Scotus Academicus, Tomus octavus: De Divino Gratiae Beneficio, et initium De Virtutibus Theologicis

Notandum primo. Quadruplex a nonnullis Theologis distingui meritórum genus. Aliud enim dicitur meritum condignitatis, aliud congruitatis, tertium dignitatis, quartum impetrationis. Meritum condignitatis appellatur illud quo quis meretur ex iustitia mercedem supernaturalem sibi a Deo propositam et promissam propter condignitatem operis cum tali praemio. Meritum congruitatis dicitur illud quo non propter condignitatem et aequalitatem operis cum mercede quis praemium illud consequitur, sed dumtaxat propter congruitatem qua praemians et remunerans movetur ad largiendum praemium ex sua bonitate et misericordia propter opus elicitum a merente: licet opus illud non habeat aequalitatem cum tali praemio, nec praemium illud sit propter tale opus a praemiante repromissum. Sic Deus intuitu operum moraliter bonorum a peccatoribus in statu peccati elicitorum interdum largitur gratiam fidei et conversionis. Seraphicus Doctor in 2. dist. 29. art. 2. qu. 3. inter haec duo merita condignitatis et congruitatis existimat aliud inter utrumque medians esse admittendum, quod appellat Veritatem dignitatis, quo videlicet quis meretur non quidem essentiale praemium, sed accidentale, propterea quod dignus sit illius praemii consequendi ratione dignitatis operis a se eliciti. Denique Recentiores aliqui, praeter haec praedicta meritorum genera, existimant insuper quartum esse admittendum quod appellant Meritum impetrationis, quo quis non existens in gratia suis precibus et orationibus a divina misericordia conversionis gratiam impetrat: quod utique meriti genus excogitarunt, ne dicerent peccatores ex auxilio Dei mereri remissionem peccatorum.

An autem haec quatuor meritorum genera sint admittenda, hic est determinandum.

Notandum secundo. Iustitiam, secundum quam Deus dicitur reddere mercedem iustorum meritis, non esse legalem, neque distributivam, sed dumtaxat commutativam; etenim iustitia legalis respicit ius quod habet communitas circa personas et earum bona in ordine ad bonum commune, nam ius legalis iustitiae fundatur in titulo communitatis: at ius, quod iusti acquirunt sibi per merita apud Deum, non fundatur in titulo communitatis, sed ex eo quod exhibeat unusquisque Deo obsequia et opera bona elicita quibus Deus condignam mercedem promisit. Iustitia autem distributiva respicit per se ius quod habent particulares, fundamentum in titulo communitatis quatenus sunt illius membra, et inde habent ius participandi communibus illius bonis, unusquisque pro sua dignitate; quo quidem iure, ut mox dictum est, non gaudent iusti respectu mercedis divinae. Nec refert quod variae et inaequales sint mercedes, prout varia et inaequalia sunt merita; unde resultat proportio inaequalitatis in iusto, qui tanto plus habet iuris ad mercedem quanto maiora habet merita: hoc, inquam, non refert, id enim accidentarium est iustitiae, vi cuius retribuuntur praemia, quia illa respicit dumtaxat ius cuiusque, ut illud proportionata mercede compenset: unde si omnes essent pares meritis, etiam forent pares in mercede. Restat igitur quod iustitia illa, virtute cuius praemium tribuitur iustorum meritis, sit ipsa iustitia commutativa, quae respicit iura privata particularium quatenus talium, ut illis debitum reddat secundum aequalitatem et proportionem operis ad praemium.

