Scotus Academicus, Tomus octavus: De Divino Gratiae Beneficio, et initium De Virtutibus Theologicis

NOTANDUM 1. Hic non esse sermonem de fide habituali; iam enim probavimus, quod ut nobis infundatur habitus fidei, non necessario debeat simul in voluntate infundi aliquis habitus supernaturalis inclinans voluntatem, ut velit intellectum assentire obiectis obscure propositis, et a Deo revelatis, ut optime probat Doctor d. 25. qu. 2. num. 2. contra S. Thomam; sed difficultas est de fide actuali, utrum videlicet necessario praerequiratur aliquis actus imperativus voluntatis, ut intellectus eliciat actum credendi; seu utrum ad credendum necessarius sit pius affectus voluntatis imperantis actum fidei, an vero intellectus possit habere actum fidei, absque eo quod voluntas habeat ullum actum positivum concurrentem ad eliciendum illum actum fidei. Ex hypothesi vero, quod talis requiratur actus ex parte voluntatis, etiam difficultas est utrum talis actus debeat esse supernaturalis.

NOTANDUM 2. Quaestionem moveri posse de duplici actu voluntatis: Primo quidem, de pia affectione et motu ipsius voluntatis circa revelantem, et obiectum a revelante propositum; qui quidem motus est quaedam animi propensio et inclinatio ad credendas res fidei quae proponuntur; qualem inclinationem discipuli habent erga suum praeceptorem et doctorem: sic Thomistae tali pia affectione moventur erga Doctorem Angelicum, et Scotistae erga Subtilem, ex qua affectione pia fit, ut quisque investiget rationes non solum quibus tueatur dogmata sui Doctoris, sed etiam quibus movetur, ut assensum illis praestet. Secundo, moveri potest quaestio de actu voluntatis, qui dicitur imperium, quique est quaedam volitio efficax, qua voluntas directe imperat intellectui, ut assensum praestet alicui propositioni revelatae, quamquam illa obscura sit et inevidens: quod quidem imperium communiter appellari solet pia affectio credulitatis, eo quod non tam respiciat Deum revelantem, et obiecta revelata, quam ipsam credulitatem, seu assensum fidei. Hic autem non est sermo de priori actu voluntatis, quia non determinat directe intellectum ad credendum, sed tantum indirecte, et quatenus movet intellectum ad investiganda motiva credibilitatis; sed tantum difficultas est de posteriori: utrum videlicet possit elici actus fidei, quin eum imperet voluntas.

NOTANDUM 3. Circa praesentem quaestionem tres potissimum esse Auctorum sententias, quarum prima negat imperium voluntatis praerequiri ad determinandum intellectum quantum ad exercitium actus fidei; quam quidem sententiam Alanus in 3. disp. 21. qu. 1. tribuit Holcot, eamque nonnulli Recentiores, quibus subscribit Gonetus, attribuunt Subtili Doctori, sed perperam, ut constabit infra. Secunda sententia affirmat praerequiri actum voluntatis directum, ut intellectus eliciat assensum fidei divinae. Tertia vero quasi media inter utramque contendit actum voluntatis directum requiri ad assensum fidei divinae acquisitae, non vero ad assensum qui elicitur mediante habitu fidei infusae: quam quidem sententiam genuinam esse Subtilis Doctoris contendit Castillo d. 6. q. 3. num. 12. Quaenam autem omnium earum sententiarum sit verior, et Subtilis Doctoris menti magis congrua, iam determinandum est, resolventes primo, utrum actus fidei sit liber libertate exercitii, et etiam specificationis: secundo, utrum ad actum fidei necessario requiratur imperium, seu concursus immediatus voluntatis: tertio, utrum ille actus voluntatis sit aliquo modo supernaturalis.

