Scotus Academicus, Tomus octavus: De Divino Gratiae Beneficio, et initium De Virtutibus Theologicis

NOTANDUM 1. Certitudo est firmitas et constantia alicuius rei. Quae est triplex, scilicet certitudo obiectiva, subiectiva, et formalis. Certitudo obiectiva est necessitas, et immobilitas rei in se. Haecque duplex est: nimirum necessitas, et invariabilitas essentiae, et existentialis, qua soli Deo competit; et necessitas essentiae, seu propositionis, quae est necessaria connexio praedicati cum subiecto. Quae rursus est triplex: prima metaphysica, qua nequidem divinitus res potest esse aliter, v. g. homo est rationalis. Secunda physica, quando saltem naturaliter propositio non potest esse falsa, v. g. omnis ignis comburit. Tertia moralis, quando propositio secundum consuetum naturae ordinem vera est: haec autem cum non tollat contingentiam, etiam ad scientiam non sufficit. Certitudo formalis est necessaria determinatio cognitionis ad veritatem. Quae considerari potest vel ex parte suae causae, vel ex parte sui obiecti. Primo sensu illud dicitur certius, quod habet certiorem causam, seu motivum: sicque actus fidei certior est actu scientiae, quia veritati divinae innititur. Secundo sensu illud dicitur certius, quod plenius assequitur intellectum, et evidentius percipit; qua ratione actus scientiae certior dicitur actu fidei, quia obiecta scientiae, utpote nobis proportionata, facilius percipimus. Certitudo subiectiva est firma adhaesio intellectus alicui obiecto propter motivum infallibile.

Hic autem oritur vel ex experientia, qualem habemus certitudinem de calore ignis; vel ex evidentia luminis naturalis, qualis est certitudo circa prima principia; vel ex debita illatione, qualis est certitudo de conclusione ex praemissis in legitima forma, et materia deducta. Inde ad certitudinem quatuor ex Doctore in Proemio lib. 1. Post. colliguntur conditiones: prima est, ut intellectus firmiter adhaereat. Secunda, ut illud, cui adhaeret, sit certum. Tertia, ut motivum propter quod adhaeret sit infallibile. Quarta, ut motivum sit debite applicatum.

NOTANDUM 3. Variam esse Theologorum sententiam in assignanda praecisa ratione, cur fides sit certior qualibet alia notitia. Quidam enim cum Caietano contendunt assensum fidei esse certiorem scientia secundum se, non vero secundum nos: alii vero volunt illam maiorem certitudinem esse repetendam ex parte obiecti, non vero subiecti, ita quod fides sit quidem certior qualibet scientia ex parte Dei, quia impossibile est ipsum falli et fallere; scientia vero sit certior ex parte subiecti, quam fides, quia fides secum patitur dubitationem, non vero scientia. Nonnulli maiorem illam certitudinem repetunt ex firmiore radicatione ipsius in subiecto; ita quod fides longe tenacius et immobilior inhaereat intellectui, quam quilibet habitus scientificus. Sunt etiam, qui ingeniose et acute philosophantes, dicunt fidem esse quidem certiorem scientia appretiative, non vero aliter. Quemadmodum enim, inquiunt, ille censetur magis diligere Deum, qui paratus est omnia propter ipsum relinquere; sic ille dicendus est appretiative magis certus, qui paratus est omnes assensus naturales deserere propter assensum fidei. Tandem volunt aliqui ideo assensum fidei certiorem esse quolibet assensu scientifico, necnon et eo qui procedit ab intelligentia, seu habitu primorum principiorum, quia scilicet elicitur a principio effectivo longe certiori, quam sit quaelibet naturalis notitia ingenita vel acquisita.

Duo itaque hic sunt determinanda: Primum, utrum fides sit revera certior qualibet alia notitia: Secundum, unde proveniat maior illa certitudo.

