Scotus Academicus, Tomus octavus: De Divino Gratiae Beneficio, et initium De Virtutibus Theologicis

NOTANDA. 1. Circa primam huiusce propositae Quaestionis partem tres capitales fuisse erroneas haereticorum sententias. Primus error fuit Ioviniani, qui docuit olim homines accepta Dei gratia crescere non posse, ut testatur S. Hieronymus lib. 2. adversus eundem haereticum. Secundus tribuitur Kemnitio, qui licet docuerit iustitiam et sanctitatem aliquod accipere posse incrementum, negavit tamen id provenire ex bonis operibus: sed dumtaxat ex fide promissionum divinarum, subindeque potius ex beneplacito Dei, quam ex merito operantis. Tertius denique error fuit Beguardorum et Beguinarum, qui existimabant homines ad talem sanctitatis et iustitiae gradum posse in hac vita pertingere, ut ad ulteriorem perfectionem progredi non liceret. Adversus quem triplicem errorem in prima Conclusione pugnandum erit.

NOTANDA. 2. Apud Catholicos extra controversiam esse, quod gratia habitualis et sanctificans possit deperdi per mortale peccatum, dicente Domino per Ezechielem, cap. 18. Si autem averterit se iustus a iustitia sua, et fecerit iniquitatem secundum omnes abominationes, quas operari solet impius, numquid vivet? omnes iustitiae eius, quas fecerat, non recordabuntur: in praevaricatione qua praevaricatus est, et in peccato suo quod peccavit, in ipsis morietur. Sed difficultas est, utrum gratia sanctificans, quam eandem realiter cum charitate esse probatum est supra, per singulos actus peccaminosos destrui possit et corrumpe, an vero dumtaxat per actum odii et aversionis Dei charitati directe oppositum; sicut fides, spes, ac caeterae virtutes non deperduntur, nisi per actus contrarios et oppositos.

NOTANDA. 3. Hic difficultatem non moveri, an gratia habitualis augeri possit et minui per extraordinariam Dei virtutem et dispositionem, penes intensionem graduum, qui in illa sunt: idque pro libito, et absque ullo respectu ad opera meritoria, vel demeritoria: sed quaeritur, an de facto, et ex communi lege, gratia sanctificans augeri possit per quoslibet actus meritorios, non solum charitatis, sed etiam aliarum virtutum, tam supernaturalium, quam moralium; idque non solum per intensiores, sed etiam per remissiores earum virtutum actus: an etiam minuatur per quodlibet veniale peccatum. Igitur tria maxime veniunt hic resolvenda: Primum, an gratia habitualis augeri possit, quamdiu hoc in mortali statu vivimus per quaelibet bona opera. Secundum, an revera per quodlibet peccatum mortale habitualis gratia destruatur. Tertium denique, an per singula venialia gratia habitualis minuatur.

Conclusio prima. — GRATIA HABITUALIS EX NATURA SUA AUGERI POTEST: ET DE FACTO IN HOMINIBUS AUGETUR PER SINGULA EORUM BONA OPERA, QUAMDIU IN HOC STATU MORTALI VIVUNT: ITA UT NULLUS ADEO SANCTUS ET PERFECTUS SIT, QUI IN SANCTITATE ULTE

ERIOREM GRADUM FACERE NON POSSIT, ETIAM PER ACTUS REMISSOS, AT MINUS INTENSOS. Haec Conclusio quatuor continet partes, adversus totidem errores in primo Notabili declaratos.

Probatur, primo quidem ex Scriptura sacra pluribus adhortante ad progressum in iustitia, et sanctitate: sic Eccl. 18. Ne censearis usque ad mortem iustificari, idest in iustitia progressus facere. Prov. 4. Iustorum semita quasi lux splendens procedit, et crescit usque ad perfectam diem. Ad Philip. 1. Hoc opto, ut charitas vestra magis ac magis abundet. Et Apocal. 22. Qui iustus est iustificetur adhuc, et sanctus sanctificetur adhuc. Et 2. Corinth. 4. Licet eis, qui foris est noster homo corrumpatur, tamen is, qui intus est, renovatur de die in diem.