Notandum tertio. Dupliciter aliquod opus dici posse condignum aequale praemio, nimirum vel aequalitate arithmetica et quantitatis, vel aequalitate geometrica et proportionis. Censetur autem dignum praemio aequalitate arithmetica, quando videlicet opus quatenus talis personae, secundum se et absolute spectatum tanti est valoris, quanti est praemium quod illi retribuitur: quo pacto labor diurnus mercenarii est tanti valoris secundum se quanti est merces qua iuste compensari solet. Est vero dignum mercede aequalitate proportionis, quando licet opus secundum se et absolute spectatum, quatenus est talis persona, excedatur magnitudine praemii; nihilominus consideratum secundum aliquas circumstantias, puta excellentia promittentis, motivi propter quod promittit, et aliarum conditionum promissionem illam honestantium et illustrantium, opus illud censetur esse dignum moraliter tali praemio. Hinc tacta tali cognitione debetur illi operi tale praemium ex iustitia. Sic Saul iuste repromiserat filiam in uxorem ei qui Goliath occideret; quamvis enim filia Regis censeretur esse praestantius praemium, et longe dignius quam quod habere debuisset gregarius miles propter interfectionem unius adversarii, tamen attenta solemni promissione regia, spectatisque aliis circumstantiis, quod nempe gigas ille Israilitis exercitibus illuderet, nec ullus eum singulari certamine aggredi auderet, iuste David illius expugnator primogenitam Saulis filiam in uxorem promeruit, et eam sibi denegatam, alterique nuptam requisivit. Debet tamen esse aliqua proportio inter opus et meritum, nam ludiere(?) et stulte Herodes promiserat se daturum etiam medietatem regni sui filiae Herodiadis propter eius saltationem.

Tria igitur haec in Quaestione sunt determinanda: Primum, quotuplex sit meritorum genus. Secundum, an revera homines aliquid mereri possint apud Deum de condigno. Tertium, an iustorum opera sint meritoria de condigno aequalitate arithmetica, vel dumtaxat geometrica.

Conclusio prima. — DEBEMUS DUPLICITER DISTINGUENDUM ESSE MERITUM, NEMPÉ DE CONDIGNO, ET DE CONGRUO(?). Haec sententia est communior et verior.

Probatur: Totuplex assignari debet capitale meritorum genus, quotuplex est modus quo homines divina praemia possunt promereri: at ille est duplex, nempe per condignitatem, et per congruitatem: igitur, etc. Maior per se constat. Minor probatur: tot modis possunt homines divina promereri beneficia, quot sunt modi quibus divina praemia obtinent: at illi duo sunt dumtaxat, nempe ex iustitia, et ex decentia et congruitate: igitur, etc. Probatur insuper ex Scriptura sacra, quae hoc utrumque meritum agnoscit. Meritum quidem de condigno, ut evidenter apparet ex dictis: meritum etiam de congruo. Namque una ex parte asserit nos gratis iustificari Rom. 3. idest sine merito de condigno: ex alia parte Iacobi 2. affirmat nos iustificari ex operibus non solum in gratia factis, quae merentur augmentum gratiae de condigno, sed etiam ex operibus moraliter bonis quae fiunt in statu peccati mortalis, de quibus maxime intelligi videtur S. Iacobus cum ad id confirmandum utatur exemplo Raab meretricis. His autem operibus tantum debetur iustificatio ex decentia et congruitate: igitur Scriptura sacra agnoscit meritum de congruo. — Confirmatur ex eo quod eadem Scriptura testetur Deum promittere veniam poenitentibus, et moveri eorum lachrymis et actibus poenitentiae, ut indulgentiam concedat: igitur agnoscit Scriptura aliquod meritum in actibus poenitentis ante iustificationem. — Item meritum agnoscunt sancti Patres, nam Cyprianus Sermone de lapsis, ait generaliter de vero poenitente ante gratiam iustificationis acceptam quod laetam faciet Ecclesiam, nec iam solius Dei gratiam merebitur, sed coronam. Et Ambr., lib. De poenitentia, cap. 3. de peccatore sub parabola prodigi sic loquitur: Tam cito veniam meretur ut eunti ei adhuc longe positum occurrat Pater, et oscula tribuat, quod insigne est carnis purae. Et Aug., in Psal. 50. De Virinitatibus(?), sic loquitur: Poenitentiam dixerunt, et veram misericordiam meruerunt. Unde Epist. 105. Ne ipsa, inquit, remissio peccatorum sine aliquo merito est: si fides hanc impetravit; neque enim nullum fuit meritum illius qui dixit: Deus propitius esto mihi peccatori: ubi per meritum intelligitur congruum, ut indicat tum vox illa impetravit, tum quod ait paulo ante medium eiusdem Epistolae vitam aeternam in Scriptura saepe vocari mercedem, et stipendium iustitiae, iustificationem vero a peccato numquam sic appellari, quia scilicet non cadit sub meritum condignum.

