelus, Tobiae 5. dum rogatus, de qua domo, aut de qua tribu es tu? respondit: ego sum Azarias Ananiae magni filius; et ante respondens Tobiae iuniori dixerat se esse de filiis Israil.

Respondeo. Primo, duobus modis posse aliquem uti voce amphibologica, seu aequivocatione. Primo formaliter, intendendo videlicet significare verbis alium sensum verum, diversum tamen ab eo, quem auditores hic et nunc concipiunt, et significari putant, ita quod nullae adsint circumstantiae, ex quibus audiens devenire possit in cognitionem significationis vel sensus verborum a loquente intenti. Secundo materialiter, quando videlicet sunt aliqua circumstantiae, ex quibus audiens concipere possit quis sit genuinus sensus verborum prolatorum a loquente; maxime quando audiens est vir prudens et sagax; licet forte ob defectum attentionis ad verba loquentis, necnon et considerationis illarum circumstantiarum, mentem loquentis verbis aequivocis expressam non percipiat. Unde ad argumentum dico, Deum non posse ullatenus uti verbis aequivocis amphibologia formali; haec enim est species mendacii; talis enim oratio, praecise secundum se sumpta, est simpliciter falsa, nec potest verum sensum habere ratione intentionis dicentis, aut orationis mere internae, quam loquens subintelligit, quia nisi haec aliquo modo exterius exprimatur, non potest cum externa internam orationem concipere, aut eius significationem mutare, nec consequenter efficere, ut illa significatio, quae secundum se est falsa, fiat vera; ac subinde nulla ratione potest habere significationem veram, nec legitimum sensum. Adde quod veracitas obliget, non quidem ad conformandam mentem cum mente, id enim supernaturale est, nec aliter fieri potest; sed ad conformanda verba menti; ita ut non appareat aliud in verbis ab eo, quod est in mente loquentis; si enim contrarium exprimant, fit contra veracitatem; si exprimunt idem, plene fit satis veracitati. Quod utique verissimum apparebit, si attendas ad obligationem veracitatis, quae cum inducatur ex necessitate conservandi fidem humanam, adeo necessariam ad convictum et commercium politicum, non minus debuit prohibere restrictiones illas mentales, quam mendacium; eadem enim omnino inconvenientia ex illis restrictionibus, quam ex mendacio, orirentur. Siquidem aeque dubitarent omnes audientes an loquens ultra voces externas adderet restrictionem mentalem, qua sensus contrarius contineretur illi sensui, quem verba per se exprimerent, sicut dubitare possent de veritate, si mendacium dicerent, et consequenter inutilis omnino foret mendacii prohibitio; siquidem ille, qui mentiri non auderet propter prohibitionem, easdem voces omnino usurparet, quas usurpassent mentientes, et illae voces addita illa restrictione mentali eundem finem ac mendacium obtinerent: igitur qua ratione Deus nec per se, nec per alios mentiri potest, ita etiam nec potest uti amphibologica aequivocatione formali. Potest vero materialem usurpare, quia licet qui ita loquitur proferat verba in sensu particulari, et non communi, eo tamen ipso quo adsunt circumstantiae, quae possint illum particularem sensum audienti indicare, non provenit ex parte loquentis, nec illius verborum, quod audiens in alio sensu verba illa accipiat, sed ex defectu ipsius audientis, qui non vult illam adhibere diligentiam et attentionem necessariam ad circumstantias, quae facili negotio genuinum verborum sensum a loquente intentum poterant indicare. Quibus praemissis, respondeo ad primum exemplum, Christum Dominum illa responsione, qua dixit Discipulis suis se nescire diem iudicii, usum fuisse dumtaxat aequivocatione materiali; ex circumstantia enim personae hanc responsionem proferentis, tacite iudicare poterant Apostoli eum non negare absolute se scire iudicii diem; quippe pluries eis dixerat se omnia habere, quae Pater, seque verum esse Dei Filium, ac proinde cum Patre habere infinitam rerum omnium scientiam; sed solum cum aliqua restrictione loqui, verbis quidem non expressa, sed tamen sufficienter intelligenda ex conditione personae loquentis. Adde quod Christus eo loco voluerit significare se legatum fuisse missum a Patre ad nos: quemadmodum itaque legatus vere dicit se non scire id quod curiosius aliqui interrogarent, quia illi censentur solum rogare communicationem notitiae quam legatus ille communicare posset, nec silentio occultare deberet; sic Christus Dominus dixit se nescire iudicii diem, quam occultare debebat; ideoque rursum de die illa interrogatus, interrogantium curiositatem repressit Actor. 1. dicens: Non est vestrum nosse tempora vel momenta, quae Pater posuit in sua potestate.

Ad secundum pariter dico, Christum Dominum respondendo consanguineis quod non esset ascensurus ad diem festum, usum fuisse aequivocatione non formali, sed materiali, nempe secundum circumstantiam petitionis eorum: petebant enim, ut ascenderet palam, et publice: dicebant namque: Transi hinc, et vade in Iudaeam, ut et discipuli tui videant opera tua, quae facis. Nemo quippe in occulto quid facit, et quaerit ipse in palam esse; si haec facis, manifesta teipsum mundo. In eodem ergo sensu respondit Christus se non ascendere: quae non est restrictio mentis, sed retentio sensus propositi a rogantibus, sicut si peterent, cena nobiscum, et responderet, non cenabo, subintelligitur vobiscum. Addunt alii legendum ibi esse nondum ascendo, vel ut alii volunt, non ascendo nunc, prout habent alii graves Interpretes. Unde signanter dixit Christus: Vos ascendite ad diem festum hunc: ego autem non ascendam, idest, ad diem festum istum, seu ad primum, vel ad secundum diem festivitatis; siquidem tantum 1. die ascendit Ierusalem. Ex quibus patet Christum Dominum non usum fuisse restrictione mentali in illa responsione; sed illam fecisse verbis verum significantibus, maxime in iis circumstantiis. — De tertio dico, Angelum Raphaelem dicendo sese Azariam Ananiae magni filium, necnon et ex filiis Israel, nullatenus fuisse mentitum: illa namque verba duplicem habere poterant sensum, nempe quod talis esset, vel genere et nativitate, vel munere et officio. Primo namque dicit se esse ex filiis Israel, vel quia iusti omnes Israilitarum nomine censentur, vel quia Israil interpretatur ridens Deum: Angeli autem intuitiva Dei visione semper fruuntur; vel quia ad Israilitarum custodiam specialiter a Deo destinatus fuerat. Verum etiam dixit cum se Azariam Ananiae magni filium nominavit; Azarias enim significat auxilium Dei. Talis autem Raphael erat secundum officium; siquidem plurima auxilii divini indicia ac beneficia Tobiae ipsi, necnon et illius uxori ac parentibus contulit: nam Tobiam ipsum iuniorem duxit et reduxit sanum, ab invadente marina bellua illaesum servavit, daemonem Sarae thalamum infestantem, et sibi matrimonio iunctos homines occidentem abegit, pecuniam a Gabelo debitam recipi curavit, et Tobiae seniori pridem caeco visum restituit; igitur merito Azarias, seu auxilium a Deo dictus est. Pari ratione etiam iure merito se Ananiae magni filium appellavit. Ananias enim gratiam Dei, aut Dei misericordiam significat. Cum autem Deus sit Pater misericordiarum, et Angeli dicantur filii Dei, Iob. 1. et Danielis 3. merito sibi tale nomen vindicavit.

Conclusio secunda. — FIDEI ETIAM NON POTEST SUBESSE FALSUM EX PARTE CREDENTIS.

Probatur Conclusio: si fidei posset subesse falsum, maxime vel quia nobis proponi posset aliqua revelatio tamquam divina, licet revera talis non esset; ad quam tamen credendam fides theologica non minus inclinaret, quam si talis revelatio vere divina esset: vel quia fides inclinaret ad assensum praebendum conclusioni illatae ex duabus praemissis, quarum una esset revelata, alia vero naturalis, et falsa, quam tamen veram esse existimaremus: sed in neutro casu fides theologica inclinaret ad illum assensum: ergo ipsi non potest subesse falsitas per accidens ex parte credentis. Maior constat: vix enim potest aliud caput assignari, unde esset repetenda illa fidei inclinatio ad assensum falsum. Minor vero probatur: non potest ullatenus divina fides inclinare ad assensum falsum et erroneum: sed si ad alterutrum assensum ex praedictis inclinaret, revera tenderet ex se, saltem partialiter, ad elicendum assensum falsum: ergo, etc. Minor constat: actus enim, quo quis credit aliquod falsum, revera est assensus falsus et erroneus, quamquam falsum istud pro vero habeat; illa enim erronea existimatio non potest efficere, ut quod in se falsum est sit verum. Maior vero probatur: primo quidem auctoritate Scripturae sacrae, et SS. Patrum, ex quibus constat fidem esse cognitionem certam, ac subinde esse veram. Sic Act. 26. Secundum certissimam sectam nostrae religionis.

Et 2. ad Timoth. 1. Scio cui credidi, et certus sum, etc. Hinc Concilium Trident., Sess. 6. cap. 9. reprobans inanem fiduciam haereticorum, ait:

Quilibet dum seipsum, suumque propriam infirmitatem, et indispositionem respicit, de sua gratia formidare et timere potest, cum nullus scire valeat certitudine fidei, cui non potest subesse falsum, se gratiam Dei esse consecutum.

Idipsum confirmant SS. Patres, nam S. Basilius, in Moral. Regula 80. cap. 21. ait: Fides est certissima animi expletio de dictorum veritate verborum. Chrysostomus, Homil. 21. in cap. 11. ad Hebr. Fides, inquit, dici non potest, nisi cum circa ea, quae non videntur, certitudinem quis habuerit, amplius quam circa ea, quae videntur. Similiter S. Bernardus, Epist. 190. Fides, inquit, non est opinio, sed in veritate certa subsistit. Ex quibus omnibus inferre licet, omnem actum fidei esse cognitionem certam, ac subinde veram: certitudo enim est firma adhaesio intellectus assentientis, et necessaria connexio ipsius assensus cum veritate obiecti propositi: igitur ubi assensus non potest esse verus, nec certus esse poterit: ac subinde non erit assensus fidei, qui cum necessario debeat esse ex se certus, repugnat ut versetur circa obiectum falsum.