Eadem veritas definita fuit in Concilio Viennensi in Clementina Ad nostrum, de haereticis; et Tridentino Sessione 6. cap. 10. ubi ait: Sic ergo iustificati, et amici Dei, ac domestici facti currentes de virtute in virtutem renovantur, ut Apostolus inquit, de die in diem; hoc est mortificando membra carnis suae, et exhibendo ea arma iustitiae in sanctificationem per observationem mandatorum Dei, et Ecclesiae, in ipsa iustificatione per Christi gratiam accepta, cooperante fide bonis operibus crescentes, atque magis iustificantur... quod iustitiae incrementum petit sancta Ecclesia cum orat: Da nobis fidei, spei, et charitatis augmentum. Hine Can. 24. ita statuit: si quis dixerit iustitiam acceptam non conservari, atque etiam augeri coram Deo per bona opera, sed opera ipsa fructus tantummodo, et signa esse iustificationis adeptae, non autem ipsius augendae causa, anathema sit.

Huic veritati adstipulantur omnes sancti Patres, maxime Hironymus in cap. 1. ad Ephes. explicando haec verba, Unicuique donata est gratia etc. Augustinus Epist. 59. ad Dardanum; Basilius in scholiis ad illa verba Psalmi 83. Ibunt de virtute in virtutem; Bernardus Serm. 9. in Psal. Qui habitat, etc.

Suadetur etiam ratione: Gratia est qualitas supernaturalis, et participatio quaedam naturae divinae: ergo non repugnat eam augeri. Probatur consequentia: illa repugnantia, si qua esset, peteretur vel ex eo quod sit qualitas, vel quia est supernaturalis, vel denique quia est participatio divinae naturae. Non primum, proprium enim est qualitati posse intendi. Non etiam secundum, nam inde sequeretur actus charitatis, aut alterius virtutis infusae, cum sint supernaturales, non posse augeri, quod absurdum esse constat; quippe modo remissius modo intensius, Deum ex motivo supernaturali diligimus. Non denique tertium, cum enim illa participatio divinae naturae sit inadaequata et imperfecta, non repugnat eam fieri magis vel minus perfectam quoad gradus intensionis.

Probatur etiam secunda pars, nempe quod gratia sanctificans augeri possit, non solum per actum dilectionis Dei, sed etiam per opera bona auxilio gratiae procedentia. Hanc enim veritatem pluribus docet Apostolus, maxime vero ad Rom. 6. Sicut exhibuistis membra vestra servire immunditiae, et iniquitati ad iniquitatem, ita nunc exhibete membra vestra servire iustitiae in sanctificationem. Quibus verbis fideles Romanos hortatur, ut quemadmodum ante susceptam Baptismi gratiam servierant iniquitati per mala ipsorum opera, ita post acceptum Baptisma serviant iustitiae in sanctificationem, ut per bona opera evadant sanctiores. Sed apertius hanc veritatem demonstrat ad Col. 1. dicens:

Ut ambuletis digne Deo per omnia placentes in omni opere bono fructificantes, et crescentes in scientia Dei, in omni virtute confortati.

Confirmatur ex aliis Scripturae locis, quibus bonis iustorum operibus promittitur augmentum gloriae, quae est iustitia consummata, et consequenter augmentum gratiae sive iustitiae inchoatae. Sic 1. Cor. 15. Abundate in omni opere bono, scientes quod labor vester non est inanis in Domino: quia videlicet potus etiam aquae frigidi datus in nomine Christi, aut eius discipuli, accipiet mercedem aeternae gloriae, ut significatur Matth. 10. Similiter 2. ad Cor. 2. Momentaneum hoc, et leve tribulationis nostrae, supra modum, in sublimitate aeternum gloriae pondus operatur in nobis. His adde doctrinam et definitionem supra laudatam Concilii Tridentini, quibus aperte significat, non solum per actus charitatis, sed etiam per bona quaelibet opera gratiam in nobis augeri.

Probatur tertia pars, nempe quod iusti per totam vitam in iustitia accepta proficere valeant; ita ut numquam eo perveniant, quo ulterius progredi non possint quamdiu sunt in via, et mortalem vitam agunt; ita namque aperte docet Scriptura sacra, Eccles. 18. Ne verearis usque ad mortem iustificari, quia merces Dei manet in aeternum: quasi dicat: non desistas quamdiu vivis in iustitia per novos gradus proficere, quia quanto sanctior eris, amplioram et abundantiorem gloriam excipies. Sic pariter Psalm. 83. Ibunt de virtute in virtutem, videbitur Deus Deorum in Sion, idest, in virtute ⟦crescant⟧ donec ad beatam visionem perveniant. Et ad Galatas 6. Bonum autem facientes non deficiamus, tempore enim suo metemus non deficientes. Quibus verbis Apost. significat totum tempus huius vitae datum esse ad bene operandum, et serendum, quod metamus in altera, semen scilicet vitae aeternae.