Dices primo: Preter haec duo meritorum genera alia adhuc duo a nobis iam memorata, nempe meritum dignitatis, et meritum impetrationis, necessario videntur admittenda: igitur illa divisio deficit. Probatur antecedens: primo namque meritum dignum(?) illud est quo quis impetraret aliquid distinctum a gloria: sed istud non potest revocari neque …et meritum condignitatis; per hoc siquidem meretur quis dumtaxat gratiae augmentum vel gloriam: neque etiam ad meritum congruitatis: quod non obligationem importat, sed dumtaxat congruitatem largiendi praemii propter decentiam et dignitatem operis. Similiter dum peccator meretur gratiam conversionis, aut aliud beneficium, non potest illud mereri merito dignitatis quia non est in gratia; neque merito congruitatis, quia peccatoris opera Deo sunt exosa: igitur praeter haec duo merita aliud assignari debet, nempe meritum impetrationis, quo nimirum per vim impetrationis illam gratiam impetrat.

Nego antecedens. Et ad probationem dico, utrumque illud meritum dignitatis et impetrationis revocari ad meritum congruitatis. Primum quidem, quia tale meritum non inducit negationem ex iustitia, sed tantum ex congruitate concedendi homini iusto tale vel tale beneficium praeter ius ad gratiae augmentum, vel gloriae aternae consecutionem. Similiter dum aliquis vel iustus, vel peccator impetrat a Deo aliquod beneficium virtute suorum bonorum operum aut orationum, vel illud impetrat ratione pacti divini, et dignitatis operis ex gratia procedentis, vel dumtaxat ex pura Dei misericordia et bonitate. Si primum, meritum illud est condignitatis: si vero secundum, ad meritum congruitatis spectat: igitur nulla apparet ratio multiplicandi meritorum genera praeter duo membra assignata.

Dices secundo: Nullum datur meritum de congruo: ergo praefata divisio deficit. Patet antecedens: meritum enim illud est cui ex aequo merces correspondet: sed nulli operi ex aequo merces correspondet nisi ex gratia sanctificante procedat; Deus namque ex iustitia nihil debet peccatori praeter ultionem et poenam, etc.

Nego antecedens, quia meritum de congruo tunc est quando congruum est homini hoc aut illud bonum opus morale facienti, Deum illud beneficium rependere, quod homo intendit consequi per tale opus: sed aliquando congruum est Deum homini aliquid facienti retribuere illud beneficium quod consequi intendit. Sic congruum est Deum dare orationibus iustorum qui mortificationum operibus incumbunt, conversionem hominum voluptatibus deditorum. Congruum pariter peccatoribus veniam et misericordiam postulantibus concedere gratiam conversionis et poenitentiae: qua ratione S. August. ait, eadem peccatorum interdum mereri iustificationem: sic Epist. 106. si quis dixerit quod gratiam bene operandi fides mereatur, negare non possumus, sed gratissime confitemur.

Conclusio secunda. — REVERA HOMINES MERENTER APUD DEUM DE CONDIGNO, SEU EX IUSTITIA ET EX AEQUALITATE OPERIS CUM MERCEDE SUPERNATURALI. Haec Conclusio sequitur ex his quae diximus in praecedenti Quaestione, in qua probatum est homines revera mereri aliquid apud Deum, propterea quod iudicet eorum opera esse digna mercedis et praemii.

Probatur insuper illis Scripturae testimoniis quibus insinuatur bonorum iustitiae ius acquiri per merita iustorum habentia quamdam aequalitatem cum mercede. Primo namque operum condignitatem commendat Scriptura, Sapient. 3. Deus tentavit eos (iustos), et invenit eos dignos se. Et Apocalypsis 3. Ambulabunt mecum in albis, quia digni sunt. Et 2. ad Thessalonicenses 1. In omnibus persecutionibus vestris, et tribula- timibus quas sustinetis in exemplum iusti iudicii Dei, ut digni habeamini in regno Dei, pro quo et patimini. Iustitiam vero commendat cum addit: si tamen (pro siquidem iuxta vim textus Graeci) iustum est apud Deum retribuere tribulationem iis qui vos tribulant, et vobis qui tribulamini requiem nobiscum. Et Hebraeorum 6. Non enim iniustus est Deus, ut obliviscatur operis vestri et dilectionis quam ostendistis in nomine ipsius, qui ministrastis sanctis, et ministratis.