Probatur insuper ratione: vera ac perfecta virtus non potest inclinare ad id, quod per se malum est: sed assensus erroneus et falsus est per se malus: igitur ad eum fides theologica non potest inclinare. Maior constat: tum quia, inquit S. Augustinus, lib. 2. De Libero Arbitrio, cap. 19. Virtus est bona qualitas, qua nemo male utitur: tum quia, ex Arist. et omnibus Philosophis ac Theologis, omnis virtus disponit potentiam ad optimum, namque pertinet in ordine ad suum obiectum; unde sicut virtus moralis, quae est in voluntate seu appetitu, ipsum perficit ac disponit ad bonum, quod est optimum ipsius appetitus, sic virtus moralis¹ debet perficere intellectum ad verum, quod est optimum potentiae intellectivae: igitur cum fides infusa ex sua essentia sit virtus intellectualis, ita necessario debet inclinare ad actus veros, ut omnino ei repugnet inclinatio ad falsos et erroneos. — Deinde, si fides posset esse principium assensus falsi et erronei, sequeretur, quod Deus posset esse causa, saltem mediata, falsitatis et erroris: sed consequens falsum apparet ex prima Conclusione: igitur et id unde infertur. Patet maior: quemadmodum enim si lumen naturale, aut habitus primorum principiorum inclinarent ad assensum falsum, Deus censeretur saltem causa mediata istius assensus, quippe ipse est qui tribuit eiusmodi lumen, et habitum primorum principiorum, ut est auctor naturae, sic pariter censendus esset auctor assensus falsi et erronei, si fides ad eum inclinare posset, quia ipse est qui habitum illum infundit, ut est auctor gratiae: at repugnat Deum esse etiam causam mediatam assensus falsi: igitur fides non potest in falsum assensum inclinare. — Denique, habitus virtutis theologicae est quasi proprietas gratiae sanctificantis pertinens facultates hominis constituti in statu filii Dei adoptivi per ipsam gratiam sanctificantem, atque idem ex natura sua habitus illi non dantur, nisi ad actus, quibus homo possit promereri haereditatem et gloriam aeternam; unde fidei habitus infunditur, ut sit initium primum et necessarium totius meriti, non ut homo possit per actus supernaturales et fini supernaturali proportionatos mereri suam salutem: sed talis esse non posset fides, si posset inclinare in assensum falsum. Nam si posset elicere actum, seu assensum falsum, per illum actum posset etiam esse principium proportionati actus supernaturalis, qui esset meritorius salutis aeternae, etiamsi actus ille esset falsus, nec procederet ex vera Dei revelatione. Igitur fides non potest inclinare in assensum falsum.

Dices 1. Doctrina sophistica est a Deo: sed illa inclinat ad falsum, et inducit in errorem: ergo non repugnat, quod fides, quatenus a Deo infunditur, in assensum erroneum inclinet. — Distinguo minorem: doctrina sophistica inducit in errorem per se, nego: per accidens, concedo. Doctrina enim sophistica per se solum ordinatur ad detegendos et cavendos discursus, et ratiocinationis fallacias, ne videlicet quis verisimile pro vero accipiens decipiatur: unde per accidens est, quod qui novit illam doctrinam, ea utatur ad fallendos et decipiendos minus cautos, et consequenter si quae per illam doctrinam fiat deceptio, potius erit retundenda in ipsum docentem, quam in doctrinam.

Dices 2. Actus aliarum virtutum supernaturalium et moralium possunt versari circa aliquod obiectum fictum et falsum: ergo pari ratione fides inclinare poterit ad assensum circa illud, quod quis credit a Deo revelatum esse: quamvis de facto ita non sit; et subinde fides poterit inclinare ad assensum falsum ex parte credentis. Consequentia constat a paritate rationis. Probatur antecedens variis exemplis, puta cum ex religione adoramus hostiam non consecratam, quam revera consecratam existimamus; cum ex misericordiae motu largimur eleemosynam ei, qui revera non eget tali subsidio; cum ex obedientia ieiunamus, putantes esse ieiunandum ex praecepto, cum tamen ita non sit: cum ex iustitia solvimus, quod falso putamus alteri deberi. Similiter cum diligimus, et veneramur hominem hypocritam propter sanctitatem, quam ei inesse falso credimus; item si quis crederet Deum esse videndum oculis corporeis, idque futurum speraret. — Respondeo negando consequentiam: et ratio disparitatis est inter virtutes intellectuales et morales, quod illae versantur circa verum; unde tota earum perfectio consistit in conformitate cum obiecto, a quo veritas aut falsitas in intellectu immediate desumitur; at vero virtutes voluntatis seu morales versantur circa bonum propositum; et earum perfectio consistit in conformitate cum obiecto, non prout est a parte rei, sed prout proponitur per rationem: tunc enim operatur bene voluntas, quando sese conformat dictamini rationis, sive internum obiectum sit revera bonum, vel non a parte rei. Unde virtus voluntatis potest interdum versari circa falsum repraesentatum ab intellectu ut bonum verum, quia tunc conformatur suae regulae, nempe dictamini rationis. Virtus autem intellectualis non potest versari circa falsum; sic enim non conformaretur cum sua regula, quae non est alia quam veritas obiecti.

Dices 3. Contingere potest, ut Parochus, aut Episcopus aliquis proponeret plebi sibi commissae aliquid tamquam de fide divina credendum, quod tamen tale non esset, ut plerumque factum est a Pastoribus in haeresim et errorem lapsis: sed eo in casu plebs rudis propositum illud credendum revera crederet; non quidem fide humana, quandoquidem proponeretur ut obiectum fidei divinae, ac subinde istud crederet fide divina: igitur fieri potest, quod divina fides per accidens, et ex praesupposita falsa existimatione inclinet in assensum falsum. — Respondeo, concessa maiore, negando minorem: nam in illo casu plebs rudis non praeberet assensum obiecto falso proposito a Pastore fide divina, sed dumtaxat fide humana; cum enim fides divina sit virtus intellectualis, quae semper tendit in verum, sicut virtus moralis semper tendit in bonum, ideo deficiente veritate in obiecto, actus quo intellectus in illud tendit non potest esse actus perfectae virtutis, qualis est fides. Fateor tamen in praedicto casu rusticum, aut quemlibet alium e plebe, habere piam voluntatis affectionem, et quidem supernaturalem, qua paratus est credere fide divina mysterium istud, quod sibi proponitur, si verum esset; ratione cuius dispositionis et affectus contingere potest, ut praebendo assensum etiam obiecto falso revera mereatur; at nego propterea illum elicere assensum fidei divinae circa propositum sibi obiectum.

Instabis. Rusticus ille, qui ita assentitur, eamdem facilitatem experitur, cum praebet assensum obiecto falso ab haeretico Pastore proposito, quam experitur in credendis articulis veris ab eodem Pastore propositis; sed ita non esset, nisi circa utrumque articulum tam verum, quam falsum, per eundem fidei divinae habitum tenderet: igitur eadem fide credit obiectum falsum, quod verum esse existimat. — Nego minorem: illa namque facilitas non provenit ab habitu fidei infusae, sed acquisitae; quia habitus infusi non conferunt facilitatem potentiae, sed dumtaxat virtutem supernaturalem, ut possit actus supernaturales producere. Tota igitur facilitas, quam experitur quisque in credendis obiectis propositis veris aut falsis, provenit ab habitu acquisito fidei, quo quisque inclinatur ad eliciendos actus assensus circa obiectum propositum, ut a Deo revelatum, sive interim illud sit revera a Deo revelatum, sive non.

Urgebis. ille assensus revera est elicitus a fide divina, qui pro motivo et obiecto formali habet veracitatem divinam: sed assensus datus obiecto falso, quod existimatur revelatum a Deo, non minus elicitur propter veracitatem divinam, quam assensus qui daretur obiecto vero: igitur revera assensus ille provenit a fide divina; ac subinde divina fides inclinare potest in falsum. — Distinguo maiorem: si cum motivo habeat alias conditiones ad actum fidei divinae necessarias, concedo: secus, nego. Et similiter distincta minore, nego consequentiam. Actus enim licet eliciatur propter veritatem divinam, non tamen censeri potest actus fidei theologicae et supernaturalis, cum non sit actus virtutis, sed vitii, et defectus intellectus, sed tantum est actus fidei acquisitae, quae solet etiam remanere in haereticis, qui errantes circa aliquem articulum, perdunt quidem habitum fidei infusae, servant tamen eamdem facilitatem et eumdem habitum fidei acquisitae circa alios articulos, de quibus non controvertitur.

Dices 1. Fieri potest syllogismus, in quo una ex praemissis erit vera, et de fide, altera vero falsa, ex quibus conclusio illata erit falsa, v. g. ex his duabus praemissis: Qui est duplex natura est duplex persona: sed in Christo est duplex natura: infertur conclusio falsa et haeretica: ergo in Christo est duplex persona. At ad illum assensu conconclusioni falsae concurrit utraque praemissa, tamquam duplex causa partialis ad eundem effectum producendum: ergo cum una ex illis sit de fide, habitus fidei videtur saltem partialiter influere et concurrere ad eliciendum illum assensum falsum. - Nego minorem: assensus enim datus conclusioni huius syllogismi non elicitur etiam partialiter a propositione fidei, sed solum a propositione naturali, ex perversa ratiocinatione ac applicatione intellectus male detorquentis propositionem veram et de fide veram, ad conclusionem falsam et erroneam; siquidem verum per se non potest inclinare nec tendere in falsum; unde si quis assensus proveniat ex parte fidei, ille tantum erit materialis, non vero formalis, quatenus videlicet fides inclinabit intellectum ad credendam propositionem veram, nempe quod in Christo sit duplex natura, non autem inclinabit ad assensum conclusionis falsae, quia falsitas illa provenit dumtaxat ex parte intellectus male applicantis praemissas ad eliciendam illam conclusionem erroneam.