Conclusio prima. — ASSENSUS FIDEI REVERA CERTIOR EST ASSENSU CUIUSLIBET SCIENTIAE NATURALIS. Ita Doctor pluribus, maxime vero, in t. dist. 11. qu. 3. n. 5. ubi ait: Illa vero sunt excellentiora vera, pro quanto ad ea non attingit lumen naturale viatoris: tum quia illa vera sunt certiora, quam multa alia, ad quae attingit lumen naturale viatoris, quia vera sunt ab illa veritate, quae nec fallere potest, nec falli. Unde habenti fidem, quod Deus inspiravit totam sacram Scripturam, et quod ipse est veritas infallibilis, certius debet esse quidquid ab ipso in Scriptura est revelatum, quam illud, ad quod quicumque intellectus potest naturali lumine attingere. Ita pariter docent Alensis 3. part. qu. 68. Seraphicus Doctor in 3. dist. 23. qu. 4. et Angelicus 2. 2. qu. 1. artic. 8. necnon et omnes pene Theologi contra Durandum in 3. dist. 23. qu. 7. n. 10.

Probatur primo, ex Scriptura sacra, quae pluribus assensum fidei longe certiorem esse docet quolibet assensu elicito per scientias naturales. Hoc ipsum namque significare voluit Christus Dominus Lucae 21. ut aliqui interpretantur, cum ait: Caelum, et Terra transibunt; verba autem mea non transibunt, hoc est, Philosophia deficiet e caelorum speculatione, et investigatione eorum motus, influxus, et incorruptionis; verba autem mea non deficient. Quapropter S. Petrus comparans certitudinem Prophetiae et fidei cum visione oculorum, ait Epist. 2. cap. 2. Habemus firmiorem propheticum sermonem, etc. Idem significat S. Ioan. 1. cap. 5. Si testimonium hominum accipimus, inquit, testimonium Dei maius est. At omnium clarissime hanc veritatem docet S. Paulus 1. ad Cor. 10. ubi loquens de doctrina nostrae fidei, eamque comparans cum humana sapientia, ita scribit: Quod stultum est Dei, sapientius est hominibus, et quod infirmum est Dei, fortius est hominibus: et ad ostendendum magis hanc fortitudinem et certitudinem doctrinae nostrae fidei supra omnem fortitudinem et certitudinem humanae scientiae, ita subiungit: Quae stulta sunt mundi elegit Deus, ut confundat sapientes, et infirma mundi elegit, ut confundat fortia. Idest, Deus, ut ostenderet vim, efficaciam, et certitudinem doctrinae nostrae fidei, eos elegit ad illam praedicandam, qui iuxta humanum iudicium erant inepti ad docendum alios. Item 2. ad Cor. 10. ita ait: Arma militiae nostrae non carnalia sunt, sed potentia Deo ad destructionem munitionum, consilia destruentes, et omnem altitudinem extollentem se adversus scientiam Dei, et in captivitatem redigentes omnem intellectum in obsequium Christi: quibus verbis Apostolus significat doctrinam fidei, quam praedicabat, validiorem esse, ac proinde certiorem humanis scientiis, quibus Pseudo-Apostoli adversus eum utebantur.

Eamdem veritatem aperte docent SS. Patres, maxime S. Basilius Concione in Psalm. 115. ubi ait: *Fides supra rationales methodos animam ad assensum trahit. Chrysostomus Hom. 12. in Epist. ad Heb. Fides, ait, dici non potest, nisi cum circa ea, quae non videntur amplius, quam circa ea, quae videntur, certitudinem quis habuerit. Ipsis concinit S. August., lib. T. Confess., cap. 10. scribens: Facilius dubitarem esse me, quam esse veritatem, quam audivi in corde. Necnon et S. Bernardus Epist. 190. cap. 1. ubi docet fidem non esse aestimationem dubiam, ut volebat Abailardus, sed certitudinem, eamque longe maiorem, quam sit Philosophia.