Eandem veritatem docent SS. Patres qui condignitatem et iustitiam in bonis operibus iustorum agnoscunt. Sic sanctus Cyprianus, Epist. 26. Reddet tibi Dominus pro ista tua charitate mercedem, et huius tam boni operis repraesentabit delectabilem frugem: non minus enim mercede coronae condignus est qui hortatus est, quam qui est passus. Chrysostomus, hom. t. De Lazaro: Si iustus est Deus, et his vel illis reddet pro meritis. Aug. pluribus locis, maxime lib. De Natura et Gratia, cap. 2. Non est iniustus Deus qui iustos fraudet mercede iustitiae.

Idem constat ex illis Conciliis laudatis in 1. Conclusione praec. Quaest. maxime vero ex Concilio Tridentino, Sess. 6. cap. 16. ubi utramque conditionem iustitiae, et condignitatis non obscure tribuit bonis iustorum operibus. Iustitiam quidem, cum ait initio capitis, vitam aeternam illis reddi a Deo iusto iudice ut mercedem, et ut coronam iustitiae; condignitatem vero, et aequalitatem cum mercede agnoscit in iisdem operibus, cum circa medium eiusdem capitis ait, bonis operibus in sacris Litteris usque adeo tribui, ut etiam qui uni ex minimis suis potum aqua frigida dederit, promittat Christus eum non esse sua mercede cariturum. Et Apostolus testatur id quod in presenti est momentaneum, et leve tribulationis nostrae, supra modum in sublimitate aeternum gloriae pondus operari in nobis. Cum ergo Concilium dicit bonis iustorum operibus usque adeo tribui, sensus est quod illa opera adeo aestimentur, et tanti fiant, ut censeantur digna tali mercede, nempe felicitate aeterna.

Verum licet haec receptissima sint apud Theologos, nihilominus non desunt, qui secus sentiant; nam Vasquez disp. 213. cum nonnullis aliis negat meritum de condigno acquirere apud Deum verum iustitiae ius, vultque mercedem illi deberi ex gratitudine. Durandus vero in 2. dist. 21. q. 2. existimat iustos non mereri proprie et simpliciter de condigno apud Deum: non solum quia non potest Deus obligari homini ex iustitia, verum etiam quia opera meritoria non habent aequalitatem cum mercede gloriae aeternae. Ut autem eorum rationes et fundamenta solvantur:

Obiicies primo: Non potest esse iustitia inter Deum et creaturam: ergo licet iusti vere mereantur de condigno, non tamen acquirunt erga Deum iustitiae ius, subindeque meritis non debetur merces ex iustitia, sed dumtaxat ex fidelitate vel gratitudine.

Nego antecedens; non enim repugnat esse in hominibus aliquod verum ius iustitiae respectu Dei ex libera ipsius institutione et conventione protectum: tum quia Scriptura sacra saepius inculcat iustorum operibus mercedem esse iuste debitam ex pacto et promissione Dei; nam Scriptura quae alicubi Deum fidelem fore praedicat in promissis implendis, saepius affirmat illum fore iustum iudicem, et ut talem redditurum coronam iustitiae: tum quia promissio onerosa, sub conditione operis habentis aliquam aequalitatem cum re promissa, inducit obligationem iustitiae in promittente: Deus autem promisit iustis vitam aeternam sub conditione bonorum operum elicitorum in gratia, et habentium aliquam aequalitatem cum illa mercede; utpote cum sint ordinis supernaturalis sicut et illa merces: igitur possunt iusti per bona sua opera acquirere aliquod iustitiae ius erga Deum.

Instabis: Ius illud iustitiae, si quod esset, maxime iustitiae commutativae: sed nullum potest esse ius iustitiae commutativae hominis ad Deum: ergo, etc. Maior constat ex secundo Notabili. Probatur minor: nemo obligatur alteri ex iustitia commutativa, nisi aliquid accipiat sibi commodum et utile: sed Deus nihil commodi et utilis accipere potest a creaturis: ergo, etc. — Nego minorem, et ad illius probationem respondeo primo negando maiorem: nam ut quis obligetur alteri ex iustitia commutativa, non oportet semper, quod ab eo recipiat aliquid sibi commodum et utile, sufficit enim si fiat aliquid ipsi gratum ex conventione et promissione mercedis. Respondeo secundo, negando minorem: possunt enim homines aliquid Deo praestare, non solum ipsi gratum, verum etiam commodum et utile ad bonum eius extrinsecum, nempe ad gloriam eius externam. Licet enim omnia hominum bona opera supernaturalia sint Dei magis, quam hominis, quia fiunt principalius ab illo, et ab eius gratia praeveniente et cooperante; sunt tamen propria ipsi homini, quatenus fiunt ab ipso libere, possuntque pro eiusdem hominis arbitratu elici propter Dei gloriam, vel ob alium finem: quare hac ratione potest Deus homini obligari non solum ex fidelitate, sed etiam ex iustitia, dum ex pacto et ex misericordia se constituit debitorem hominum.