Conclusio prima. — ACTUS DIVINAE FIDEI EST LIBER SEMPER QUOAD EXERCITIUM, NON ITA QUOAD SPECIFICATIONEM. Haec quoad utramque partem est Doctoris, disp. 25. qu. 1. circa finem, ubi cum obiecisset: Aliquis potest credere nolens, quia quae sunt in intellectu praecedunt velle: respondet: Dico quod non sequitur, quia actus credendi dependet ex duobus, scilicet habitu inclinante, et credibili praesentato, non quomodocumque, sed praesentato tamen credibile, et sic communiter non praesentatur nisi per doctrinam, et adhuc si sit praesentatus, non necessario credit intellectus: nam ut sic credere praecedit velle, quia proponens credibile intellectui non demonstrat, ita ut cogat intellectum ad assentiendum: ideo non credit, nisi volens: quamvis autem voluntas habeat imperium super actum credendi, non tamen habet imperium super actum oppositum, stante fide, ut intellectus dissentiat credibili proposito per imperium voluntatis, sed solum potest impedire intellectum, ne exeat in actum suum credendi elicitum circa credibilia proposita. Quibus Doctor duo significat: primum quidem, quod actus fidei quantum ad exercitium semper sit liber, quia quantumeumque proponantur obiecta credibilia cum motivis credibilitatis, tamen voluntas potest imperare intellectui, ne eliciat actum fidei: secundum, quod proposito obiecto fidei cum motivis credibilitatis, voluntas non possit imperare intellectui, ut actum dissensus eliciat circa istud obiectum, ac subinde quod actus fidei non sit liber quoad specificationem; quia intellectus non potest circa obiectum revelatum debite propositum elicere actum assensus, vel dissensus.

Prima pars videtur de fide: siquidem aperte satis traditur in Scriptura sacra, maxime Luca ultimo, ubi duo Discipuli, quibus Christus ⟦non occurrerat⟧ post resurrectionem, redarguuntur quod tardi fuerint ad credendum. O stulti, et tardi corde ad credendum! etc. Et Marci ultimo dicitur de omnibus Discipulis, quod Christus Dominus exprobravit incredulitatem eorum, et duritiam cordis, quia iis, qui viderant eum resurrexisse, non crediderunt: perperam autem reprehenderentur, nisi eis liberum fuisset credere, vel non credere. Igitur actus fidei est liber quantum ad exercitium. Confirmatur ex eo, quod ipsa fides in Scriptura sacra nomine obedientiae insignitur: sic Actor. 6. Multa multitudo sacerdotum obaudiebat fidei. Ad Rom. 10. Sed non omnes obediunt Evangelio. Et cap. 16. Vestra obedientia (id est fides) in omnem locum divulgata est. Unde 2. ad Corinth. 10. dicitur: Captivantes omnem intellectum in obsequium Christi: captivatur autem intellectus per voluntatem, cuius maxime est obsequium praestare Christo.

Probatur secundo, ex Conciliis, maxime vero ex Arausicano, cap. 5.

Si quis sicut augmentum, ita etiam initium fidei, et ipsum credulitatis affectum, qua in eum credimus, qui iustificat impium, non per gratiae donum, id est, per inspirationem Spiritus Sancti corrigentis voluntatem nostram ab infidelitate ad fidem, sed naturaliter inesse dicit, contrariet Apostolicis dogmatibus.

Et ex Tridentino, Sess. 6. cap. 6. ubi ait: Disponentur autem ad ipsius iustificationem, dum excitati divina gratia, et adiuti, fidei ex auditu concipientes, libere moventur in Deum, credentes vera esse quae divinitus revelata, et promissa sunt.

Probatur etiam ex SS. Patribus, maxime vero S. Irenaeo, lib. 1. cap. 62. Non tantum, inquit, in operibus, sed etiam in fide liberum et suae potestatis arbitrium homini servavit Deus. Similiter S. Ambrosio, in cap. 1. ad Rom. ait: Credere aut non credere voluntatis est. Sed omnium optime S. Augustinus, Tract. 26. in Ioannem, ait: Intrar quisquis in Ecclesiam potest nolens, accedere ad altare potest nolens, credere autem non potest, nisi volens. Quapropter S. Bernardus, lib. 5. De Consideratione, cap. 6. fidem sic definit: Fides est voluntaria quaedam et certa praelibatio nondum manifestae veritatis.