Petes. an Deus possit causare assensum falsum sive actualem, sive habitualem, hoc est, utrum Deus possit producere in intellectu creato vel actum erroneum, vel saltem habitum inclinantem ad huiusmodi actus productionem? — Respondeo, recentiores Theologos circa hanc resolutionem in varias abire sententias: Primo namque, Medina 12. quaest. 21. Suarez, ibidem Tract. 4. sect. 2. et disp. 3. De fide, sect. 5. Turrian., 2. 2. dist. 3. dub. 1. Coninch., disp. 10. De fide, dub. 2. n. 30. tenent Deum non posse infundere habitum erroris, et consequenter tenere debent, eum non posse ipsummet actum erroris immediate infundere; hunc enim magis dedecet ipsum infundere, quam habitum. Secundo, Vasquez d. 90. cap. 1. et quidam alii contendunt Deum de potentia absoluta, se solo infundere tam actum, quam habitum erroris, ex hypothesi, quod actus vitalis a solo Deo sine ullo concursu potentiae produci possit. Smeising., Tract. 2. De Deo, disp. 5. num. 275. existimat Deum posse quidem infundere habitum erroneum, non vero actum. Vasquez autem disp. 90. cap. 1. Arriaga, tract. De fide, disp. 1. sect. 5. Poncius in Commentario, ad 3. dist. 38. num. 29. Henriquez., disp. 3. quaest. 2. n. 13. et sequentibus docent neutrum repugnare Deo ex hypothesi, quod non repugnet Deum per se solum, et sine ullo concursu potentiae, posse producere actum vitalem. Quibus cum aliis Scotistis subscribimus.

Probatur primo de habitu: tum quia Deus potest habitum erroneum se solo conservare in intellectu, atque idque concursu non tantum universali, ut concedit Coninch., sed etiam particulari; quoties enim Deus se solo conservat aliquid, id praestat non solum concursu universali, sed etiam particulari: nam istud conservat sine ulla causa secunda particulari, ut supponitur; et supplet consequenter concursum particularem causae secundae: sed quotiescumque Deus ita se habet ad effectum, non solum agit concursu universali, sed etiam particulari; quia eius concursus tunc non determinatur ab aliqua causa secunda individuali, sed divina voluntas seipsam immediate ac specialiter determinat ad producendum, aut conservandum eiusmodi effectum: ergo pari ratione potest Deus habitum erroneum producere. Deinde, si repugnaret Deo productio talis habitus, maxime vel propter imperfectionem physicam, aut moralem huiusmodi effectus producti: sed neutrum dici potest. Non quidem ob imperfectionem physicam; nam Deus multa potest producere physice, et secundum entitatem imperfecta. Non etiam ob defectum moralem, tum quia ille habitus erroneus conducere posset ad acquisitionem vitae aeternae etiam directe; quinimvero qui erronee existimaret aliquid conducere ad vitam aeternam, quod revera non conduceret, et propterea illud faceret in statu gratiae, haud dubie mereretur, et ad illud meritum tenderet illa existimatio erronea, non minus quam si vera fuisset: quippe ille haec praestando operaretur ex affectu placendi et obediendi Deo: igitur actus ille erroneus meritorius esset, et consequenter habitus ad eum inclinans conduceret directe ad vitam aeternam; tum quia cognitiones probabiles, seu habitus conducentes ad eiusmodi cognitiones generandas potest infundi a Deo: sed ex cognitionibus probabilibus aliquae sunt sine dubio falsae, quoties videlicet utraque ex contradictoriis est probabilis: ergo Deus potest esse causa per se actus falsi, et consequenter habitus erronei.

Probatur etiam de actu; tum quia Deus potest obiicere alicui lapidem vel lignum cum talibus accidentibus, ut ille iudicaret lapidem istum esse draconem: igitur Deus potest causare actum erroris concurrindo cum intellectu ad ipsum actum. Patet consequentia: nam qui per se dat occasionem alicuius effectus producendi, ex intentione quod talis effectus producatur, et aliunde concurrit cum facultate ad eiusmodi actum eliciendum, non solum censetur causa physica, sed et moralis actus. Tum quia nulla exinde apparet repugnantia; si enim id repugnaret, maxime quia Deus inde censeretur esse causa erroris; proinde posset aliquem fallere, quod utique Deo repugnat, qui nec falli, nec fallere potest: at ita non esset, maxime si actus ille a solo Deo sic produceretur in intellectu, ut hic se haberet omnino passive, ita ut per eum actum intellectus non fieret intelligens et cognoscens, ut volunt adversarii; tunc enim non censeretur intellectus magis errare, quam lapis, si in illo talis actus a Deo produceretur, ut possibile existimant Scotistae: igitur non repugnat Deum talem actum erroneum producere.

Dices 1. Deus cum sit summe bonus et sanctus, non potest inducere in peccatum, nec se solo producere actum peccaminosum: ergo similiter cum sit summe verus ac verax, non potest inducere in errorem, nec actum erroneum producere. - Nego consequentiam: et ratio disparitatis est, quod Deus actum vel habitum peccaminosum producendo, male ac perverse ageret contra rectam rationem, et voluntatis suae rectitudinem: peccatum enim nihil aliud est, quam deflexio et exorbitatio a rectitudine divina voluntatis, et praescriptis ab ea mandatis seu legibus: at producendo in altero errorem, seu volendo, ut alter erret, non propterea Deus ipse censendus esset errare: quemadmodum causando alteri mortem, non ipsa dicitur mori. Unde hoc in casu non diceretur Deus agere contra rationem suae infinitae veritatis, quemadmodum ageret contra suam bonitatem, si produceret habitum vel actum peccaminosum: nam infinita Dei veritas in eo formaliter consistit, quod nihil eum latere possit: ac subinde, unde nec cognoscendo possit decipi, nec loquendo decipere; producere vero erroneum actum vel habitum, non est sic decipi aut decipere; quoniam per eam productionem non significatur, quod Deus res aliter cognoscat, quam sint, aut quod aliter eas significet loquendo, quam revera cognoscit. Unde non est paritas, siquidem infinitae bonitati repugnat velle, aut facere omne malum; infinitae autem veritati solum repugnat, ut ipsa erret, aut alios mentiendo decipiat; non autem, quod Deus producat errorem in altero.

Urgebis. si Deus produceret naturam humanam immediate cum inclinatione et necessitate assentiendi falsis principiis, ipse revera censeretur fallere: ergo a simili si produceret habitum inclinantem ad habitum erroneum, etiam censendus esset inducere in errorem. — Nego antecedens: quamquam enim Deus sic produceret naturam inclinantem ad falsum assensum, non propterea ipse dicendus esset fallere modo sibi repugnante et dedecente, hoc est res aliter proponendo, quam revera sint, aut existimet esse; quippe eo in casu Deus ipse non falleret intellectum ipsius naturae, sed ille deciperetur ab obiecto fallente sibi proposito, aut a proponente ipsum obiectum: sicut enim Deus non est causa, cui debeat attribui moralis interfectio hominis, quamquam ipse fecerit naturam capacem interfectionis, et mortis patienda a talibus causis sic applicatis, sed potius ipsa interfectio retundi debet in eiusmodi causas; ita licet Deus crearet naturam cum inclinatione ad assentiendum principiis apprehensis falsis, inde tamen non sequeretur ipsi debere attribui talem errorem, aut deceptionem, quae dumtaxat refundenda esset in ipsamet principia, aut in eos qui illa principia applicarent.

Dices 2. Implicat Deum aliquid falsi dicere, quia est prima veritas in dicendo, sicut et in cognoscendo et essendo: sed falsum diceret, si se solo errorem in intellectu produceret; Deum enim loqui vel dicere nihil aliud est, quam ingerere alteri notitiam; siquidem Deus non indiget vocibus, ut loquatur alteri, alias non posset loqui Angelo, vel animae separatae: igitur sicut non potest quemquam fallere loquendo, ita nec errorem producendo. - Nego minorem: in ea enim hypothesi Deus non censeretur loqui, seu aliquid dicere; quia ad divinam locutionem requiritur, quod Deus manifestet, se hoc vel illud sentire: quod utique non faceret producendo actum vel habitum erroneum, quia per illum errorem productum non significaret Deus se idem iudicare.

Dices 3. Nulla causa subesse potest cur Deus producat eiusmodi actum, vel habitum erroneum: sed Deus cum sit sapientissimus, nihil potest operari absque legitima causa: igitur hunc actum, aut habitum non potest producere. - Nego maiorem: Primo namque Deus haec praestare posset, ut suam omnipotentiam in hoc manifestaret, ne videlicet de ea dubitarent homines circa productionem huiusmodi habitus, aut actus erronei, quemadmodum ad id eum impotentem adversarii censent. Secundo, ut suam exerceret iustitiam, puniendo videlicet eum, in quo huiusmodi actum vel habitum erroneum produceret, propter neglectam assecutionem vel conservationem legitimae ac verae cognitionis. Adde quod, etiamsi nullam possemus assignare causam particularem cur ita ageret, inde non est consequens, quod non posset tales effectus edere propter causam nobis ignotam: plura namque Deus potest, quam humanus capiat intellectus, et eo in casu esse posset illi pro ratione voluntas, sicut et fuit, quod mundum non prius produxerit, quum id potuisset; nulla enim alia assignari potest causa, quam, quia ita ipsi placuit.

QUAESTIO SEXTA. Utrum obiectum fidei ita necessario debeat esse obscurum, ut nulla ratione possit esse evidens.

Notandum 1. Duplicem obscuritatem in fide posse distingui: aliam quidem ex parte obiecti formalis quod creditur, alteram vero ex parte subiecti seu credentis. Obscuritas ex parte obiecti formalis, seu medii cui innititur, consistit in eo, quod medium istud, etiamsi certam cognitionem efficiat, non tamen illam efficit claram et intuitivam: obscuritas vero ex parte subiecti, seu intellectus in quo residet fides, consistit in eo, quod talis intellectus credat quidem Deum, et ea quae ab ipso revelata sunt, propter divinum eius testimonium, ipsum tamen et ab eo revelata non videat. Quaeritur autem, an obscuritas tam ex parte obiecti formalis, quam ex parte subiecti, consistens in eo, quod veritas per fidem credita non videatur clare, nec intuitive percipiatur per ipsum actum fidei, ita pertineat ad rationem formalem eiusmodi actus, ut nulla ratione possit esse evidens.