Obiicies secundo. Quidquid Deus hominibus confert, donat tantum vel ex gratitudine, vel ex fidelitate, vel ex misericordia: igitur nullum ex ipsis donum est ex iustitia. Probatur antecedens: nihil enim Deus homini confert, nisi ex pura sua bonitate absque ullo debito, et sic est misericordiae beneficium; vel ex debito, proveniente ex promissione facta, et sic est fidelitatis pensum; vel ex aliquo interveniente ex parte hominis motivo, et sic est gratitudinis augmentum: ergo, etc. — Nego antecedens, nam praeter tria haec beneficiorum divinarum(?) collationis genera, est etiam quartum, nempe ex motivo iustitiae, quod minus Deo repugnat, quam ipsa gratitudo; gratitudo enim proprie dicta respicit beneficium proprie dictum: at meritum hominis erga Deum non est beneficium proprie, sed obsequium et servitium, quod quantumcumque sit non potest adaequare beneficia, quae ipse prius a Deo accepit; quis enim prior dedit illi, et retribuetur ei? inquit Apostolus, Rom. 11. Omnia autem obsequia et servitia Domino exhibita, maxime illa quae fiunt ex praecepto, non possunt obligare Deum ex gratitudine, iuxta illud Christi, Luc. 17. Numquid gratiam habet servus illi, qui fecit, quod ei imperaverat? Sic et vos, cum feceritis omnia quae praecepta sunt vobis, dicite: Servi inutiles sumus.

Conclusio tertia. — IUSTORUM OPERA MERITORIA SUNT DE CONDIGNO VITAE ETERNAE AEQUALITATE NON QUANTITATIS, SED PROPORTIONIS. Haec est communior et verior,

Probaturque primo ex Scriptura S. quae docet opera iustorum, etiam spectata prout fiunt a iustis et filiis Dei adoptivis non esse digna tanto praemio. Rom. 8. Non sunt condignae passiones huius temporis ad futuram gloriam, quae revelabitur in nobis: ubi loquitur Apostolus de passionibus illis prout a filiis Dei, et ex virtute spei Christianae tolerantur: iuxta id quod paulo ante praemisit: Ipsenim spiritus testimonium reddit Spiritui nostro, quod sumus Filii Dei. Et 2 Corinth. 4. Ille enim quod in presenti est momentaneum et leve tribulationis nostrae supra modum in sublimitate aeternae gloriae pondus operatur in nobis. Quibus verbis rationem inaequalitatis insinuat, quia nimirum passiones illae sunt transitoriae et finitae, etiam prout sunt hominis iusti et Deo grati: praemium vero est infinitum, nempe visio et possessio Dei, quae est valoris infiniti, quia est infinitae et aeternae durationis. Eodem pertinet quod ait Christus, Luc. 6. Mensuram bonam, et confertam, et coagitatum, et supereffluentem dabunt in sinum vestrum.

Probatur secundo ex Conciliis, et Patribus, nam Concilium Senonense celebratum sub Clemente VII. non obscure id docet in decreto fidei 16, cum sic ait: Facietque tandem omnis misericordiae locus cuique iuxta mensuram operum suorum, non absolute condignitati quidem, sed gratuita magis et liberali repromissione. Qua conventione facta de denario diurno conducit operarios in vineam suam. — Idem docent SS. Patres: maxime sanctus Fulgentius(?), lib. 1. De Veritate Praedestinationis(?) cap. 10. reddens rationem cur vita aeterna vocetur gratia ab Apostolo, Rom. 6. cum merces meritorum sit, Gratia, inquit, non iniuste dicitur, quia non solum donis suis Deus sua dona reddit sed quia tantum etiam ibi gratia dignitatis retributionis exuberat, ut incomparabiliter atque ineffabiliter omne meritum, punctum(?) sit(?) et ex Deo detur humanae voluntatis atque operationis valeat. Preuserat(?) Eusebius Emissenus, Homil. 3. ad Quadragesimam(?): Totis licet, inquit, animae et corporis laboribus desudemus, totis licet obedientiae viribus elaborare studeamus, nihil tamen condignum merito pro coelestibus bonis comparare, et offerre valebimus.