Probatur etiam ratione; ille enim assensus est simpliciter certior omnibus aliis, qui est magis determinatus ad veritatem: sed assensus fidei magis est determinatus ad veritatem respectu sui obiecti, quam sit ullus assensus naturalis: igitur est certior. Probatur minor: ille assensus est magis determinatus ad veritatem, qui innititur motivo magis immutabili, quantum ad veritatem: sed assensus fidei divinae innititur motivo magis immutabili, quantum ad veritatem, quam sint motiva assensus omnium habituum naturalium intellectus; siquidem innititur divinae revelatione ac veritati, quae longe certior est et magis immutabilis, quam motiva omnia creata, quibus omnes notitiae naturales innituntur: igitur assensus divinae fidei longe certior est, quam sit assensus omnium habituum naturalium. — Deinde, certitudo fidei divinae pendet ex lumine infuso et divino, quod longe praestantius est ac perspicacius veritatem indicat, quam lumen naturale intellectus: ac subinde assensus ille longe certior est. — Denique, ille assensus dicendus est certior, quo longe firmius ac tenacius veritati propositae adhaerent homines, quam adhaereant per alios quoslibet assensus intellectus: sed ita est de assensu fidei per comparationem ad assensus cuiuslibet cognitionis naturalis; quod utique constat ex eo, quod nullus Philosophorum etiam peritissimorum voluerit unquam veritates, quibus assentiebatur, quasque tuebatur ductu luminis naturalis, ad effusionem usque sanguinis et mortem propugnare: sed fideles innumeri omnem profuderunt sanguinem, et sapientius aestimarunt subeunda graviora quaeque supplicia, quam aliquantulum a veritate sibi per fidem cognita discedere; ac subinde tenacius inhaerent fideles propositionibus fidei, quam peritus quisque inhaerere possit veritati sibi per lumen naturale cognitae.

Dices. Illud certius dicitur, de quo non potest quis esse dubius, quam id, de quo potest dubitari: sed dubitari potest de veritate nota per fidem: secus autem est de veritate nota per scientiam, quae excludit omnem dubitationem: igitur assensus fidei non est certior assensu qui haberi potest per scientiam. Maior constat: siquidem certitudo illa censetur maior, quae omnem excludit dubitationem. Minorem admittit Doctor in 3. dist. 23. n. 16. ubi obiicit fidem infusam non magis excludere omnem dubitationem, quam fidem acquisitam: ideo, inquit, non est certior quantum ad non decipi fides infusa, quam acquisita. Quam utique obiectionem insolutam relinquit, ait enim: Si propter aliquam certitudinem maiorem velitis dicere, (nempe infusam esse necessariam, non vero acquisitam) soleatis argumentum factum, quod non. At dist. 21. n. 17. loquens de Prophetis, et Apostolis, qui habuerunt habitum inclinantem ad assensum firmum omnibus revelatis, dicit illum non fuisse habitum scientia, quia non erat ex evidentia rei; fuit tamen maior certitudo fidei, quia fides non excludit omnem dubitationem, et aliqua dubitatio potest stare cum fide. Minor etiam est evidens; notitia enim scientiae et primorum principiorum omnem omnino dubitationem excludunt, ac subinde eorum assensus est certior assensu fidei. — Nego minorem. Fides enim omnem prorsus dubitationem saltem liberam, seu voluntariam ac deliberatam non admittit: quamquam enim indebita deliberatio reperiri possit cum fide habituali, nusquam tamen esse potest cum actuali, unde non officiunt maiori certitudini fidei aliquae dubitationes indeliberatae. Ad Doctorem vero dico, eum illis in obiectione laudatis solum dubitando haec dixisse, non vero confirmando: unde Quodlib. 14. et 17. aperte contrarium docet, affirmans assensum fidei omnem prorsus dubitationem excludere.

Dices 2. Assensus datus propter evidentiam certior est, quam qui datur dumtaxat propter adhaesionem: sed assensus scientiae est propter evidentiam: fidei vero solum propter adhaesionem, et imperium voluntatis: igitur, etc. Maior constat, nam assensus propter evidentiam est necessarius et naturalis, ac proinde immutabilis: assensus autem propter adhaesionem est voluntarius, ac subinde non est eiusdem certitudinis et necessitatis. — Distinguo maiorem. Si evidentia illa obiecti efficaciori ac firmiori motivo intellectus assensum alliciat, quam motivum illud, propter quod intellectus adhaeret alicui propositioni propter testimonium dicentis, concedo: secus, nego. Certum est autem, quod evidentia cuiuslibet obiecti naturalis non sit aequalis virtutis et efficacitatis cum divina veracitate, cui omnino repugnat fallere aut falli; ac subinde minus efficaciter pellit assensum intellectus: unde neganda est consequentia.