Eamdem veritatem sua auctoritate tuentur SS. Patres, praesertim S. Hieronymus super Psalm. 83. exponens illa verba, ascensiones in corde suo disposuit, ubi ait: quicumque sanctus quotidie in priora extenditur, et praeteritorum obliviscitur. S. Augustinus Ser. 15. De verbis Apostoli: Semper adde, semper ambula, semper profice, noli in via remanere. S. Leo Ser. 2. De Quadrag. Haec est, inquit, perfectorum vera iustitia, ut numquam presumant se esse perfectos, ne sub itineris nondum finiti intentione cessantes, incidant in deficiendi periculum, ubi proficiendi deposuerint appetitum. S. Prosper in Collectione sententiarum S. Augustini, Sententia 102. In hac vita, qua tota tentatio est, in sublimissimis sanctis non apprehenditur illa perfectio, cui non supersit ascensio. Hine lib. Epigr. in 26 eleganter cecinit:

Semper enim sanctis superest quo crescere possint, Et perfectorum gloria principium est. Virtutem virtus pariat, de lumine lumen Prodeat, atque omnis palma gradum faciat.

Favet etiam ratio: nam quamdiu homo viator est, mereri potest; unde Christus Dominus hortabatur suos discipulos: Ambulate dum Lucem habetis, ut non vos tenebrae comprehendant. Ioan. 12. Ergo semper assequi potest novum gradum gratiae, qui sit novi gloriae gradus semen. Deinde, quamdiu viator non est in termino potest ad eum continuis gressibus tendere: at quamdiu homines sunt in mundo, non habent permanentem civitatem, ait S. Paulus, sed futuram inquirunt; …subindeque assiduo bonorum operum incremento possunt in patriam suam properare. Denique, licet capacitas obedientialis hominis ad gratiam finita sit, tamen secundum ordinationem divinae providentiae nunquam omnimode impletur per media et auxilia a Deo subministrantur, neque ullus unquam attinget eum gratiae gradum quem Christus Dominus habuit; adeoque conveniens est, ut quamdiu viator est, cum eius capacitas omnimode non possit expleri, saltem tali modo promoveatur, ac iuvetur divinitus per auxilia gratiae, ut magis semper ac magis proficiat, donec viae suae terminum assequatur.

Probatur denique quarta pars, nempe quod habitualis gratia augeri possit etiam per actus remissos, et minus intensos: Tum quia sacra Scriptura, et Concilium Tridentinum aperte docent nostram sanctitatem augeri per quaecumque bona opera: sed actus remissi sunt bona opera: ergo per eos actus gratia sanctificans augetur. Tum quia, inquit Doctor in 4. dist. 2. quaest. 1. si gratia sanctificans per actus remissos non augeratur, cum illa sit semen gloriae, sequeretur quod adultus qui plures actus remissos exercuit post Baptismum, non foret beatior nec ampliori beatitudine donaretur, quam parvulus, qui statim post Baptismum moritur: at consequens pugnat in ipsam Dei remunerantem iustitiam, quae etiam minimum opus bonum, puta calicem aquae frigidae, ex misericordia donatum non sinit esse absque mercede. Confirmatur, ex eo quod Deus nulla opera mala, quantumvis remissa, sinit esse impunita; nam venialia quaeque plectentur in Purgatorio, nisi hac in vita exsolvantur: ergo pari ratione non debet ulla bona opera, quantumvis minuta, irremunerata deserere; Deus enim non proclivior est ad vindictam mali quam ad praemiationem boni. Denique, Concilium Tridentium Sess. 6. c. 16. postquam statuit conditiones ad merendum desideratas, scilicet quod sit opus honestum voluntarium a gratia procedens, ait: Nihil ipsis iustificatis amplius deesse, ut vere promeruisse censeantur; ergo non requiritur actus intensior, cum assignatae istae conditiones etiam in remissum cadere possint.

