Scotus Academicus, Tomus octavus: De Divino Gratiae Beneficio, et initium De Virtutibus Theologicis

Notandum 1. Animam triplici potissimum pollere facultate, nempe intellectiva, volitiva, et memorativa, quae ut docet Doctor in 2. d. 17. ab ea distinguuntur ⟦uncertain reading: raw OCR "ut decet"; sense and parallel require "docet"⟧, non realiter, ut contendunt Thomistae, sed formaliter, ut docent sancti Patres, maxime sanctus Augustinus, lib. 15. De Trinitate, cap. 11. ⟦uncertain: raw OCR "lib. 1." over line break; cited text is De Trinitate XV⟧ Haec tria, inquit, memoria, intelligentia, voluntas, quoniam non sunt tres vitae, sed una vita, nec tres mentes, sed una mens, consequenter utique non tres substantiae, sed una substantia. Cui concinit S. Bernardus, Serm. 11. in Cantica, ubi ait: Quaedam in anima intueor, memoriam, intelligentiam, et voluntatem, et haec tria ipsum animam esse. Sed hanc veritatem luculentius declarat S. Isidorus, lib. 11. Etymologiarum, cap. 1. et ex eo Hugo Victorinus, lib. De Spiritu et Anima, ubi ait: *Anima secundum sua opera variis nominibus nuncupatur: dicitur enim anima dum vivificat, sensus dum sentit, animus dum sapit, mens dum intelligit: ista vero non differant in substantia, quemadmodum in nominibus, quoniam una essentia, proprietates quidem diversae. Hinc oritur difficultas an gratia immediatius animae facultati, quam ipsius substantiae insit.

Notandum 2. In gratia nonnullos duo distinguere, nempe entitatem, et activitatem seu virtutem: quaelibet enim gratia, inquiunt, etiam habitualis, non solum ad animae decus et ornatum, sed etiam ad operationem et actum ordinatur; nec ornare ac illustrare censetur animam, nisi quatenus eam a naturali statu ad supernaturalem promovet, ita ut qui propriis viribus dumtaxat pollens solum edere potest actu pure naturales, gratia beneficio et virtute altius sublimata, et secundata maiori ac nobiliori activitate, possit etiam actus superioris ordinis elicere, quibus finem supernaturalem possit assequi: haec autem duo, nempe gratiae entitas et activitas solo nomine discrepant, quippe tota gratia secundum se activa est, et ad vegetandam ac sublimandam animae virtutem ordinata.

Notandum 3. Gratiam habitualem, de qua maxime hic movetur quaestio, non tam animae conferre facultatem ad actus suos propitius et expeditius exercendos, quam virtutem et activitatem, sine qua tales actus anima promere non posset. Nam, ut saepius iam diximus, hoc discrimen intervenit inter habitus supernaturales, et naturales, quod hi facultatem dumtaxat conferunt facultatibus ad actus suos exercendos per quamdam assuetudinem, qua removentur obstacula, qua priores actiones remorabantur; illi vero etiam facultatem quamdam conferunt, animam sublimando, et ad nobiliorem statum promovendo, in quo edere possit actus vires suas naturales omnimode excedentes. Quibus praelibatis, sit

Conclusio unica. — GRATIA IMMEDIATE INEST VOLUNTATI, ET EA MEDIANTE IN ANIMAE SUBSTANTIA SUBIECTATUR. Ita Doctor in 2. dist. 26. quaest. unica, necnon et sanctus Bonaventura eadem dist. art. 1. q. 5. Contra Thomistas.

Probatur primo, auctoritate sancti Augustini, Serm. 12. De Verbis Apostoli, cap. 12. ubi ait quod gratia se habet ad liberum arbitrium, sicut sessor ad equum: sed liberum arbitrium immediate voluntati inest: ergo et gratia.

Probatur secundo: Dispositio ad aliquam formam subiectatur in subiecto ipsius formae: sed gratia est dispositio ad gloriam: ergo eidem subiecto inest, cui inesse debet gloria et felicitas: sed beatitudo et felicitas immediate inest voluntati, non vero ipsi substantiae animae: ergo idem dicendum de gratia. Probat maiorem sumptam a Doctore num. 1. ⟦uncertain reading: raw OCR "P'robat maiorem subsumpti Doctor num. t."⟧ Beatitudo satiat beatum: sed impossibile est concipere quomodo satiaretur, nisi obiecto beatifico coniungeretur per actum vitalem: non posset autem ita coniungi, nisi talem actum exercendo; subindeque obiecto beatifico anima non coniungitur per suam substantiam, sed per operationes suarum facultatum, maxime vero per operationes voluntatis. — Deinde, si anima immediate per suam substantiam coniungeretur obiecto beatifico, sequeretur quod si per possibile vel impossibile circumscriberentur potentiae animae ab ipsa anima, quod posset beatificari, et sic foret beata absque ullo actu secundo, quo attingeretur obiectum: sed hoc est absurdum: igitur, etc. — Denique, si beatitudo immediate esset in essentia animae, non vere actus ⟦uncertain: raw OCR "non vern actus"; sentence continues on p210⟧ secundus, illa nihil aliud censeri posset, quam gratia habitualis: sed hoc dici nequit, alioquin iusti in via essent beati, quia gratia et charitas habitualis viae et patriae sunt eiusdem speciei, iuxta illud sancti Pauli: Charitas numquam excidit: hoc autem consequens prorsus est absurdum.