Patet etiam haec veritas ratione: Primo quia fides est virtus theologica et supernaturalis, ordinata ad salutem, ac subinde debet esse meritoria: sed omnis actus meritorius est liber: igitur, etc. Secundo quia intellectus est facultas subordinata voluntati quantum ad omnes suos actus: ita quod eum vel directe impedire possit voluntas, prohibendo ne exerceat aliquem actum: vel indirecte, revocando eum a consideratione obiecti propositi, et ad considerationem alterius obiecti provocando: ac proinde potest ipsum intellectum praepedire, ne exerceat ullum actum fidei, etiam dum obiecta credenda, et motiva credibilitatis proponuntur. Nec refert, quod sit potentia naturalis et naturaliter agens; siquidem aliae potentiae naturaliter agentes sunt subordinatae voluntati: igitur etiam intellectus. Nec etiam obstat, quod sit potentia prius operans, quam voluntas, quia non omnis actus intellectus praecedit voluntatem; sed plures ad voluntatis imperium potest elicere. Denique, nihil est, quod determinaret necessario inintellectum, eumque impelleret ad assentiendum fidei obiectis non obstante voluntatis imperio, ac proinde ipsa reluctante non potest in actum suum prorumpere. Patet antecedens, si enim aliquid ita intellectum necessario et ineluctabiliter moveret ad assentiendum obiectis revelatis sibi propositis, maxime moralis evidentia motivorum habentium necessariam connexionem cum attestatione divinae veritatis infallibili, et cum veritate propositionis credendae: sed illa evidentia moralis non potest sic necessario intellectum determinare reluctante voluntate: alioqui non esset evidentia moralis, sed metaphysica, seu physica: in hoc enim moralis evidentia a physica discernitur, quod haec necessario et ineluctabiliter intellectum dicatur movere ad assensum; illa vero dumtaxat moraliter. His adde experientia constare, quod si nollemus credere obiectis propositis, id utique nobis liberum esset, ac subinde dum credimus, liberrime credimus, et consequenter fidei actus est liber.

Obiicies 1. Doctorem Subtilem laudata quaestione secunda, num. 1. Seu contradictionem non video, quin intellectus, si fieret mere per se, et haberet obiectum praesens, posset intelligere, vel credere sibi praesentato. Ergo ex eius mente intellectus non obstante reluctatione voluntatis credere potest obiecto proposito; et consequenter actus fidei non est proprie liber.

Nego consequentiam, et ad antecedens dico Doctorem praefatis verbis nihil aliud significare, quam quod intellectus secundum se consideratus, etiamsi nullum adsit voluntatis imperium, possit sufficienter allici ab obiecto praesente et movente, ut ei assensum praestet: quamquam si reluctaretur voluntas, non obstante illa obiecti praesentia et motione, nequaquam posset in talem actum erumpere. Vel dico eum esse sic intelligendum, ut velit, quod intellectus possit assentiri obiectis revelatis propositis, etiamsi ad eius assensum non moveat directe voluntas ad id stimulata et adiuta per aliquem habitum supernaturalem sibi inexistentem, ut docet S. Thomas, quem ibi impugnat. Vel denique, quod rationes ab Angelico Doctore allatae in rationem suae sententiae non ita erant efficaces, ut quis non posset contradictorium illius assertionis sustinere.

Obiicies 2. Si imperium voluntatis praerequireretur ad actum fidei, sequeretur, quod fides non esset initium iustificationis: sed falsum consequens: ergo et id unde sequitur.

Nego sequelam maioris; non enim fides idcirco dicitur initium iustificationis, quod nullum alium actum presupponat; enimvero ad assensum fidei praerequiruntur apprehensio obiecti credibilis, revelationis divinae, et saepissime iudicium de credibilitate, seu de motivis illius credibilitatis; sed idcirco dicitur initium iustificationis, quia est primus actus supernaturalis in substantia: ac proinde primus actus inter dispositiones praerequisitas ad iustificationem: siquidem imperium, seu actus voluntatis moventis ad assensum fidei, non est semper supernaturalis in substantia, sed dumtaxat in modo, ut dicemus infra.