Obiicies contra primam partem: Tota nostra gratia ac iustitia dimanat a Christo totius gratiae fonte, de cuius plenitudine omnes accipimus: sed Christus gratias distribuit singulis prout vult, et non secundum cuiusque meritum, ut docet S. Paulus 1. ad Cor. 12: ergo si aliquod fit gratiae augmentum, non fit per bona opera. — Distinguo minorem: dividit singulis prout vult primam gratiam, et aliquando illius augmentum, concedo: dividit semper gratiae augmentum prout vult, hoc est ex mera liberalitate, nec attendendo ad bona opera illud augmentum promerentia, nego. Contrarium namque supra probatum est ex Scriptura: illa enim frustra et illusorie nos hortaretur ad novum accersendum gradum ⟦illegible: verba inter «gradum» et «Christi» omissa videntur; sensu requiritur aliquid quale «si is ex sola»⟧ Christi Domini liberalitate penderet. Adde quod Apostolus, cuius auctoritate nititur obiectio, ibi dumtaxat sermonem faciat de discretione gratiarum gratis datarum.

Instabis: Quaecumque gratia datur gratis, et ex pura liberalitate; nam si ex meritis, iam non est gratia, inquit Apostolus: ergo cum gratiae augmentum veram habeat rationem gratiae, gratis concedi debet, et non ex merito, et intuitu bonorum operum. — Distinguo antecedens: gratia omnis gratis datur, vel ratione sui, vel ratione sui principii, concedo: semper ratione sui, nego. Duplex igitur distinguenda est gratuita collatio gratiae; una quidem simplex, quae sit nullo habito respectu ad opus meritorium; alia vero secundum quid, videlicet ratione principii, quod gratis datur. Sic gloria aeterna licet sit corona vincentium, merces laborantium, et haereditas filiorum, tamen dicitur gratia, quia nempe datur propter opera meritoria, quae fuerunt elicita per gratiam sanctificantem gratis concessam. Pari ratione augmentum gratiae dicitur gratia, quia conceditur solum ratione operis meritorii, quod per gratiam actualem et habitualem simpliciter gratis concessam fuit elicitum.

Obiicies adversus secundam partem: habitus non possunt augeri nisi per actus similes iis quos eliciunt: ergo gratia sanctificans, cum eadem sit realiter cum charitate, non potest augeri per actus aliarum virtutum, sed dumtaxat per actum amoris Dei. — Distinguo maiorem: habitus acquisiti et comparati per actus augeri nequeunt, nisi per actus similes iis, quos eliciunt, et per quos producti fuerunt, concedo: habitus infusi, et per solam Dei liberalitatem concessi, qualis est gratia sanctificans, non possunt augeri nisi per actus homogeneos, seu similes eis quos eliciunt, nego. Cum enim actus meritorii non physice, sed dumtaxat moraliter concurrant ad augmentum habitus, nempe movendo Deum per modum meriti ad conterendum illud augmentum, cumque Deus moveatur ad compensandum servi fidelis obsequium, propter quamlibet eius observantiam et obedientiam: inde fit quod augmentum gratiae sanctificantis fieri possit per quodlibet bonum opus. Adde quod charitas sit virtus generalis, quae suo veluti sinu caeteras virtutes complectitur; plenitudo namque legis est dilectio, inquit Apostolus; hinc est quod facile per quoslibet actus caeterarum virtutum moraliter augeri possit.

Obiicies contra tertiam partem S. Augustinum in Enchiridion, cap. 121. dicentem: Hic veniri ad tantam magnitudinem charitatis, qua maior esse non possit: ergo censet S. Augustinus charitatem hac in mortali vita habere posse accessionis metam et terminum. — Nego consequens, ibi enim non agit de charitate secundum intensionem habitus, sed secundum exhibitionem operis ex genere suo maximi, cuiusmodi est omnia propter Deum contemnere, et mortem pro illo subire; iuxta illud Ioan. 19. Maiorem charitatem nemo habet, ut animam suam ponat, etc. Quem utique praestantissimum effectum revera potest homo fidelis hac in mortali vita exercere, uti fecerunt Martyres, et plurimi Reges, et divites; necnon et innumeri Religiosi, qui venditis omnibus quae possidebant, et larga eleemosynarum largitione pauperibus erogatis, pauperem Christum secuti sunt.