Notandum 2. Evidentiam esse claram et perspicuam obiecti veritatem, quae innotescit ex perspecta necessaria connexione praedicati cum subiecto; quae utique est duplex; aliquod enim obiectum est evidens ex terminis, quando videlicet apparet naturali lumine necessaria connexio praedicati cum subiecto, puta cum dicitur Deus est: aliud vero dicitur evidens ex principiis; sic per discursum evidenter colligitur Petrum esse risibilem, quia omnis homo est risibilis. Insuper evidentia rei duplex est, alia quidem intrinseca, alia vero extrinseca. Prior est, quae petitur ex ipsamet rei manifestatione et praesentia, ita quod intuitive conspici possit in se, aut saltem ex alio evidenter et intuitive cognito ita aperte deduci, ut intellectus circa eius assensum ipso lumine rationis praebendum, nullatenus anceps, aut dubius haereat: posterior vero est ea, quae petitur ex principiis extrinsecis, cum quibus non habet quidem naturalem et necessariam connexionem, sed dumtaxat moralem; ita quod ista sint signa, seu notae quaedam, ex quibus ita evidenter constet rem existere, ut merito vir prudens eam ita esse certo credat. Hinc quaeritur utrum hac duplici evidentia, an dumtaxat posteriori, obiectum fidei possit esse evidens, seu evidenter credibile.

Notandum 3. Hic non moveri controversiam de existentia simultanea habitus scientiae, et fidei, sive divinae sive humanae in eodem intellectu circa idem obiectum, hoc quidem esse possibile iam satis superque demonstravimus in nostra Philosophia, agenda de characteribus et proprietatibus scientiae: nec etiam praesens movetur quaestio utrum assensus fidei possit connaturaliter consistere cum notitia intuitiva et scientifica obiecti: istud enim ibidem fieri non posse probavimus, ex eo quod dum intellectus noster evidenti scientiae lumine obiectum apprehendit, non possit illud ipsum per inevidens fidei lumen istud perripere, ut egregie probat Doctor in 3. dist. 21. n. 21. ubi concludit:

Si tenetur, quod omnium articulorum sit una fides, potest dici, quod Apostoli habuerint fidem de articulis, et ita credidissent Christum esse crucifixum, si non vidissent: sed ea quae viderunt, non crediderunt pro tunc, nec unquam postea, recogitando illius crucifixionem, habuerunt fidem de ea; sicut nec cum viderunt intuitive: habebant tamen habitum, quo illud credidissent si non vidissent.

Quapropter n. 13. postquam explicuisset quatuor necessarias conditiones ad scientiam, nempe quod sit certa, evidens, rei necessariae, et per causam, subiungit: Illo modo excipiendo scientiam, impossibile est de eodem esse simul scientiam et fidem. Quae utique assertio firmatur etiam apertissima SS. Patrum doctrina; nam S. August., tract. 68. in Ioann. ait: Fides autem, qua eorum, qui Deum sunt visuri, quamdiu peregrinantur, corda mundantur, quod non videt, credit: nam si vides, non est fides. Et S. Chrysostomus Homil. 22. in epistolam ad Hebraeos, ait: Est argumentum eorum, quae non videntur; quid est quod vultis ea amittere, ut excidatis a fide! Et S. Gregorius, Homil. 26. in Evangelia: Fides, inquit, eorum rerum argumentum est, quae apparere non possunt; quae enim apparent, iam fidem non habent, sed agnitionem. Quibus subscribit S. Bernardus, lib. 5. De Consideratione, cap. 3. ubi ait: Fides est voluntaria quaedam certa praelibatio, nondum propalatae veritatis. Unde iidem SS. Patres explicantes illud Ioan. 20. Quia vidisti me, Thoma, credidisti: dicunt ipsum aliud vidisse, aliud credidisse; vidit enim hominem, et credidit Deum.

Quibus ita praemissis, tria dumtaxat hic supersunt resolvenda: Primum, quod fides necessario debeat habere obscuritatem tam ex parte obiecti, quam ex parte subiecti: Secundum, quod obiectum fidei sit evidenter credibile: Tertium, quaenam sint praecipua fidei nostrae motiva et argumenta.

Conclusio prima. — FIDES THEOLOGICA NECESSARIO HABET ANNEXAM OBSCURITATEM TAM EX PARTE OBIECTI, QUAM EX PARTE SUBIECTI. Haec est communis quantum ad utramque partem, quarum

Probatur prima ex illo Apostoli ad Hebraeos 11. Fides est sperandarum substantia rerum argumentum non apparentium. Quibus verbis aperte indicat, quod obiectum fidei ita sit obscurum, ut non appareat. Hinc Dionysius lib. De mystica Theologia, cap. 1. ait: Non nisi per sacra caliginis tenebras humanae mentes nec possunt, nec debent divina contemplari mysteria. Quapropter idem Apostolus 1. ad Corinth. 13. ait: Videmus nunc per speculum et in aenigmate, tunc autem facie ad faciem; speculum autem et aenigma obscuritatem divinae revelationis, cui fides innititur, aperte declarant. Unde S. Cyrillus fidei mysteria appellat Sacratissime fidei aenigma. Ad id probandum deserviunt omnes illae SS. Patrum auctoritates mox laudatae in 3. Notabili: significant enim fidem et visionem intrinsece opponi: sed haec oppositio non provenit praecise ex obiecto formali quidem, nempe ex divina veritate; siquidem divina veritas potest esse obiectum fidei et visionis intuitivae: eandem enim divinam veritatem, quam credunt viatores, Beati intuitive conspiciunt: igitur ratio huius oppositionis et discriminis inter fidem et scientiam petenda est ex obiecto quo, seu ex ratione suâ, quâ fides et scientia in suum obiectum feruntur, ita quod fides obscure, scientia intuitive illud percipiat.

Patet etiam secunda pars, nempe quod fides etiam sit obscura ex parte subiecti, ita quod ipsemet fidei habitus intellectum, cui inest, sic inclinet ad percipienda mysteria modo obscuro et inevidenti, ut veritatem, quam credit, intuitive per alium actum non percipiat. Enim- vero cum fides tota innitatur revelatione, talis est eius actus, quale medium et motivum, per quod tendit in obiectum: sed divina revelatio est omnino inevidens et obscura: igitur et ipse fidei actus obscurus esse debet et inevidens. Haec autem inevidentia maxime conducit ad fi- dei commendationem, et meritum: Nam, inquit S. August., tract. 79. in Ioan. haec est laus fidei, si quod creditur, non videtur. Unde S. Leo, Serm. 2. De Ascensione: Magnarum hic rigor est mentium, et valde fi- delium lumen est animarum, incunctanter credere quo corporeo non vi- dentur intuitu, et ibi figere desiderium, quo nequeas inferre conspectum, etc. Hinc sanctus Gregorius, Homil. 26. in Evangelia praeclare ait: Fides non habet meritum, cui humana ratio praebet experimentum.

Dices 1. Obscuritas nil aliud est, quam negatio evidentiae et vi- sionis: sed nulla negatio spectare potest necessario ad obiectum et actum fidei: igitur obscuritas non est de ratione formali obiecti et actus fidei. Minor constat, siquidem obiectum et actus fidei sunt ali- quid positivum: nulla autem negatio est de ratione formali entis po- sitivi. Maior pariter est evidens: siquidem obscurum per ordinem ad cognitionem nihil aliud est, quam non esse visum: at non esse visum est aliquid negativum, aut privativum: igitur, etc. — Nego maiorem, et ad eius probationem dico, quod etsi esse obscurum exprimatur no- mine negativo, nihilominus est aliquid positivum; plura namque sunt positiva, quae nonnisi nominibus negativis significantur, ut diximus agendo de attributis negativis Dei.

Dices 2. Fieri potest, ut quis habeat evidentem notitiam revela- tionis sibi factae: sed eo in casu fidei actus non erit obscurus: igitur obscuritas non est de ratione formali actus fidei. Maior constat variis exemplis: nam primus Angelus dum esset viator, certo et evidenter cognovit se a solo Deo posse illuminari, quia non habebat superiorem Angelum, a quo illuminationem acciperet: similiter B. Virgo cum novisset se non peperisse via ordinaria, ac simul se esse Virginem et Matrem, taleque signum excepisset ab Angelo, tamquam certum argu- mentum, quod filius ex ea nascendus esset Filius Dei, ex comperta suâ Virginitate et fecunditate habebat evidens testimonium de divi- nitate Filii sui. Eamdem evidentiam habuerunt plerique Prophetae, unde David 2. Reg., cap. 23. ait: Dixit Deus Israil, mihi locutus est fortis Israël, dominator hominum, iustus dominator in timore Dei: sicut lux aurorae oriente sole mane absque nubibus rutilat, et sicut pluvia germinat herba de terra. Hanc pariter evidentiam habuerunt Apostoli et Evangelistae, nam S. Ioan., Epist. 1. cap. 1. ait: Quod audi- vimus, quod vidimus oculis nostris, quod perspeximus, et manus nostrae contrectaverunt de verbo vitae … testamur, et annuntiamus vobis, etc. igitur actus fidei non necessario obscuritatem importat. — Respondeo: cum evidentia revelationis ex parte attestantis, nihilominus remanere obscuritatem et inevidentiam ex parte rei revelatae, et consequenter de ea haberi posse fidem; quamquam enim evidenter mihi constaret Deum mihi revelare aliquod mysterium, inde tamen mysterium istud non mihi foret intrinsece evidens, quantumvis foret evidens Deum summe veracem id testari, solum enim rei revelatae, inde accederet evidentia quaedam extrinseca, fundata in his principiis extrinsecis, attamen evidentibus: Quidquid Deus revelat est verum: scilicet Deus revelat se esse trinum in personis. Inde enim evidenter sequitur, hanc propositionem esse veram: igitur Deus est trinus: adeoque existentia veritatis istius propositionis est evidens, non evidentia rei in se, sed dumtaxat extrinsece elicita ex praefatis praemissis. Hinc non obstante evidentia ex parte attestantis et revelantis, semper remanet obscuritas ex parte rei revelatae: unde res ista adhuc fide divina credi potest.