Probatur etiam secunda pars, nempe quod fidei actus non sit liber libertate contrarietatis, et quoad specificationem, circa obiecta fidei proposita cum evidentia morali credibilitatis: siquidem in eo casu nihil est, quod movere possit intellectum, ut eliciat actum dissensus, ac proinde eum non potest elicere. Consequentia patet, quia intellectus non potest habere aliquod iudicium, nisi ad id moveatur ab aliquo. Antecedens vero probatur: si ad dissensum in eo casu moveretur intellectus, maxime vel ab obiecto, vel a voluntate: sed neutrum dici potest. Non quidem ab obiecto, quia obiectum revelatum cum proponatur ut circumvestitum motivis credibilitatis, non potest ullatenus movere ad dissensum. Non etiam a voluntate, quia, ut optime probat Doctor ibid. num. 2. non potest voluntas movere intellectum ad actum, nisi supposita aliqua motione ex parte obiecti: ergo cum in casu proposito non possit esse aliquod motivum ex parte obiecti ad dissensum, non poterit voluntas movere ad dissensum.

Probatur secundo: non potest quis credere, nisi proponatur obiectum credibile: ergo nec discredere seu dissentire potest, nisi res proponatur ut incredibilis, seu ut non credibilis: sed obiecta proposita per motiva credibilitatis evidenter cognita, sive evidentia morali, sive physica, nullatenus sunt incredibilia, vel non credibilia: ergo intellectus etiam imperante voluntate non potest illis dissentire.

Confirmatur, quia, ut optime probat Doctor ibi num. 2. si voluntas posset movere intellectum, ut dissentiret alicui obiecto, quod apparet sine ullo motivo dissensus, sequeretur quod ad imperium voluntatis posset intellectus iudicare astra esse paria, necnon baculum, qui in aqua positus fractus aut curvus apparuerat, dum ab ea extrahitur, et integer ac rectus visu et tactu percipitur, nihilominus esse revera fractum: at experientia contrarium manifeste docet: igitur, etc.

Denique, non magis determinatur aut necessitatur intellectus ad assentiendum conclusioni scientificae propositae, quam necessitetur ad assentiendum per fidem obiecto credibili proposito; eadem enim apparet utrobique ratio: quippe cum obiectum fidei sic propositum sit evidens evidentia extrinseca, sive morali, sive physica, prout sunt evidentia illa motiva credibilitatis: sed, ut fatentur omnes, intellectus determinatur necessitate specificationis ad praebendum assensum scientificum respectu conclusionis scientificae propositae: ergo pari ratione necessitatur ad assensum fidei praestandum obiecto proposito cum motivis credibilitatis evidenter cognitis.

Dices. Plurimis infidelibus et haereticis proponi possunt praedicta motiva credibilitatis, qui tamen non credunt, sed etiam discredunt ac dissentiunt: igitur intellectus non determinatur determinatione quoad specificationem, ut praestet assensum obiectis fidei propositis cum motivo credibilitatis.

Distinguo antecedens. Ipsi dissentiunt articulis fidei, quando motiva credibilitatis ita apprehendunt, ut ab ipsis determinentur moraliter aut physice ad assentiendum, nego: secus, concedo. Quod itaque ipsi discredant, inde fit, quod sive defectu ingenii, sive defectu attentionis et considerationis, sive ob contraria motiva, quae ratione suae infidelitatis et haeresis habent, non iudicant mysteria sic proposita esse evidenter credibilia. Immo contingere potest, quod licet interius convincantur de credibilitate mysteriorum, dum rem exacte librant ac perpendunt; attamen motivis suorum errorum toti incumbentes, facile intellectum avertunt ab eiusmodi motivis credibilitatis fidei, ut obstinata voluntate in suis erroribus permaneant.