Dices 3. Eo maior est certitudo assensus, quo ipse assensus est intensior: at saepe contingit, quod assensus naturalis evidens longe maior sit et intensior assensu fidei divinae: igitur etiam est certior. — Distinguo maiorem. Si illa intensio attendatur penes certitudinem, concedo: si penes entitatem actus, nego. Hic enim intensio maior aut minor assensus omnino indifferens est ad certitudinem: unde quantumeumque assensus evidentissimus scientiae naturalis cresceret, quantum ad sui intensionem, nusquam perveniret ad certitudinem assensus fidei divinae: res enim interioris ordinis et speciei quantumcumque crescat intra suum ordinem et speciem, nusquam attingit illam perfectionem, qua reperitur in aliquo individuo, etiam infimo superioris ordinis et speciei; quantumeumque perficiatur corpus in perfectione corporis, nusquam attingeret perfectionem substantiae spiritualis, etiam minimae.

Dices 4. Visus est certior auditu: unde notitia intuitiva praestantior est, quam quae per disciplinam comparatur: sed scientia est quaedam intellectualis visio, et insuper eius principia interdum resolvi possunt in cognitionem intuitivam, ut patet in Mathematicis: Fides autem ex auditu, inquit Apostolus ad Romanos 10. Nec ulla eius principia resolvi possunt usque ad cognitionem intuitivam: igitur assensus scientiae videtur certior assensu fidei. — Distinguo maiorem. Si visus et auditus sint aeque perfecti, concedo: secus, nego; potest enim aliquis habens visum valde debilem videre columnam a se distantem, quam ligneam existimabit: at audiens a viris fide dignis illam esse marmoream, in eo casu certius credet auditis, quam a se visis. Idem autem, inquit Isambertus dist. 22. art. 3. contingit in praesenti difficultate: noster visus intellectualis, seu vis nostra intelligendi secundum se spectata, est valde debilis in ordine ad obiecta supernaturalia, et licet per intuitionem divinae fidei reddatur illis proportionata, quia tamen fides divina semper habet obscuritatem sibi adiunctam, fit, ut intellectus illa instructus non possit se velle ad eius assensum se determinare; at spiritualis noster auditus habet divinam auctoritatem, scilicet primam veritatem in dicendo, qua nihil potest esse certius; ideoque noster intellectus plus debet ei deferre, et illi potius credere, quam spiritali sua visioni, seu naturali suae cognitioni.

Conclusio secunda. — Maior illa certitudo fidei supra omnes notitias naturales maxime provenit ex eo, quod procedat ab habitu, vel auxilio, omnino et infallibiliter determinante ad veritatem. Ita Doctor in 3. dist. 23. n. 18. ubi ait:

Licet fides acquisita sufficiat ad assensum et certitudinem actus, prout credere opponitur opinari, tamen non est ita perfecte certus, sicut cum fide infusa; nec esset actus ita intensus, nec sufficit in esse primo: quia fides acquisita non perficit animam ita perfecte sicut infusa.

Quibus verbis Doctor significat rationem maioris certitudinis actus fidei esse repetendam ex eiusdem habitu infallibiliter ad verum inclinante, ac determinante; quod utique luculentius declarat et explicat Quodlibeto II. q. 1. ubi probat fidei nullatenus posse subesse falsum, quia est participatio divini luminis; et consequenter quemadmodum ipsum divinum lumen non potest inclinare nisi in verum, ita et habitus infusus fidei, cum sit eiusdem specialis participatio, non potest elicere actum, qui non sit omnino certus.