Quod utique praeclare docet Doctor in 3. dist. 14. n. 17. ubi loquendo de Prophetis et SS. Apostolis eximiis illis viris, qui habuerunt certam notitiam, quod Deus ipsis veritates revelarit, ait: Tales habuerunt habitum praebentem maximum assensum, ita quod illo stante non potuerunt non assentire veritati. Illa tamen certitudo non fuit evidens ex evidentia rei, quia tunc contradictio esset, quod huiusmodi notitia et fides simul starent: fuit tamen certitudo illa firma, sicut est certitudo scientificialis, quae causatur ex principiis notis ex evidentia terminorum: sed non causabatur a talibus principiis: ideo scientia non potuit dici ex evidentia rei: fuit tamen maior certitudo, quam certitudo fidei: quia fides non exclusit omnem dubitationem, sed aliqua dubitatio potest stare cum fide. Quibus verbis significat Doctor, non quod Prophetae et Apostoli habuerint cognitionem mysteriorum per habitum à fide distinctum, et medium inter fidem et scientiam, ut existimant aliqui, sed dumtaxat quod habuerint evidentiam extrinsecam, quae eos quidem certiores efficiebat, quod Deus istas veritates revelasset, quam caeteri fideles credunt eiusmodi mysteria a Deo esse revelata: non tamen habebant evidentiam intrinsecam, quae requiritur ad intuitivam aut scientificam cognitionem: uno verbo, habuerunt illi evidentiam reve-

Conclusio secunda. — CHRISTIANA FIDEI MYSTERIA SUNT EVIDENTER CREDIBILIA. Haec est communis apud Theologos; et Probatur primo auctoritate Scripturae sacrae, maxime ex Psal. 92. Testimonia tua credibilia facta sunt nimis: quasi diceret: plurimis argumentis demonstrasti mysteria a te revelata, et legem a te praescriptam revera te Deum habere auctorem; ubi signanter particula nimis non videtur minorem, quam evidentem notitiam significare; unde Lyranus noster sic exponit: Credibilia facta sunt nimis, idest, magis quam prima principia scientiarum. Quapropter sanctus Augustinus, lib. 7. Confess., cap. 10. ait: Facilius dubitarem vivere me, quam esse vera quae audio. Idem evincitur ex illo Ioan. 15. ubi Christus de Iudaeis perduellibus sermonem faciens, ait: Si non venissem, et locutus fuissem, peccatum non haberent; nunc autem excusationem non habent de peccato suo. Quibus verbis significat motiva fidei generare posse evidentiam credibilitatis; nam si solam probabilitatem efficerent, excusationem haberent, qui sequerentur aliud iudicium probabile, quo existimarent haec mysteria non esse credibilia.

Idipsum etiam suadet ratio: cum enim Deus velit nos firmissime et indubitanter credere quae nobis revelat, et ideo aeterna salute ac beatitudine privet eos, qui eiusmodi mysteriis non assentiuntur, illosque aeternis suppliciis subiiciat; recta, iustaque ratio exigebat, ut evidenter praeberet signa veritatis, quam credendam exhibebat, ex quibus certo cognosci posset, quae sint ab ipso revelata, quae vero non.

⟦Illegible: opening words lost by OCR; text resumes:⟧ scibilitatis nihil est certo et evidenter opinabile, ita pariter sine evidentia credibilitatis nihil est credibile.

⟦Illegible: opening words lost by OCR; text resumes:⟧ voluntatem posse pro suo in intellectum dominio ipsi imperare, ut credat aliquid, quod etiam non apparet evidenter credibile: voluntas enim non potest movere intellectum, ut feratur ultra sphaeram sui obiecti. Cum autem obiectum intellectus sit id quod apparet rerum, non potest voluntas movere intellectum, ut credat firmiter et certo, quod certo non apparet credibile. Denique, illud censeri debet evidenter credibile, quod efficacissimis rationibus ac validissimis argumentis firmatur: at plura sunt argumenta et motiva, quibus mysteria fidei apparent vera; unde S. August., lib. Contra Epist. Fundamenti, cap. 5. ait: Multa sunt, quae me in Catholica iustissime tenent: consensus populorum et gentium, autoritas miraculis inchoata, spe nutrita, charitate firmata, et vetustate confirmata. Tenet et ipsa sede Petri Apostoli, cui pascendas oves suas Dominus mandavit, usque ad praesentem Episcopatum, successio Sacerdotum. Tenet denique ipsum Catholicae nomen, quod non sine causa inter tam multas haereses sic ista Ecclesia obtinuit, ut cum omnes haeretici sese Catholicos dici velint, quaerenti tamen peregrino alicui, ubi ad Catholicam conveniatur, nullus haereticorum vel basilicam suam vel domum adducat ostendere. Hinc egregie Picus Mirandulanus, Epist. 1. scribit: Magna insania est Evangelio non credere, cuius veritatem sanguis Martyrum donat, Apostolicae resonant voces, prodigia probant, ratio confirmat, elementa loquuntur, daemones confitentur; sed longe maior insania est de veritate Evangelii non dubitare, credere tamen quasi de eius falsitate non dubitares.

Dices. 1: Si mysteria nostrae fidei essent evidenter credibilia, nemo sanae mentis, cui sufficienter proponerentur, posset illa respuere, et eis quod contrarium est magis credibile iudicare: sed hoc in assiduam experientiam militat: igitur, &c. Minor patet: constat enim ab ipso nascentis Ecclesiae primordio, non solum sapientiores inter Iudaeos, et gentiles Philosophos, sed etiam haereticos aliunde in rebus Christianae religionis versatos plurima oppugnare fidei mysteria, et eis contraria pro vero habere, et constantissime tueri. Maior vero probatur: nemo sanae mentis sentire potest contrarium ei quod cognoscit evidenter verum, ac iudicat esse fide dignum, alioqui veritati manifestae refragaretur, ac subinde rationis dictamen ac lumen exueret.

Nego maiorem: licet enim obiecta fidei sint evidenter credibilia, nihilominus negari et oppugnari possunt a viris aliunde prudentibus et sagacibus: vel quia eis non debite proponuntur: vel quia ipsi quâ debent attenta et diligenti consideratione ea non ponderant et expendunt, sed plerumque ab eorum examine considerationem avertunt, convertuntque ad alia ipsis opposita: vel quia pravo affectu ducuntur, ne huiusmodi mysteriis ac divinis veritatibus assensum praebentes, inde tenerentur non solum captivare intellectum in obsequium fidei, et sic quodammodo exuere libertatem naturalem assensus et usus rationis, verum etiam ea amplecti, quae sensuum oblectationi repugnarent. Hinc fit, quod metu istius captivitatis molestae in obsequium fidei, necnon et ineundae obligationis ad vitam austeriorem, vel proposita mysteria examinare ac penetrare refugiunt: vel rationes et motiva, quibus fiunt evidenter credibilia, infirmare ac contrariis rationibus obscurare tentant: vel quia pro sua libertate illis attendere respuunt; sicut enim licet quis sciat evidenter bonum temperantiae esse prudenter amabile, potest tamen illud non amare: ita etiam licet aliquis cognoscat suam sectam non posse prudenter retinere, affectu tamen depravato potest velle ipsi adhaerere, sicut omnis qui ex malitia percat novit evidenter se imprudenter agere, nec tamen propterea ab operatione cessat. His adde, quod Deus nonnunquam denegat infidelibus et haereticis illa auxilia proxime efficacia, quibus eorum intellectus moveatur et applicetur ad percipiendam evidentiam credibilitatis mysteriorum fidei, ut docet S. Paulus 2. ad Cor. IV. dicens: Deus huius saeculi excaecavit mentes infidelium, ut non fulgeat illis illuminatio Evangelii gloriae Christi.

Instabis: Si ita esset, quod infideles, quibus proponuntur mysteria fidei, cognoscerent illa esse evidenter credibilia, sequeretur, quod pariter cognoscerent suas sectas et alias Christianae religioni oppositas esse evidenter incredibiles, nec prudenti iudicio esse sequendas, quia essent improhabiles; enimvero, quod est incredibile non est probabile: at contrarium apparet; igitur, etc.

— Distinguo maiorem: scirent evidenter illas sectas non esse prudenter credibiles, concedo: non esse ullatenus credibiles sive prudenter sive imprudenter, nego. Licet enim post sufficientem mysteriorum propositionem adhuc pertinaciter in suo errore permaneant, inde non est consequens, quod non noverint suae sectae non esse prudenter adhaerendum; sed ita sese gerunt, quoniam sunt rebelles lumini, et diligunt magis tenebras quam lucem.

Dices 2: Si mysteria nostrae fidei essent evidenter credibilia, posset quilibet Philosophus illorum possibilitatem naturaliter cognoscere: sed id fieri posse negant Theologi: ergo, etc. Probatur sequela maioris; quod iudicatur impossibile est incredibile: ergo quod iudicatur esse evidenter credibile, iudicatur etiam evidenter non esse impossibile: sed possibile, et non impossibile sunt termini aequipollentes: ergo quod iudicatur non esse impossibile iudicatur evidenter esse possibile: enimvero ab opposito consequentis ad oppositum antecedentis bene arguitur, v. g. Petrus currit: ergo movetur, recte infertur, non movetur, ergo non currit.

— Nego sequelam maioris, ad cuius probationem dico, hanc consequentiam non valere: aliquid iudicatur evidenter esse credibile: ergo iudicatur evidenter non esse impossibile: sed inferri debet: ergo evidenter iudicatur illud non apparere impossibile: ut enim aliquid sit credibile, non est necesse, quod iudicetur non esse revera impossibile, sed sufficit, quod eius impossibilitas non appareat. Unde ad illam regulam Logices, ab opposito consequentis bene arguitur ad oppositum antecedentis, dico illam dumtaxat intelligi de opposito contradictorio, non vero de opposito contrario, v. g. Petrus est homo: ergo, Petrus est animal: non bene argueretur: Petrus non est animal: ergo est brutum, cum tamen brutum sit oppositum hominis, quia nimirum brutum non opponitur homini contradictorie, sed contrarie: solum ergo potest inferri: non est animal; ergo non est homo: sic enim arguitur ad propositionem contradictoriam antecedentis, seu ad negativam illius: idem dicendum in praetato argumento.

Instabis: Haec consequentia est evidens: aliquod obiectum est credibile fide divina: ergo est verum; nam divina fide nihil nisi verum credi potest: ergo si mysteria Christianae religionis sint evidenter credibilia fide divina, sequitur, quod sint evidenter vera: sed falsum est, quod nostrae fidei mysteria sint evidenter vera; alioqui non essent obiecta fidei, sed scientiae: igitur non sunt evidenter credibilia.