Fateor nihilominus, plerumque assensum fidei esse liberum quoad specificationem, etiam stante propositione motivorum, eo quod nimirum non semper perspicue appareat evidentia credibilitatis, sive defectu propositionis eiusmodi motivorum non sufficienter expositae, sive defectu capacitatis aut attentionis ex parte audientis. Quapropter experientia constat, quod etsi haereticis sufficienter proponantur articuli fidei, ita ut peccent non credendo, nihilominus pertinaciter in suis erroribus permanent: quemadmodum contigit Iudaeis, de quibus Christus Dominus Ioan. 15. dicebat:

Si non venissem, et locutus fuissem eis, peccatum non haberent: nunc autem excusationem non habent de peccato suo. Et infra: Si opera non fecissem in eis, quae nemo alius fecit, peccatum non haberent: nunc autem et viderunt, et oderunt me, et Patrem meum: sed ut adimpleatur sermo, qui in lege eorum scriptus est, quia odio habuerunt me gratis.

Quibus Christus Dominus aperte significat Iudaeos, per miracula a se patrata, quibus similia nullus unquam operatus fuerat, habuisse sufficiens motivum, ut crederent eum revera esse Messiam; sed iis non obstantibus, noluisse tamen credere, quamquam non haberent ullum motivum cur discrederent.

Conclusio secunda. — PROBABILIUS EST AD OMNEM ACTUM FIDEI PROPTER REVELATIONEM OBSCURAM ELICIENDUM, REQUIRI CONCURSUM IMMEDIATUM VOLUNTATIS TALEM ACTUM IMPERANTIS. Haec est Doctoris dist. 27. qu. 2. ubi licet num. 1. significaverit contrariam assertionem non esse improbabilem: tamen addit num. 2. Et esto, quod requiratur motio positiva voluntatis, etiam sufficit voluntas ad sic movendum in puris naturalibus, quia posito vero supernaturali praesente intellectui, posset voluntas movere intellectum ad intelligendum illud, dummodo in intellectu esset habitus inclinans intellectum in illud.

Probatur Conclusio illis omnibus tum Scripturae, tum Conciliorum, cum SS. Patrum auctoritatibus, quibus supra probatum est actum fidei esse liberum: multo enim facilius hac ratione apparet quomodo actus fidei sit maxime liber. Deinde, etiam favet experientia, quippe cum experiamur nos non solere credere, nisi positive volendo: nam quando duo homines aequalis auctoritatis, et veritatis apud nos, quorum unus diceret aliquid a Deo esse revelatum, alius vero id negaret, possumus pro libito intellectum flectere ad unam partem, altera relicta: quod utique non fit, nisi per directum voluntatis imperium, potius determinantis intellectum, ut credat homini affirmanti id revelatum esse a Deo, quam neganti. Denique, intellectus debet determinari sufficienter ad credendum, vel ab obiecto proposito, vel a voluntate: sed non potest sufficienter determinari immediate ab obiecto: ergo intellectus determinari debet a voluntate. Maior constat, nihil enim apparet, quod potest esse determinativum intellectus, praeter obiectum, et voluntatem. Minor vero probatur: obiectum non potest sufficienter determinare intellectum, nisi vel in se immediate videatur, ut constat tum in his, quae sub experientiam cadunt, tum in primis principiis, quae per ingenitum lumen deprehenduntur: vel per necessariam consequentiam inferatur ex principiis clare cognitis, ut apparet in conclusionibus: sed obiectum fidei nullo ex istis modis evidenter cognoscitur a nobis, cum tale obiectum sit veritas obscure revelata: igitur intellectus non

Obiicies 1. Doctor Subtilis in num. 2. supra laudato, ait:

Positu fide acquisita, credibili praesente, potest intellectus per habitum infusum credere, dummodo voluntas non contra moveat, nec plus requiritur; hoc est, non alius desideratur concursus voluntatis praeter non contra motionem, seu ex hypothesi, quod intellectum ab obiecto non avertat, ut ad alterius considerationem moveat et convertat.