Suffragatur pariter ratio: finiti namque operis valor non potest mereri excellentiam praemii infiniti secundum aequalitatem quantitatis, sed dumtaxat secundum quamdam condignitatem proportionis: sed valor operum bonorum secundum se finitus est: praemium autem, nempe vita aeterna, est infinitum, cum sit ipsius Dei fruitio. Ideoque superexcedit valorem meriti finiti: igitur inter utrumque non potest esse aequalitas quantitatis, sed dumtaxat proportionis. Quapropter S. Apostolus pluribus, maxime 1. Corinth. 9. et Philip. 3. et 2. ad Timotheum 4. gloriam aeternam bonis iustorum operibus promissam comparat bravio, et coronae certantibus in stadio propositae, quae sola aequalitate proportionis aequalis esse solet.

Dices: Finiti ad infinitum nulla est proportio: sed, ut mox dictum est, opera meritoria sunt finiti valoris: igitur nulla est etiam aequalitas proportionis inter ipsa opera et gloriam aeternam. — Distinguo maiorem: nulla est proportio physica, et rei ad rem, concedo: longe enim praemium infinitum excedit meritum finitum, si spectetur secundum suam entitatem: nulla est proportio moralis et dignitatis operis ad dignitatem praemii, nego. Opera siquidem meritoria habent dignitatem quamdam supernaturalem et infinitam, non quidem ex propria sua entitate physica, sed ex promissione acceptantis illa opera ad tale praemium, necnon et ex intentione et affectu operantis, qui pro viribus enititur tantum obsequii Dei impendere quantum potest, ac proinde si virtutem haberet infinitam, infinitae entitatis actum produceret. Unde actus ab eo elicitus, licet finitus sit secundum effectum, infinitus tamen est secundum affectum. Cum autem Deus potius penset affectum operantis, quam effectum operis, inde fit quod iustum et aequum iudicet praemium infinitum largiri pro operibus in entitate finitis.

Dices secundo: Si iusti de condigno mereri possunt vitam aeternam accedente Dei ordinatione et promissione, possunt eadem accedente mereri de condigno alteri gratiam, et consequenter remissionem mortalis peccati, qui est secundarius gratiae sanctificantis effectus: sed consequens hoc militat in doctrinam sanctorum Patrum et Theologorum affirmantium nullam puram creaturam posse mereri, aut satisfacere de condigno pro peccato mortali: quocirca necessaria fuerunt Christi merita, eiusque divina satisfactio pro peccatis nostris. — Respondeo primo, negari posse maiorem: longe enim altius et difficilius est iustum mereri de condigno alteri existenti in peccato mortali gratiam et remissionem peccati, quam sibi ipsi: quia ipse iam censetur dignus gratia et gloria aeterna, quae sibi debetur titulo haereditatis ratione gratiae sanctificantis qua donatur: ideoque non est consequens, quod si accedente Dei promissione, eius opera quamdam habeant condignitatem cum vita aeterna, quae est gratia consummata, eamdem habere debeant cum gratia sanctificante alteri Dei inimico et exoso largienda: amicus enim facilius sibi promereri potest beneficium ab amico, quam inimico illius, qui beneficium possit largiri. — Respondeo secundo, negari posse minorem: dum enim sancti Patres et Theologi negant posse aliquam puram creaturam satisfacere de condigno pro peccato mortali, non loquuntur de merito et satisfactione ex rigore iustitiae, seu rei ad rem, quam utique non tribuimus iustorum bonis operibus; sed tantum de aequalitate proportionis. His adde quod illa Theologorum sententia non sit generaliter recepta: plurimi namque cum Subtili Doctor affirmant posse per extraordinariam Dei dispositionem aliquam creaturam Deo satisfacere pro peccatis aliorum, ut dictum est in Tractatu praecedenti.