Probat tertio Doctor: Gratia perficit animam, quatenus est operativa actus meritorii: ergo debet inesse animae, quatenus sic est operativa: sed anima non est operativa actus meritorii, nisi quatenus habet voluntatem: quippe actus meritorius necessario debet esse liber: igitur, etc. Confirmat: sapientia non debet poni in anima, quatenus essentia est, sed quatenus habet intellectum, quia est determinativa ad actus intellectus: ergo pari ratione gratia, quae ordinatur ad elicendos actus meritorios, debet inesse animae, quatenus habet voluntatem, seu ipsi voluntati immediate inhaerere.

Probat denique Doctor: Gratia et charitas non distinguuntur realiter: imo nec formaliter adaequate, ut probatum est supra: ergo idem subiectum immediate habere debent: sed fatentur omnes charitatem immediate inesse voluntati: ergo idem de gratia debent concedere. Confirmat auctoritate S. Anselmi, lib. De Conceptu virginali, cap. 3. ubi ait: nimis iustitia et iniustitia est formaliter in voluntate: sed gratia est iustitia; per eam enim formaliter efficimur iusti: igitur immediate in voluntate debet residere. Confirmat 2. Gratia et peccatum sunt formaliter opposita; si non ex natura rei et physice, saltem moraliter et ex ordinatione divina: ergo spectant ad idem subiectum; opposita enim sunt circa idem: sed peccatum est in voluntate immediate: ergo et gratia.

Obiicies 1. Essentia est magis indeterminata, quam potentia: ergo magis indiget determinativo; et consequenter gratia, quae est determinativa, potius subiectari debet in essentia animae, quam in eius potentia. — Distinguit antecedens Doctor num. 9. Essentia magis est ⟦illegible: reply continuation not captured by OCR on this faded leaf⟧

Obiicies 2. Gratia semper est in actu suo, subindeque debet ei inesse quod semper est in actu: sed potentia non semper est in actu: ergo ipsi immediate gratia non debet inesse. Maior patet: actus enim gratiae est gratum efficere: sed gratia habitualis, quamdiu est in anima, eam semper actu reddit Deo gratam: igitur illa semper est in actu. Minor etiam constat: potentia enim non semper elicit actum, nec est in actu, sed ordinatur ad actum: igitur quod ipsi inest, non potest esse semper in actu; non enim potest esse in actu, nisi potentia pariter esset in actu. — Distinguit maiorem Doctor: gratia semper est in actu suo, quem effective producit, negat: in actu formali, concedit. Et similiter distincta eius probatione, negat consequentiam: actus enim gratiae, qui est gratificare, non est actus quem effective gratia producit, sed actus formalis proveniens ex unione ipsius cum anima.

Obiicies 3. Forma, qua determinat ad agendum, magis debet poni in principali agente, quam in instrumento: sed essentia est principale agens; potentia vero eius instrumentum: ergo gratia magis inesse debet essentiae, quam potentiae. — Distinguit maiorem Doctor: debet magis esse in essentia, quam in instrumento separato, extrinseco, et realiter distincto, concedit: quam in instrumento coniuncto, intrinseco, et solum ab essentia formaliter distincto, negat: alias habitus fidei potius inesse deberet essentiae animae, quam ipsius intellectui, nec ullus habitus virtutum in voluntate aut appetitu, sed in ipsa animae essentia esset reponendus, quod certe nullus admiserit.

Obiicies 4. Habitus, qui immediate recipiuntur in potentiis, solum ordinantur ad actus huiusmodi potentiarum: atqui gratia ordinatur non solum ad actus voluntatis, sed etiam ad actus omnium potentiarum: ergo non recipitur immediate in aliqua potentia. — Distinguo maiorem: ordinantur tantum ad actus eiusmodi potentiarum eliciendos et producendos, concedo: imperandos, et ordinandos, nego. Charitas enim et gratia solum ordinantur ad eliciendos actus, qui a voluntate proficisci solent, non vero ab aliis facultatibus: siquidem non concurrunt effective et formaliter ad actum fidei, spei, etc. sed tantum imperative, monendo nempe voluntatem, ut tamquam domina caeteris facultatibus imperet, quatenus suos actus producant.

Corollarium. — Ex his collige gratiam sanctificantem sic definiri posse: Gratia habitualis sanctificans, est qualitas supernaturalis animae divinitus infusa, per quam efficimur divinae consortes naturae, et moveamur a Deo ad colendum et agendum id quod ad ritum aeternam conducit ⟦uncertain: raw OCR "ad ritum cetri-nam conducit"; exact wording unsure⟧. Quam utique definitionem egregie illustrat ille locus S. Chrysostomi, Homilia De Baptismo, quem refert S. Augustinus, lib. 1. Contra Iulianum, cap. 6. ubi ait:

Quod per gratiam istam homines fiunt non tantum liberi, sed et iusti; non solum iusti, sed et sancti; non solum sancti, sed et filii; non solum filii, sed et haeredes; non solum haeredes, sed et fratres: non tantum fratres, sed et cohaeredes: non solum cohaeredes, sed et membra; non tantum membra, sed et templum; non tantum templum, sed et organa Spiritus Sancti.