Obiicies tandem contra ultimam partem, Illud Apocal. 3. ubi Episcopus Sardis reprehenditur quia non erant plena eius opera coram Deo: opera autem non plena alia non sunt quam opera remissa: ergo tantum abest ut illa promereri possint augmentum gratiae, quinimo Dei iram et indignationem provocant. Deinde secundum S. Gregorium, lib. Moral., cap. 16. in via Domini non progredi, regredi est: sed per opera remissa non progredimur: ergo retrogredimur. Denique, qui negligenter utitur donis acceptis, non meretur accipere augmentum doni: sed qui remisse operatur, negligenter utitur donis: igitur illius doni augmentum non meretur: ergo opera remissa nullatenus conterunt ad augmentum gratiae. — Nego consequentiam: et ad primum argumentum nego minorem: nam per opera non plena non intelliguntur opera remissa, sed illa quae sunt facta propter inanem gloriam, et vacua sunt omnino retributionis et mercedis. — Ad secundum nego pariter minorem: sicut enim ille qui exercuit actum charitatis, quae est omnium virtutum praestantissima, non dicitur regredi, quando postea exercet actum alterius virtutis minus perfectae: ita nec retrogredi dicendus est, qui postquam exercuit actum perfectum, et intensum alicuius virtutis, postmodum eiusdem, vel alterius virtutis actum minus perfectum elicit: semper enim ambulare dicitur is qui motum facit versus terminum, licet nunc celerius, nunc tardius gradiatur. — Ad tertium distinguo maiorem: qui negligenter, idest peccaminose utitur, seu potius abutitur bonis, non meretur eorum augmentum, concedo: qui negligenter, idest remisse talibus donis utitur, nego. Cum enim nullum sit praeceptum quo iubeatur ut actus fiat modo intenso et perfecto, hinc non est dicendus quis peccare, dum remisse agit.

Petes: quandonam a Deo concedatur tale augmentum gratiae propter opera remissa? — Respondeo, hoc in solvendo dubio variare Auctores: sunt enim qui censeant illud augmentum statim concedi, ac opus meritorium elicitum fuit. Ita Gabriel in primum dist. 17. q. art. 3. Vasquez disp. 220. Nonnulli existimant cum sancto Thoma 1. 2. q. 114. art. 5. tale augmentum non dari statim, sed dumtaxat quando homo elicit actum intensiorem. Cretensis vero cum Subtili Doctore in 4. dist. 21. q. 1. docent augmentum illud conferri maxime in instanti mortis: cum enim actus remissus per se et physice non augeat habitum infusum, sed solum dispositive et moraliter: conveniens videtur ut Deus, qui suavem modum agendi servat, non statim augeat, quia non est dispositio sufficiens, sed dumtaxat in ultimo vitae instanti, ne videlicet actus remissos relinquat sine praemio: et insuper anima in illo articulo, propter perseverantiam in gratia, disposita est ut illi tale augmentum detur.

Dices: Iustificati per bona opera, ex Concilio Tridentino, eunt de virtute in virtutem, et de die in diem in ipsa iustitia bonis operibus crescunt, atque magis iustificantur: ergo suae iustitia augmentum suscipere debent, non solum in fine vitae, sed etiam statim ac opera bona, licet remissa, exercuerunt. — Respondeo, hoc equidem verum esse de operibus intensis, non vero de remissis; nam magis congruit, ut Deus suavem modum operandi servet, tribuendo videlicet augmentum gratiae iuxta dispositionem, quae cum non videatur aptior quam in articulo mortis, ideoque congruentiori ordine tunc dumtaxat illorum actuum remissorum augmentum gratiae confert.

Instabis: Non videtur maior dispositio in fine vitae, quam statim ac actus illi fuerunt eliciti: ergo non apparet ratio cur augmentum illud in finem vitae differatur. — Nego antecedens: nam ordinarie fit, ut in fine vitae charitas sit intensior. Deinde propter perseverantiam in gratia usque ad ultimum vitae terminum videtur maior dispositio ad illud augmentum gratiae suscipiendum, quam fuerat antea. Denique cui merita remissa sine praemio remanere non debeant, oportet ut illud augmentum debitum persolvatur in eo statu, in quo non requiritur dispositio, sicut in via qui est status disponendi se, et merendi.

Conclusio secunda. — Gratia habitualis per quodlibet mortale peccatum destrui potest, et non duntaxat per actum odii et aversionis Dei.