Confirmatur, quia ex sententia Doctoris, potentia non impedita potest ex se directe ferri in obiectum sibi sufficienter propositum absque alterius facultatis adminiculo, maxime quando naturaliter et necessario agit, quomodo certum est intellectum operari; quippe solius voluntatis est, positis omnibus ad agendum praerequisitis, posse agere vel non agere: igitur quando intellectus habet obiectum fidei sufficienter propositum, cum motivis credibilitatis evidenter apprehensis, non eget ullo voluntatis imperio. — Respondeo, Doctorem id duntaxat probabiliter dixisse, unde istatim subdit: Et esto quod requiratur motio passiva voluntatis, etc. Quibus apparet eum priorem sententiam non assertive protulisse. Ad confirmationem dico, potentiam quidem non impeditam ferri ex se in obiectum sufficienter propositum, quando ab eo determinatur directe et per se, concedo: secus, nego. Intellectus autem, ut mox diximus, non potest sufficienter determinari ab obiecto fidei: quia quantumlibet sufficienter proponatur, semper manet obscurum et inevidens, ac subinde ad id necessum est, quod per voluntatis imperium moveatur.

Dices 2. Daemones credunt sine imperio voluntatis: igitur ad credendum non requiritur illa voluntatis motio et imperium. — Distinguo antecedens: credunt fide naturali, transeat: supernaturali, nego: certum est enim, ut diximus, daemones non habere fidem supernaturalem. Vel aliter concesso antecedente, distinguo consequens: daemones ita credunt, quando motiva credibilitatis physice sunt ipsis evidentia, concedo: secus, nego. Constat autem aliqua obiecta fidei a daemonibus apprehendi cum evidentibus motivis credibilitatis: sic enim ex oraculis Prophetarum designantium tempus Incarnationis, necnon et ex Christi miraculis ac perfecta vitae sanctimonia daemones cognoscere potuerunt ipsum esse Messiam, etc.

Obiicies 3. Voluntas non potest movere intellectum ad assentiendum, potius quam ad dissentiendum rebus fidei: igitur ad talem assensum praebendum intellectus non eget motione et imperio voluntatis. Consequentia est evidens. Antecedens vero probatur: voluntas non potest movere intellectum dumtaxat ad specificationem actus, sed solum ad eius exercitium: ergo potest duntaxat movere ad assensum, non vero ad dissensum. — Nego antecedens, necnon et eius probationem; quippe, ut diximus, quando intellectus relinquitur indifferens ad speciem actus, hoc est, ad assensum vel dissensum, ut contingit dum duo homines aequalis auctoritatis, quorum unus asserit aliquod revelatum, alius vero id negat: eo enim in casu voluntas determinat intellectum ex se indifferentem ad assensum vel

Conclusio tertia. — Actus ille internus voluntatis est aliqua ratione supernaturalis, non vero secundum substantiam, et in entitate. Haec est Doctoris dist. 25. qu. 2. n. 2. ubi ait:

Ad hoc, quod voluntas moveat intellectum ad credendum credibile, sufficit dispositio intellectus, et non est necessarium dispositionem proportionalem illi poni in voluntate: nec ad hoc, quod difformiter operetur per instrumentum, requiritur talis dispositio proportionalis in voluntate, qualis est in actu credendi perfectiori, et minus perfecto, sed sufficit proportionalis dispositio in intellectu differens, secundum quod gradus differentes in perfectione sunt in actibus.

Quibus Doctor retexit argumentum S. Thomae, quo contendebat admittendum esse habitum supernaturalem in voluntate, ut moveat intellectum ad actum fidei eliciendum; quemadmodum requiritur habitus supernaturalis in intellectu, ut eiusmodi actum fidei in entitate supernaturali eliciat. Quod utique argumentum S. Thomae erat eiusmodi:

Quando duo agentia concurrunt ad eumdem effectum, unum per modum causae principalis, aliud per modum causae instrumentalis, maior, aut saltem qualis requiritur perfectio in causa instrumentali, ac in principali: sed voluntas est causa principalis actus fidei: intellectus vero est causa instrumentalis, aut saltem minus principalis: igitur si admittatur habitus supernaturalis in intellectu ad eliciendum actum fidei, multo magis admittendus est in voluntate, ut ad eiusmodi actum eliciendum moveat.