Respondeo, non esse consequens, quod si mysteria fidei sint evidenter credibilia, etiam sint evidenter vera: aliud enim est quod aliqua propositio sit vera, aliud autem quod sit credibilis: veritas namque petitur ex connexione intrinseca subiecti et praedicati; credibilitas autem sumitur a testimonio extrinseco dicentis, necnon et ab signis et motivis, quae reddunt illam propositionem credibilem, seu fide dignam. Adde quod, quamquam mysteria fidei sint evidenter credibilia, non tamen sequitur, quod sint evidenter credibilia fide divina: quomodo enim cognosci posset evidenter, quod aliquid esset credendum fide divina, cum sciri non possit evidenter dari fidem divinam et insitam? Solum igitur evidenter cognoscimus mysteria illa talia proponi, ut quantum ex nobis est, prudenter conari possimus ad illa credenda firmiter, et sine ulla haesitatione, praescindendo ab eo, quod assensus iste eliciatur aut solis naturae viribus, aut per fidem insitam.

Urgebis: Si sola mysteriorum credibilitas cognosceretur evidenter, non autem eorum veritas, sequeretur, quod in illo priori eorum mysteriorum veritas solum cognosceretur probabiliter, ac subinde, quod etiam probabilis appareret veritas contrariae et oppositae propositionis, et consequenter haberi non posset assensus certus: non enim possumus certo assentiri alicui obiecto, si eodem instanti oppositum illius appareat probabile.

— Respondeo, quod etsi in eo instanti, quo proponuntur obiecta fidei cum illis motivis, quibus apparent evidenter credibilia, etiam veritas obiecti oppositi probabilis videatur, tamen motiva illa manifestantia credibilitatem obiecti fidei, licet non habeant vim sufficientem ad manifestandam evidenter eorum veritatem, habent tamen vim sufficientem ad ostendendum evidenter, quod voluntas prudentis sine potest imperare assensum excludentem omnem formidinem, quae nasci posset ex motivis contrariis: unde in illo instanti quo elicitur fidei assensus, non est formido actualis pro opposito obiecto, nec assensus probabilis illius, sed solum adsunt motiva nonnulla, quae possent generare formidinem, nisi cohiberentur per voluntatis imperium.

Instabis iterum: Omnia argumenta contra nostram fidem evidenter solvuntur: ergo etiam evidenter ostenditur ea mysteria non solum esse evidenter credibilia, sed etiam evidenter vera: ubi enim ostenditur inefficacitas argumentorum contrariorum, apparet, quod falsum probabant.

— Nego consequentiam: aliud enim est, quod argumenta illa non convincant intentum, aliud vero probare, quod tendant ad falsum probandum: unde licet possimus primum ostendere evidenter, non tamen secundum evidenter ostendi potest.

Dices denique: Illa doctrina non est evidenter credibilis, quae plurima Dei maiestate prorsus indigna continet: at ita est de doctrina fidei Christiana; haec enim docet Deum hominem fieri, in Virginis utero recludi, eius lacte nutriri, crucifigi, mori, etc.: quae Dei maiestate indigna sunt: igitur fidei mysteria non sunt evidenter credibilia.

— Nego minorem: haec enim omnia mysteria, etsi aliqua ex parte Dei depressionem et humilitatem significant, aliunde tamen mirum in modum divinam maiestatem commendant; conceptus est siquidem Christus, sed opere Spiritus sancti; natus est, sed ex Virgine; in praesepio reclinatus, sed a Regibus stella radiante, et viam monstrante quaesitus et inventus adoratur; crucifixus et mortuus, sed ad eius mortem terra tremuit, sol obscuratus est, et omnia elementa sua concussione eum esse mundi Rectorem, et supremum Dominum demonstrarunt. Adde quod ista mysteria eo Dei maiestate digniora censenda sunt, quod humanam rationem omnino transcendant, nec ab ea valeant ullatenus penetrari: unde praeclare Tertullianus, iam semel et iterum a nobis laudatus, ait lib. De carne Christi: Natus est Christus, non pudendum, quia credendum est: mortuus est: credibile, quia incredibile: resurrexit, possibile, quia impossibile iudicatur. Quid enim est universum Evangelium, nisi mera stultitia, si cum humana ratione conferatur? Et contra Marcionem, ait: Assumpsisse Deum quaedam sibi indigna, nobis autem necessaria, et ideo iam Deo digna, quia nihil tam Deo dignum, quam salus hominis.

Conclusio tertia. — VARIA, SED PRAECIPUE SEX CAPITALIA SUNT MOTIVA ET ARGUMENTA, QUIBUS NOSTRAE RELIGIONIS CHRISTIANAE MYSTERIA FIUNT EVIDENTER CREDIBILIA. Haec est communis apud Theologos, qui licet plurima eiusmodi motiva assignent, et Subtilis Doctor quaest. 2. Prologi, num. 8. et 13. ad decennarium numerum ea multiplicet, attamen recte ad quinarium reduci possunt.

Primum argumentum petitur ex doctrinae puritate, efficacia, et concordia. Apparet, inquam, Religionem Christianam revera esse divinitus editam ex puritate illius doctrinae, et miranda eiusdem Doctorum consensione; nulla enim alia secta aeque perfecte ac sublimiter de Dei magnitudine, ac divinis eius praecellentiis sentit, sicut Christiana, quae Deum infinite perfectum ac sanctum praedicat, et ab eo removeat id omne, quod vitium aut defectum sapit; quod utique non praestant caeterae sectae: nam Iudaei postquam a vera fide defecerunt, varios in errores lapsi sunt circa Dei perfectiones, ut fuse demonstrat Ludovicus Granatensis in suo Catechismo, p. 22. Gentiles vero vitia pro numinibus colunt, et daemones pro diis venerantur; haeretici autem etiam indigna de Deo censent. — Nulla pariter est alia secta, quae suis sectatoribus tantum perfectionis studium ingerat, ac Christiana religio; ea enim est quae ab affectu terrenorum mentes avocat, et ad caelestium amorem traducit: haec enim suadet divitiarum, honorum, et voluptatum contemptum, provocat ad frequentanda ieiunia et alias corporis afflictiones, quibus carnis frangantur impetus, et ipsa spiritui subiiciantur; ex quo argumentum esse debet, Christianam religionem esse omnino caelestem, non enim potest illa religio non esse caelestis, quae naturam humanam infimis ac caducis rebus adhaerentem avellit, ut ad bona caelestia promoveat, quae terrenorum amorem expugnat, ut aeternorum dilectionem inferat: denique eo humanum affectum traducat, ut homo, qui mores suos ad praescriptae fidei ac doctrinae Christianae regulas et instituta reformat, vere caelestis esse censeatur, illius enim conversatio tota in caelis est. — Huius etiam doctrinae efficaciam praeclare explicat S. Paulus, dum Christianismum appellat hominis renovationem, Ephes. 4. Renovamini, inquit, spiritu mentis vestrae, et induite novum hominem, qui secundum Deum creatus est in iustitia et sanctitate veritatis, etc.; et reformationem, Romanorum 12. Nolite conformari huic saeculo, sed reformamini in novitate sensus vestri. Unde de lege Christiana vaticinatus videtur Regius Psaltes Psal. 18. dum ait: Lex Domini immaculata conversans animas. Immaculata quidem, quia omnia prorsus vitia et peccata eliminat, etiam minima. Conversans animas, quia non tantum ordinat, et probe componit actus exteriores, ut omnes humanae leges, sed etiam interiores, quippe non solum prohibet occidere, etiam ulterius irasci, nec solum vetat adulterium, sed etiam videre mulierem ad concupiscendum; unde ipsa totum hominem reformat, ut pulchre explicat Lactantius, lib. 6. cap. 25.:

Dei praecepta, quia et simplicia, et vera sunt, quantum valeant in animis hominum, quotidiana experimenta demonstrant. Da mihi virum, qui sit iracundus, maledicus, et vanus; paucissimis verbis eum placidum, quam ovem reddam. Da cupidum, avarum; iam tibi eum liberalem dabo, et pecuniam plenis manibus largientem. Da timidum doloris, ac mortis; iam cruces et ignes, periculum et taurum contemnet. Da libidinosum, adulterum, ganeonem; iam sobrium, castum, continentem videbis. Da crudelem, et sanguinis appetentem; iam in veram clementiam ille mutabitur. Da iniustum, insipientem, peccatorem; continuo, et aequus, et prudens, et innocens erit: tanta enim divina sapientiae vis est, ut in hominis pectus infusa, delictorum stultitiam uno semel impetu expellat.

— Denique apparet doctrinam Christianam esse divinitus inspiratam ex miranda consensione, et concordia tum auctorum sacrae Scripturae, tum sacrorum Doctorum, nam, inquit Doctor num. 1. plures auctores diversarum aetatum et temporum non possunt convenire in principiis ac conclusionibus praesertim moralibus, nisi Deus eis specialiter assistat, et ab eo ipsorum animi inclinentur ad assensum: sed nostri Doctores quantumvis diversimode dispositi, et diverso tempore existentes, mirum in modum consenserunt quantum ad praecepta moralia, necnon et quantum ad veritates praecipuas fide credendas: igitur, etc. Maiorem probat Doctor, primo quidem auctoritate S. Augustini, lib. 18. De Civitate, c. 41. Auctores nostri sane pauci esse debuerunt, ne multitudine vilesceret quod carum religione esse oporteret, nec tamen ita pauci, ut eorum non miranda sit consensio. Neque enim in multitudine Philosophorum, qui labore etiam litterario monumenta suorum dogmatum reliquerunt, facile quis inveniet, quod inter cuncta, quae sensere, conveniant. Probat etiam hac ratione:

Cum intellectus, inquit, quantum ad assensum, sit natus moveri ab obiecto evidente in se, vel in alio, nihil aliud ab obiecto videtur talem assensum posse causare, nisi virtua> liter includat evidentiam obiecti: nam si nihil tale moveat intellectum, remanebit sibi Theologia neutra. Nihil autem est tale de non evidentibus ex terminis, nisi intellectus superior nostro; nihil autem intelligens superius homine potest hominem effective edocere, nisi Deus.