Probatur haec assertio, illis omnibus Scripturae textibus, quibus declaratur arcendos a regno caelorum, non solum qui Deum actuali odio prosequuntur, sed etiam eos qui quodlibet peccatum patrant. Sic ad Galat. Manifesta sunt opera carnis, quae sunt fornicatio, immunditia, impudicitia, etc. quae praedico vobis sicut praedixi, quia qui talia agunt regnum Dei non possidebunt. Ubi absolute dicit, qui talia agunt regnum Dei non consecuturos: quod apertius declarat 1. Cor. 6. cum ait: Sed vos iniuriam facitis, et fraudatis, et hoc fratribus? An nescitis quia iniqui regnum Dei non possidebunt? Nolite errare: neque fornicarii, neque idolis servientes, neque adulteri, etc. regnum Dei possidebunt: et haec quidem fuistis, sed abluti estis, sed sanctificati estis, etc. Ubi manifestum est eum loqui de quibuslibet peccatis. Similia habet Eph. 5. Hinc ad Philip. 2. Cum metu et tremore salutem vestram operamini. Quibus concordat illud Apoc. 3. ubi Episcopo iusto dicitur: Tene quod habes, ne alius accipiat coronam tuam.

Quapropter Concilium Tridentinum Sess. 6. cap. 15.

Asserendum est, inquit, non modo infidelitate, per quam et ipsa fides amittitur, sed etiam quocumque alio mortali peccato, quamvis non amittatur fides, acceptam iustificationis gratiam amitti: eo quod omne peccatum mortale graviter Deum offendit, aeternae damnationi hominem adiudicat, Deoque invisum et inimicum reddit: et subinde gratiam sanctificantem expellit, qua sumus Dei amici, filii et haeredes.

Quae contra hanc veritatem solent obiici ab haereticis, solvuntur infra.

Conclusio tertia. — Gratia habitualis non destruitur, nec minuitur per venialia peccata.

Prima pars huius Conclusionis patet ex Scriptura sacra, quae peccantes venialiter iustos appellat. Sic Proverbiorum 24. Ne insidieris, et quaeras impietatem in domo iusti, neque vastes requiem eius: septies enim cadet iustus, et resurget; quasi diceret: ne existimes te in illo deprehensurum impietatem aut gravem aliquam culpam et iniquitatem: si enim cadit aliquando, ut viris iustis contingit, tamen, non nisi leviter cadit, et statim resurgit. Hinc Concilium Tridentinum Sess. 6. cap. 11.

Licet in hac mortali vita, quantumvis sancti, et iusti, in peccatis saltem levibus, vel quotidianis, quae etiam venialia dicuntur, peccata quandoque cadant, non propterea desinunt esse iusti: nam iustorum illa vox est, et humilis, et verax: dimitte nobis debita nostra.

Posterior pars Conclusionis, nempe quod gratia habitualis per peccata venialia non minuatur, probatur ex eo quod, si peccata venialia gratiae intensionem minuerent, maxime quia illi repugnarent physice aut moraliter; vel quia eius diminutionem merentur: sed neutrum dici potest. Non quidem primum, quia illa quae sibi invicem repugnant physice aut moraliter, non possunt simul subsistere secundum legem ordinariam: peccatum autem veniale subsistere potest cum gratia etiam valde intensa, puta cum aliquis habens charitatem ardentissimam, idem peccatum veniale committit, ac eo qui charitatem dumtaxat remissam habet. Secundum etiam dici nequit, nempe quod veniale peccatum moveat Deum ad auferendos aliquos gradus gratiae, quia Deus non punit leviora peccata, qualia sunt venialia, tam gravi poena, quanta est amissio et privatio alicuius partis gratiae et gloriae illi correspondentis. Deinde, si peccatum veniale gratiam minueret, sequeretur tandem quod multiplicatis peccatis venialibus, gratia posset omnino deperdi: nam cum gradus illius gratiae sint finiti, si quodlibet peccatum veniale unum aliquem gradum, vel partem eius auferret, tot committi possent peccata venialia, ut tandem tota gratia periret, et evanesceret: absurdum est autem quod per peccata venialia gratia possit deperdi: alioqui homo propter peccatum veniale damnari posset, quippe destitueretur gratia sanctificante, quae ad salutem est absolute necessaria.