Probatur itaque Conclusio: Actus ille idcirco omnino est certior omnibus aliis, cum quibus generice convenit, quia provenit a principio infallibilius et efficacius determinante ad verum: sed actus fidei provenit ab eiusdem habitu, qui infallibilius et efficacius determinat ad verum, quam quilibet habitus naturalis: igitur hac ratione censendus est aliis certior. Maior constat, non enim alia ratione actus scientiae aut intelligentiae censetur esse certus, quam quia illa principia, ex quibus procedit, inclinant infallibiliter ad verum, quantum ex se est. Minor etiam patet: quia habitus fidei cum sit nobilior et intimior participatio divini luminis, quam sint omnes scientiae naturales, quae dumtaxat participant divinum lumen secundum esse naturale, fides autem illud participat secundum esse supernaturale, ac proinde modo nobiliori et sublimiori, inde est, quod quemadmodum in entitate sua est lumen praestantius, ita et in operatione efficacius determinat ad verum. — Confirmatur: si maior illa certitudo non esset praecise repetenda ex parte ipsius habitus fidei, desumenda esset ex aliquo alio principio, maxime ex assignatis in ultimo Notabili: sed ita non est. Primus enim ex eis dicendi modus, nempe quod fides sit quidem certior quoad se, non vero quoad nos, seu ut est in nobis, stare non potest: tum quia ex Scriptura sacra aperte constat actum fidei, etiam prout est in nobis, esse certiorem omnibus actibus scientiarum naturalium: quod utique indicat Apostolus ad Galatas: Licet nos, inquit Apostolus, ut Angelus de caelo evangelizet vobis, praeterquam quod evangelizavimus vobis, anathema sit. Ad quod magis inculcandum, tamquam verissimum et certissimum, statim repetit: Et nunc iterum dico, si quis vobis evangelizaverit praeterquam quod accepistis, anathema sit. Quibus verbis significat nos debere firmius credere articulis et veritatibus divinae fidei, quam ulli humanae cognitioni, vel etiam Angelicae persuasioni. Tum quia modus ille dicendi non explicat qualiter assensus fidei censeri posset certior omni assensu scientiarum naturalium; nam si fides non magis certos nos efficiat, quam habitus naturales, nulla ratione illum certiorem possumus asserere. Tum denique quia omnis forma actuans et informans subiectum aliquod, ei communicat necessario formalem et immediatum suum effectum iuxta gradum suae perfectionis; talis enim effectus nihil aliud est, quam ipsamet actualis communicatio propriae suae formae: sed assensus fidei divinae est quaedam forma actuans et informans intellectum cuiuscunque fidelis, et eius primarius effectus (cui proprium est, quod sit certior quolibet naturali assensu): igitur eundem gradum certitudinis confert intellectui, cui inest, ac subinde fides non solum est certior quoad se, sed etiam quoad nos.

Nec valet reponere, idem esse de lumine fidei, proportione servata, quemadmodum de lumine Solis, quod quamvis secundum se, et ex se sit longe maius, quam lumen candelae, interdum tamen fieri potest, ut oculus melius illuminetur a lumine candelae, quam a lumine Solis, propter obscuram aliquam nubem constitutam inter Solem ipsum et oculum videntem. Hoc, inquam, non iuvat; siquidem exemplum istud non est ad propositum; quippe idcirco clarius illuminat candela, quam lumen Solis, quia est improportio ex parte medii ad recipiendum lumen Solis; nulla autem est similis improportio inter habitum fidei et intellectum, cui habitus ille immediate inest.

Non etiam admitti potest secunda sententia, nempe quod fides sit quidem magis certa ex parte obiecti, non vero subiecti: haec enim pene coincidit cum superiori, et eisdem momentis impugnatur.

Non etiam tertia, nempe quod maior fidei certitudo consistat in maiori ipsius radicatione in subiecto; quippe maior aut minor radicatione in subiecto nihil confert ad intentionem qualitatis, ut probatum est in Physicis; siquidem potest aliqua qualitas in summo divinitus intendi, qua longe maiorem habebit in subiecto radicationem, quam illa, quae a causa naturali successive producetur; ac subinde non erit praestantior ratione illius radicationis: igitur idem dicendum est de habitu et assensu fidei.

Non etiam quarta, nempe quod scientia sit quidem certior certitudine evidenti, fides vero certitudine scientiae; licet enim fides dependeat a voluntate, tamen voluntas non confert illi certitudinem, alioqui fides non haberet certitudinem intellectualem, sed tantum esset certa affective, nec aliter essemus certi de propositione fidei, quam quia ita volumus, cuius tamen contrarium apparet; ideo enim volumus assentiri Deo per fidem, quia cognoscimus eum id revelasse, nec posse fallere aut falli.

Denique non potest probari ultima sententia, nempe quod fides sit certior quidem appretiative quam scientia, non vero aliter: maior certitudo appretiative solum est affectiva, non vero intellectiva; ac subinde non est intrinseca ipsimet fidei, qui est habitus, aut assensus intellectus. Deinde fides et scientia possunt esse circa unum obiectum, puta quod Deus sit unus, bonus, omnipotens, etc. quo in casu voluntas non potest esse parata ad deferendum lumen scientiae, ut solo fidei lumine et ductu, proposito obiecto assentiatur: igitur, etc.