Quod utique argumentum nullum esse ibidem demonstrat Doctor negando maiorem; quia, inquit,

de facto in instrumentis artium requiruntur dispositiones quaedam ad perfectionem effectuum, puta acuties, soliditas, et durities in securi, qualis perfectio non requiritur in potentia locomotiva: igitur gratis concesso, quod intellectus sit dumtaxat causa instrumentalis respectu actus fidei, non est consequens, quod si in eo sit ponendus habitus supernaturalis ad eliciendum actum fidei, pari ratione etiam in voluntate admittendus sit supernaturalis habitus, ut per eum voluntas moveat intellectum ad productionem talis actus; sed sufficit, quod voluntas ad illum imperandum stimuletur et adiuvetur per auxilium aliquod actuale supernaturale.

En genuina Subtilis Doctoris sententia.

Probatur prima pars Conclusionis, nempe quod actus voluntatis, quo intellectum movet ad credendum, sit aliquo modo supernaturalis. Primo quidem ex illis omnibus Scripturae oraculis, quibus probatur, quod omne opus conducens ad vitam aeternam sit ex gratia. Sic Ioan. 15. Christus Dominus ait: sine me nihil potestis facere. Et Rom. 9. Quid habes, quod non accepisti? Et ad Philip. 2. Ipse est, qui operatur in nobis et velle, et perficere, etc. Sed ille actus voluntatis moventis intellectum ad fidem conducit ad vitam aeternam: igitur est ex gratia: ac proinde aliquo modo supernaturalis: nam, inquit Pontius in commentario ad praetaxatam quaestionem Doctoris n. ⟦251?⟧, aliquem actum esse supernaturalem aliquo modo, nihil aliud est, quam ipsum procedere ex gratia supernaturali, et conducente ad vitam aeternam.

Nec sane quantum ad hanc Conclusionis partem aliqua apparet difficultas, nisi forte ex quibusdam verbis Subtilis Doctoris, qui videtur etiam illud auxilium supernaturale actuale non iudicare necessario ponendum in voluntate, ut moveat intellectum ad credendum. Unde

Obiicies. Qui dicit voluntatem in puris naturalibus sufficere ad movendum intellectum, non videtur ad id requirere auxilium actuale supernaturale: sed ita censet Doctor, ait enim n. 3. Esto quod requiratur motio positiva voluntatis, sufficit voluntas ad sic credendum in puris naturalibus: igitur, etc.

Distinguo maiorem. Qui id dicit per exclusionem cuiuscumque auxilii supernaturalis tam habitualis, quam actualis, concedo: per exclusionem solius habitualis, nego. Ad minorem dico Doctorem per voluntatem in puris naturalibus intelligere voluntatem non informatam habitu supernaturali, de quo dumtaxat ibi erat ipsa controversia cum S. Thoma: non vero voluntatem sine auxiliis gratiae actualis praevenientis, excitantis, et adiuvantis voluntatem in illo formando imperio, quod sane prorsus extraneum erat a scopo difficultatis propositae. Hinc graviter lapsus est Suarez, cum disp. 6. De Fide. sect. i. ait Scotum non videri a sententia Semipelagianorum distare; ab ea enim sententia, si recte intelligatur Doctor, non minus distat, quam quivis alius Catholicus Doctor.

Probatur secunda pars, nempe quod actus ille voluntatis non sit supernaturalis in entitate: Primo quidem: volitio illa quantum ad entitatem proportionari debet et esse eiusdem ordinis, ac est cognitio intellectus illam dirigens: sed cognitio dirigens hanc volitionem non est supernaturalis in entitate: igitur nec illa volitio in entitate; debet enim esse proportio inter cognitionem proponentem, et prosecutionem voluntatis, quantum ad naturalitatem et supernaturalitatem; unde de facto admittitur ab omnibus necessaria connexio fidei supernaturalis cum charitate et spe: quoniam cum hae duae virtutes in voluntate residentes sint ordinis supernaturalis, etiam praesupponunt in intellectu virtutem, quae sit eiusdem ordinis. Minor vero probatur; cognitio enim illa antecedens imperium voluntatis consistit in iudicio tam speculativo, quam practico intellectus de evidentia credibilitatis: sed iudicium illud est tantum ordinis naturalis. Probatur: si iudicium illud intellectus esset ordinis supernaturalis, fides non recte diceretur fundamentum et initium totius salutis: sed consequens ex dictis apparet falsum: igitur, etc. Probatur sequela maioris, quia catenus fides habitualis dicitur initium habitualis iustificationis, quatenus non praesupponit aliquem habitum supernaturalem in substantia: igitur a simili catenus fides actualis est initium actualis iustificationis, quatenus est primus actus supernaturalis in substantia, qui haberi possit: at si iudicium praecedens ac dirigens voluntatis imperium esset supernaturale in substantia, fides actualis non esset primarius actus supernaturalis, sed potius istud iudicium: ac subinde iudicium istud potius dicendum esset initium iustificationis actualis, quam actus fidei.