Dices: Per veniale peccatum contrahitur quidam tepor, et animae virtus hebetatur, praesertim quando frequentius, et deliberate fiunt: At tepor ille et illa animae imbecillitas aliunde non proveniunt, quam ex diminutione gratiae habitualis: ergo revera per peccatum veniale diminuitur. — Nego minorem; illa enim non proveniunt ex remissione et diminutione gratiae sanctificantis in seipsa; sed ex subtractione auxiliorum gratiae, quibus indignus fit, qui liberius aut frequentius venialiter peccat.

Dices 2. Sanctus Augustinus, Epistola ad Seleucianum, affirmat, quod si venialia collecta fuerint, ita nos oppriment et gravabunt, sicut unum aliquod grande peccatum: ergo venialia multiplicata eumdem habere possunt effectum, quem haberet unum mortale: sed unum mortale peccatum sufficit non solum ad minuendam, sed etiam ad destruendam gratiam sanctificantem: ergo pariter venialia peccata poterunt eamdem gratiam destruere, aut saltem minuere. — Distinguo antecedens: oppriment et gravabunt effective et formaliter, sicut opponit et gravat peccatum mortale, nego: dispositive et remote, concedo. Venialia enim multiplicata disponunt ad amissionem gratiae, et commissionem peccati mortalis, quatenus scilicet frequenter et ordinarie contingit, ut qui valde negligentes sunt in vitandis venialibus, labantur in aliquod peccatum mortale, quia destituuntur maioribus auxiliis gratiae, quibus iusti privantur; dum enim homines, inquit S. Augustinus, Sermone 58. De tempore, negligentes imprimis despiciunt peccata sua, quia parva sunt, crescentibus minutis peccatis adiunguntur et crimina, et cumulum faciunt, et demergunt.

Quaeres: qualiter gratia sanctificans per peccatum mortale expellatur, an physice, et ratione oppositionis naturalis: an vero moraliter tantum, et ratione dispositionis et ordinationis divinae?

Respondeo, id fieri non physice, sed moraliter, quia si peccatum mortale esset causa physica expulsionis gratiae, id praestaret vel effective, vel formaliter, vel positive. — Primum dici nequit, quia si peccatum mortale effective gratiam pelleret, deberet in anima efficere formam aliquam physice ipsi gratia oppositam, et cum ea incompatibilem: sed hoc non praestat: etenim si sit peccatum purae omissionis, nihil physice efficit: si vero sit peccatum commissionis, non producit aliquam formam, quae sit physice opposita gratiae; peccatum enim commissionis nihil producit, nisi forte habitum vitiosum: sed ille neque physice, neque moraliter pugnat cum gratia sanctificante, nam habitus vitiosi per assiduum peccatum contracti remanent in iustificatis, et eos ad peccatum inclinant, ut experientia constat. — Secundum etiam dici nequit: tum quia id quod pellit aliud tamquam forma physice opposita et incompatibilis, debet habere illam incompatibilitatem ex natura sua: sed peccatum mortale ex natura sua physica non habet talem incompatibilitatem; nam idem actus qui est peccatum mortale, si non fieret libere, esset idem actus physice, neque tamen gratiam pelleret, neque foret peccatum: subindeque illam expellendi vim non habet ex natura sua. — Tertium denique nequit pariter affirmari; forma enim quae non pendet a physicis dispositionibus, neque illas praerequirit in subiecto, non potest physice expelli per contrarias dispositiones, hae namque non aliter expellunt formam, quam destruendo formaliter dispositiones ad illam formam praerequisitas: sed gratia non pendet physice ab ullis dispositionibus, ut patet in infantibus, qui sine ulla dispositione iustificantur per Baptismum; si vero in adultis requirantur aliqui actus, quibus disponantur ad gratiam sanctificantem, illae dispositiones sunt tantum morales ratione constitutionis et ordinationis divinae, quae eas praescrispit habendas. Restat igitur, ut mortale peccatum gratiam destruat tantum moraliter: vel quatenus movet Deum ad gratiae substractionem sicut ad alias poenas inferendas: vel quia gratia est forma non bene conveniens cum peccato mortali; utpote cum illa hominem Dei amicum faciat: hoc vero inimicum constituat: vel denique, quatenus peccatum avertit hominem a Deo, et convertit ad creaturas: gratia vero e contrario hominem a creaturis evocat, ut ad Deum convertat. Hic etiam queri solet, an saltem per extraordinariam Dei dispositionem, et virtutem gratia sanctificans una cum mortali peccato subsistere possit. Verum haec quaestio convenientiori ordine solvetur in Disputatione de charitate.