— Confirmat maxime ex eo, quod Scriptores illi sacri posteriores non fuerint priorum discipuli; nec enim, inquit, Ezechiel prophetans in Babylone eo tempore, quo Ieremias vaticinabatur in Iudaea, potuisset cum eo concordare, nisi habuissent aliquem communem Doctorem supra intellectum humanum. Quod maxime verum est de Auctoribus novi Testamenti, qui cum multa praecepta legalia, et caeremonialia veteris Testamenti proscripserint, etiam haud dubie dissensissent ab Auctoribus eiusdem Testamenti circa praecepta moralia, nisi qui prioribus Scriptoribus vetus Testamentum dictaverat, eadem novi Testamenti Auctoribus scribenda inspirasset.

Hinc oritur secundum motivum et argumentum veritatis nostrae fidei ac religionis, nempe sanctitas vitae ac morum puritas, quae maxime relucet in Christianae fidei ac legis cultoribus; plurimi enim in omni saeculo, omnique aetate vitae sanctimonia celebres extiterunt, etiam ex illis, qui ante susceptam hanc caelestem religionem gravissimis peccatis erant dediti; quod certe argumentum est religionem, quam sectati sunt, esse veram, quia religio falsa ad sanctitatem veram non perducit; religio enim est sanctitatis fundamentum, nec posset illud caeleste aedificium extrui super mendacio pernicioso et sacrilego, qualis est omnis simulatio, et omne mendacium in religione. Fieri etiam nequit, ut religio falsa animum a terrenis avocet, et ad caelestia traducat, ut divino amore mentem accendat, et ad proximorum salutem, ac Dei gloriam promovendam, etiam cum aperta bonorum omnium iactura, et imminenti vitae dispendio, etiam per medios infestissimos labores, ac varia tormentorum genera impellat; haec autem omnia operatur Christiana fides et religio in suis sectatoribus. — Neque his obstat, quod etiam inter fideles Catholicos multi sunt, qui non solum sancte non vivunt, sed etiam gravissimis vitiis subiacent, id enim non faciunt ex indulgentia religionis, sed ex perverso usu liberi arbitrii; cum enim tria sint, quae hominem a malo avocare, et ad bonum incitare queant, nempe timor supplicii, spes praemii, et honestas ipsa operis boni; tria haec excellentissime proponit, et ubique inculcat suis sectatoribus religio Christiana; unde si aliqui ex eius sectatoribus ad eam sanctimoniam non aspirant, id non ipsi religioni, sed libertati arbitrii, quae contra illa omnia ad bonum incitamenta perverse his utitur, imputandum est.

Tertium motivum est, quod ipsa Christiana fides sit mundo coaeva; fides enim nostra ab ipso mundi nascentis exordio ad nos usque immutabili successione propagata est; quippe, ut diximus, obiectum fidei semper idem fuit creditum, id enim Antiqui implicite crediderunt, quod nos explicite credimus; unde religio Christiana et Catholica non solum haereticos, sed et Gentiles omnes idololatras antiquitate superat, quibus proinde ingerere possumus, quae Tertullianus obiiciebat haereticis sui temporis lib. De praescriptione, cap. 37. Qui estis? quando, et unde venistis? Quid in mea agitis non mei? Quo denique, Marcion, iure silvam meam caedis? quo licentia, Valentine, fontes meos transfertis?

Qua potestate, Appelles, limites meos commutas? Mea est possessio: quid ibi caeteri ad voluntatem vestram seminatis, et pascitis? Mea possessio est: quia possideo; prior possideo; habeo originis firmas ab ipsis auctoribus, quorum fuit res. Ego sum haeres Apostolorum, sicut ceperunt testimonio suo, sicut fidei commiserunt, sicut adiuraverunt, ita trado. Illos certe exhaeredaverunt semper, et abdicaverunt, ut extraneos, ut inimicos.

Quartum argumentum veritatis nostrae fidei petitur ex miranda eiusdem propagatione per universum mundum, opus enim fuit Dei virtute, eiusque speciali protectione ac beneficio, ut Christiana fides per universum orbem diffunderetur, quod maxime verum apparebit, si quis consideret primo promptitudinem seu celeritatem, qua fides illa apud omnes nationes annuntiata et recepta fuit; nam S. Paulus testatur ad Coloss. 1. quod veritas Evangelii suo tempore iam per universum mundum illuxerat: Evangelium, inquit, quod pervenit ad vos, sicut et in universo mundo est, et fructificat, et crescit, sicut et in vobis, etc. Hinc Iustinus martyr, qui vixit initio saeculi 2. in dialogo cum Triphone ait: Nullum hominum genus est, sive Barbarorum, sive Graecorum, aut eorum, qui plaustris pro domibus utuntur, vel qui domorum usum non habent, apud quos nomine Iesu, qui cruci suffixus est, preces, et Eucharistiae omnium rerum Creatori non fiunt. — Secundo, vere divinum est opus, quod fides Christiana propagata tuerit; non potentia, non armis, non opibus, sed per homines rusticos, despectos, ignobiles, indoctos, et contemptibiles, qui fidem omnino sensui repugnantem, praecepta difficilia, rerum temporalium contemptum, et vitam ipsius Auctoris, unius hominis publice puniti et crucifixi, supremum cultum, et Divinitatem persuaserunt Principibus, Doctoribus, Sophistis, Ducibus, Oratoribus, et Regnis, ac Provinciis, totique mundo, quod quidem impossibile esset, nisi Dei digitus causam suam promoveret, et nisi opus hoc, ut dixit Augustinus, lib. 22. De Civitate, cap. 8. Virtutis fuisset divinae, non persuasionis humanae: praesertim cum id factum fuerit opponentibus sese Regibus, Principibus, Imperatoribus, Sacerdotibus, Magistratibus, Plebe, et universo mundo. Haec omnia praeclare expendit sanctus Chrysostomus, Serm. 3. De Pentecoste, his verbis:

Peragrarunt Piscatores orbem terrarum, et infirmum eum invenientes, ad sanitatem reduxerunt, et in ruina positum ad stabilitatem revocaverunt; non scuta moventes, non arcus tendentes, non sagittas mittentes, non pecuniam exigentes, non in eloquentia confidentes: paupertatem eligentes, seu regnum caelorum possidentes: non habentes humana solatia, habentes autem Dominum secum. Peragrarunt universum orbem, oves simul cum lupis, et vulneratae a bestiis non sunt necatae: sed magis lupi ad ovium mansuetudinem sunt conversi.

Quintum argumentum petitur ex divino testimonio: Deus namque nostrae fidei mysteria revelavit, confirmavit, et roboravit. Revelavit, inquam, per Prophetas pridem antequam peragerentur: unde sic argumentatur Doctor num. 3. Solus Deus potest naturaliter non ab alio tutata contingentia certitudinaliter praevidere: ergo solus ille, vel ab illo instructus potest ea certitudinaliter praedicere, iuxta illud Isaiae: Annuntiate, quae ventura sunt in futurum, et sciemus, quia dii estis vos: sed omnia Christi Domini mysteria praenuntiata sunt a Prophetis pridem antequam ipsemet in terris appareret et cum hominibus conversaretur: illius enim Incarnatio praenuntiatur Baruch. In terris visus est, et cum hominibus conversatus est. Nativitas eius ex Virgine, Isaiae 7. Ecce virgo concipiet, et pariet filium. Locus Nativitatis Micheae 5. Et tu Bethlehem Ephrata parvulus in millibus Iuda; ex te mihi egredietur, qui sit Dominator in Israël. Eius praedicatio Isaiae 61. Spiritus Domini super me, eo quod unxerit Dominus me: ad annuntiandam mansuetis misit me, ut mederer contritis corde, et praedicarem captivis indulgentiam, &c. Eius miracula Isaiae 35. Tunc aperientur oculi caecorum, et aures surdorumpatebunt. Tunc saliet sicut cervus clamosus, et aperta erit lingua mutorum. Ingressus eius in Ierusalem Zachar. 9. Ecce Rex tuus veniet tibi iustus, et Salvator, ipse pauper, et ascendens super asinam, et super pullum filium asinae. Proditio eius per discipulum, Psal. 40. Qui edebat panes meos, magnificavit super me supplantationem. Venditio eius 30. argenteis, Zachar. 11. Appenderunt mercedem meam triginta argenteis. Et paulo post: Tuli triginta argenteos, et proieci illos in domum Domini. Dolores et cruciatus passionis eius cum summa patientia, et mansuetudine toleratus, Isaia 53. Sicut ovis ad occisionem ducetur, et quasi agnus coram tondente se obmutescet, et non aperiet os suum, &c. Crucifixio eius inter latrones, ibid. vers. 12. Cum sceleratis reputatus est. Irrisiones, et blasphemiae Iudaeorum, et vestimentorum divisio, et oratio pro inimicis in cruce, Psal. 21. tere totum. Fellis, et aceti potatio, Psal. 68. Dederunt in escam meam fel, et in siti mea potaverunt me aceto. Resurrectio Psal. 15. Non derelinques animam meam in inferno, nec dabis sanctum tuum videre corruptionem. Denique ascensus in caelum Psal. 67. praedicitur: Ascendisti in altum, cepisti captivitatem: accepisti dona in hominibus.

Unde egregie Tertullianus, cum dixisset in Apologetico, cap. 20. Idoneum, opinor, testimonium Divinitatis, veritas divinationis, concludit:

Hinc igitur apud nos futurorum quoque fides tuta est, iam scilicet probatorum, quia cum illis, quae quotidie probantur, praedicebantur. Eaedem voces sonant, eaedem litterae notant, idem Spiritus pulsat, unum tempus est divinati futura praefari, &c.

Eodem argumento utitur sanctus Augustinus, Serm. 27. De Verbis Apostoli, cap. 1., ubi ait:

Sunt enim homines infideles, qui sic detrahunt Christo, ut dicant eum magicis artibus fecisse, quod fecit (ut Iudaei illi, qui dicebant: In Beelzebub principe daemoniorum eiicit daemonia, Lucae 11.) Possunt ergo infideles delatam e caelo vocem, per illicitas curiositates ad magicas artes referre: sed Prophetae antea fuerunt. Nondum erat homo Christus, quando misit Prophetas. Si ergo magicis artibus fecit, ut coleretur mortuus, numquid erat magus antequam natus?