Confirmatur. Non omnis actus intellectus in entitate supernaturalis requirit universim praevium similem actum voluntatis: ergo nec primarius fidei actus necessario praerequirit actum fidei in entitate supernaturalem. Antecedens patet: iudicium enim intellectus praecedens affectum credendi in voluntate non supponit aliquem actum voluntatis in entitate supernaturalem, alioquin procedendum esset in infinitum: igitur, etc. Consequentia etiam constat a paritate rationis.

Dices. Ex Scriptura sacra, Conciliis, et SS. Patribus, voluntas credendi requirit gratiam specialem, ac subinde debet esse supernaturalis in entitate.

Nego consequentiam, siquidem gratia requiritur ad plura, quae non sunt in entitate supernaturalia: enimvero per actus virtutum moralium acquisitarum, qui non sunt supernaturales in substantia, saepissime saltem, observamus praecepta, vincimus tentationes gravissimas: sed ad actus, quibus haec fiunt, requiritur gratia particularis Christi, ut suppono ex Tractatu De gratia actuali. Insuper, quia certum est esse maximum donum Dei, quod hic et nunc, quando aliquis non esset daturus eleemosynam, nisi excitarentur tales species, aut applicarentur tales circumstantiae, excitantur illi species, et apponuntur illae circumstantiae, ad quas sequatur eleemosynae largitio, etiam ob honestatem naturalem: ac subinde gratia actualis interdum requiritur ad actus, qui non sunt in entitate supernaturales.

Instabis. Ideo colligitur actus fidei, spei, et charitatis esse supernaturales in substantia, quod Scriptura sacra et Concilia significant eos non posse elici sine gratia: igitur cum idem dicatur de volitione credendi, etiam illa dici debet supernaturalis in entitate.

Respondeo ad antecedens, non ex hac praecise ratione ⟦intus?⟧ illas virtutes esse supernaturales, sed maxime ex aliis capitibus, praecipue vero quia habitus illi infunduntur in iustificatione et baptismo: habitus autem per se intusi per se sunt supernaturales, quantum ad substantiam, ut diximus supra: igitur, etc.

Urgebis. Ideo Deus infundit habitus, qui dicuntur per se intusi, ut sit aliqua proportio inter nostra merita et praemium beatitudinis, quod cum sit supernaturale, requirit etiam meritum eiusdem ordinis: sed meritum fidei etiam dependet ab illa volitione credendi; ideo enim praecise assensus fidei habet rationem meriti, quia imperatur a voluntate, mediante ipsa volitione: igitur tam ipsa volitio debet esse supernaturalis in entitate, quam habitus fidei.

Respondeo distinguendo maiorem. Ideo conceduntur illi habitus infusi, ut sit proportio inter eorum actus et praemium beatitudinis, praecise, nego: ratio enim infusionis eorum habituum recte retunditur in voluntatem divinam, cuius motiva nobis saepe occultantur: conceduntur ob alios fines, concedo. Ad minorem similiter dico, fidem supernaturalem praecise infundi, ut proponatur obiectum supernaturaliter voluntati, et sit quaedam proportio inter actum intellectus proponentis et voluntatis prosequentis. Adde quod meritum fidei posset habere proportionem in supernaturalitate cum praemio beatitudinis, quamvis dependeret a volitione, quae non esset supernaturalis; quippe cum praeter illam volitionem concurrat habitus supernaturalis fidei ad eiusmodi actum eliciendum.