— Secundo, Deus eadem mysteria confirmavit per innumera miracula; haec enim sunt quasi subscriptiones ipsius Dei, qui facit mirabilia solus, Psal. 135. unde Apostolus ad Hebr. 2. loquendo de Christiana fide, ait: In nobis confirmata est contestante Deo signis, et portentis, et variis virtutibus, et Spiritus Sancti distributionibus: cum autem miracula ista Deum habeant auctorem, fieri non potest, ut edita sint in confirmationem alicuius falsitatis; unde concludendum est cum Richardo Victorino, lib. 1. De Trinitate, cap. 2. Sane quae revelata sunt nobis caelitus tam multis, tam magnis, tam miris prodigiis confirmata sunt, ut genus videatur esse dementiae, in his vel aliquantulum dubitare. Utinam attentarent Iudaei, utinam animadvertarent Pagani, cum quanta conscientiae securitate, pro hac parte, ad divinum iudicium poterimus accedere! Utinam cum omni confidentia Deo dicere poterimus: Domine, si error est, a te decepti sumus? Ista enim in nobis sunt tantis signis et prodigiis confirmata, et talibus, quae nonnisi per te fieri potuerunt.

Non inficior infideles et haereticos vellicare miracula edita in confirmationem Christianae et Catholicae fidei. Verum aut ista miracula vere fuerunt edita, vel non. Si fuerint edita, non est cur in dubium revocentur; si autem nulla fuerint patrata miracula in confirmationem fidei Christianae, magnum sane miraculum est, quod absque miraculo mundus universus religionem et cultum idolorum tot saeculis probatum, a tot sapientibus ac potentissimis viris in pretio et veneratione habitum, nihilominus absque ullis signis et prodigiis fuisse neglectum, ut Christiana religio usurparetur.

Quo utique ratiocinio utitur S. Augustinus, Util. contra infideles, ubi ait:

Cum constet Romanorum imperium, universoque orbe tot potentibus viris, philosophis, oratoribus refertum, Christi doctrinae ante repugnantem, ad eam postmodum fuisse conversum: quaero an virtute signorum et prodigiorum ab antiquis ritibus, diuque observata religione, in hanc novam et inauditam sit haec facta mutatio? Si fateberis mundum ad hanc persuasionem tractum fuisse vi miraculorum, quibus contradicere nequaquam poterat, fateri oportebit a Deo auctore miraculorum, et qui facit mirabilia magna solus, religionem hanc processisse: sin autem negas ullis miraculis mundum ad hanc recipiendam fidem fuisse provocatum, negando miracula, ingens miraculum ingeris: quid enim potest dici mirabilius, quam Romanum Imperium, totamque Gentilitatem, religionem quam tam acriter impugnabant, subvertereque moliebantur, desertis paternis ritibus, nullis visis signis, mirandisque operibus, sponte suscepisse, et in ea retinenda tam constantes fuisse.

Haec S. Augustinus. — Tertio denique, etiam infidelium Christianis adversantium testimonio roboravit, ut praeclare docet Doctor ibidem num. 13. nam ut pulchre loquitur Eucherius, Hom. 2. De Paschate: Palam usque dubio nititur privilegiis, qui causam de adversariis asserit instrumentis. Plurimi autem infideles praeclare dixerunt et scripserunt de Christo ac Christianis; prae caeteris autem Iosephi testimonium laudat Doctor: ille enim lib. 18. De antiquit., cap. 1. haec de Christo Domino refert:

Fuit autem his temporibus Iesus sapiens vir, si tamen virum eum nominare fas est: erat enim mirabilium operum effector, et Doctor omnium eorum, qui libenter audiunt, quae vera sunt. Et multos quidem Iudaeorum, multos etiam ex gentibus sibi adiunxit. Christus hic erat. Hunc accusatione primorum nostrae gentis virorum, cum Pilatus in crucem agendum decrevisset, non deseruerunt hi, qui ab initio eum dilexerant: apparuit enim eis tertia die iterum vivus: secundum quod divinitus inspirati Prophetae, vel alia innumera miracula futura praedixerant; sed et in hodiernum diem Christianorum, qui ab ipso nuncupati sunt, et nomen perseverat et genus.

Philo etiam disertissimus Iudaeorum librum scripsit de sanctitate, et puritate vitae priorum Christianorum, Alexandriae degentium, ut testatur sanctus Hieronymus in lib. De Scriptoribus Ecclesiasticis, ubi agens de S. Marco, et Ecclesia Alexandrina, ait: Philo disertissimus Iudaeorum cernens Alexandriam primam Ecclesiam adhuc iudaizantem, quasi in laudem Gentis suae librum super eorum conversatione scripsit.

Denique, Deus sufficientissime testatus est religionem Christianam esse divinitus inspiratam per mirandam illam ac omnino stupendam innumerabilium Martyrum fortitudinem et constantiam, qui inde etiam nomen acceperunt (inquit Suarez) quod suo sanguine magnum fidei testimonium praebuerint; licet enim infideles, tam Pagani, quam haeretici pro suis erroribus tuendis mortui fuerint, ut ex Apollinario refert Nicephorus lib. 4. Hist., cap. 23. Plures haereses de suis Martyribus glorientur, non tamen propterea in earum sententias imus: plures tamen sunt circumstantiae Christianorum ac Catholicorum Martyrum, quae mirum in modum Christianae religionis veritatem ac sanctitatem declarant ac confirmant. Primo namque, ad id maxime confert innumerabilis Martyrum multitudo: enimvero pro aliis sectis tuendis rari sunt qui mortem subierunt: at pro tuenda, propagandaque Christiana fide, tot generosam mortem per atrociora quaeque tormenta sustinuerunt, ut merito scripserit S. Hieron. ad Heliodorum, se invenisse numerum Martyrum in Pontificum Annalibus, ita copiosum, ut si omnium memoriam celebrare vellemus, singulo quoque die plusquam trium millium fieret solemnitas: quapropter iure merito S. Gregorius, Hom. 17. in Evangelia fideles Christianos alloquens, ait: Totum mundum, Fratres, aspicite, Martyribus plenus est, iam pene tot, qui videmus non sumus, quot veritatis testes habemus: Deo ergo numerabiles, nobis super arenam multiplicati sunt; quia quanti sunt, à nobis comprehendi non possunt. Secundo, specialem Dei protectionem et manutenentiam in Christianis ac Catholicis Martyribus commendat ipsum eorum patiendi pro Christo aestuans desiderium, quo non solum tormenta non refugiebant, sed et ultro sese tyrannis ac lictoribus trucidandos et mactandos offerebant: unde Tertullianus initio libri ad Scapulam: Nos quidem neque expavescimus, neque pertimescimus ea quae ab ignorantibus patimur: cum cui hanc sectam utique suscepta conditione eius pacti venerimus, ut etiam animas nostras auctorati, in has pugnas accedamus, ea quae Deus repromittit, consequi optantes, et ea, quae diversae vitae comminantur, pati timentes. Denique cum omni saevitia vestra concertamus, ut etiam ultro erumpentes: magisque damnari, quam absolvi gaudeamus. Tertio, idipsum testatur miranda illa non solum animi constantia, sed et alacritas in subeundis dirioribus et atrocioribus quibusque tormentis ac suppliciis. Quod enim de Apostolis et Discipulis narrat S. Lucas Act. 5. Ibant quidem gaudentes a conspectu concilii, quoniam digni habiti sunt pro nomine Iesu contumeliam pati, etiam contigit in aliis Martyribus, qui caelesti consolatione ac voluptate, etiam mediis tormentis inebriati, plerumque divinas laudes personabant, ac lictoribus eos cruciantibus insultabant, et Christi Domini nomen, ac Divinitatem constantissime profitebantur, ut generosissime testati sunt SS. Marcus et Marcellianus fratres Romani, ad quos ad stipitem alligatos cum exclamasset Iudex: Resipiscite miseri, et vos ipsos ab his cruciatibus eripite: responderunt: Nunquam tam iucunde epulati sumus, quam haec libenter Iesu Christi causa perferimus, in cuius amore nunc fixi esse coepimus: utinam tamdiu nos haec pati sinant, quamdiu hoc corruptibili corpore ⟦victuri?⟧ erimus.

Sextum denique motivum et argumentum credibilitatis ac firmitatis nostrae fidei deducit Doctor ex stabilitate ac perpetuitate Ecclesiae: enimvero illa religio censenda est divinitus instituta, quae ab initio suae constitutionis mansit stabilis in eiusdem fidei ac doctrinae professione per annos plurimos, etiam nonobstantibus variis persecutionibus adversariorum, idque nullo potentiae saecularis ac terrenae subsidio: at talis est Christiana et Catholica religio: igitur, &c. Maior constat: Deus enim non solet concurrere ad conservationem ullius sectae, tam diuturno tempore, quam duravit Christiana religio, nisi illius, quae veritatem profitetur, maxime ubi illa religio impugnatur a variis hostibus, et sit licentia disputandi de mysteriis ac fidei articulis, ut veritas evidentius appareat, sicut fit in Christiana religione. Minor etiam patet: nam Ecclesia ab initio suae institutionis ad nos usque per universum orbem propagata est; unde concludit Doctor num. 9. cum S. Augustino, lib. De utilitate credendi, cap. 17. Cum igitur tantae auctoritati Dei, tanto profectui, tantaeque tractationi videamus, dubitamus nos eius Ecclesiae reddere gremio, quae usque ad confessionem generis humani ab apostolica sede per successiones Episcoporum, frustra haereticis circum eam latrantibus, et partim plebis ipsius iudicio, partim Conciliorum gravitate, partim etiam miraculorum maiestate damnatis, culmen auctoritatis obtinuit? Et paulo post: ⟦Quid est aliud, quod tam ingratum potest esse opinionì, atque auxilio divino, quin tanto labore praedictae auctoritati velit resistere?⟧ Unde (iam alibi) Actor. 5. Si est ex hominibus consilium hoc, aut opus, dissolvetur: si vero a Deo est, non poteritis dissolvere illud, ne forte et Deo repugnare inveniamini. Plura ad hoc argumentum subiicere licebit ex praeclarissimis characteribus, ac notis, quibus illustratur Ecclesia Catholica, et a conventiculis haereticorum secernitur. Verum convenientiori loco de iis fiet sermo, cum Deo dante, Tractatum de Ecclesia auspicabimur.