Scotus Academicus, Tomus octavus: De Divino Gratiae Beneficio, et initium De Virtutibus Theologicis

NOTANDUM 1. Hanc proferri fidei definitionem ab aliquibus Theologis, ex S. Augustino, qui lib. De Prodestinatione sanctorum, cap. 2. dicit: credere nil aliud esse, quam cum assensione cogitare: quam utique definitionem sic explicat S. Thomas, qu. 2. art. 1. ut velit illis verbis comprehendi genus, et differentiam ipsius fidei; nam cogitatio locum generis tenet; assensus vero denotat differentiam ipsius actus fidei a cognitione evidenti, quatenus significat aliquam libertatem in ipsa adhaesione intellectus, qua firmum praebet assensum alicui propositioni propter solam auctoritatem divinam. Quod utique explicari videtur ex ipsomet S. Augustino, qui lib. De Spiritu et Littera, cap. 34. ait:

Quid est credere, nisi consentire verum esse, quod dicitur?

Itaque assensus ille, licet non sit actus voluntatis, qui potius dicitur consensus, est tamen elicitus dependenter a consensu voluntatis; quapropter Suarez, disp. 6. sect. 1. n. 9. et de Lugo, disp. 8. sect. 3. n. 30. apprime notant, quod etsi illa explicatio S. Thomae videatur acuta, non tamen est ad mentem S. Augustini; quippe S. Augustinus ibi non intendebat definire fidem divinam, sed solum explicare aliquod praedicatum genericum, ex quo probaret contra Semipelagianos non solum progressum vel augmentum, sed etiam ipsum initium fidei debere in nobis esse ex Dei gratia. Ad quod usurpat piam cogitationem, quae videtur genus fidei divinae: per eam enim videtur convenire cum fide humana; ex ea autem infert fidem ad salutem spectantem esse dumtaxat ex gratia Dei; quoniam, inquit S. Paulus ad Philipp. 3. non sumus sufficientes aliquid cogitare ex nobis, quasi ex nobis, scilicet in iis quae ad pietatem pertinent, ut ibidem explicat sanctus Augustinus: quapropter alia investiganda est fidei definitio.

NOTANDUM 2. Definitionem fidei, quam communiter recipiunt Theologi, tradi ab Apostolo ad Heb. 11. ubi ait:

Est autem fides substantia rerum sperandarum, argumentum non apparentium.

In qua definitione fit sermo de fide actuali, quidquid in contrarium reclamet Erasmus, qui in suis Annotationibus ad eum locum vult nomine fidei ibi non rerum argumentum non apparentium: et de eadem subdit: Sine fide impossibile est placere Deo; quia accedentem ad Deum oportet credere, quia est. Quod quidem ad intellectum pertinet, et postea de eadem fide addit: Fide intelligimus aptata esse saecula verbo Dei, etc., et alia exempla affert, quae omnino dicunt assensum intellectualem. Advertendum etiam non ibi sermonem instituere Apostolum de fide obiectiva, seu de obiecto fidei, sed de fide ipsa formali, seu de assensu nostro interno; nam fides obiectiva sunt res quae sperantur, et non apparent: fides autem quae hic definitur est substantia rerum sperandarum, et argumentum non apparentium; ac subinde condistinguitur ab obiecto fidei; obiectum enim non est substantia, seu fundamentum sui ipsius, neque argumentum probat seipsum. Utrum autem praefatae fidei definitio accurata sit, an vero sit dumtaxat eiusdem fidei encomium, ut vult Erasmus, aut sola illius per effectus descriptio: ut volunt aliqui Theologi, determinandum est.

NOTANDUM 3. Omnes actus internos fidei infusae esse eiusdem speciei, utpote cum habeant idem obiectum formale, nempe divinam veracitatem, et idem motivum, hoc est, eamdem revelationem divinam, quae non variatur specie, licet distincta specie obiecta manifestet. Nec obstat, quod actuum fidei aliqui videantur affirmantes, alii vero negantes, puta cum credimus id non esse, nec futurum esse, quod taliter a Deo negatur, exempli gratia cum credimus inferni poenas nusquam finiendas, quoniam Deus asserit illas esse aeternas; hic enim assensus, quamvis videatur negativus, nihilominus est revera affirmativus; non enim haec aliam ob causam credimus, quam quia Deus, qui verax est in dicendo, ista revelavit. Unde actus ille potius est assensus, quam dissensus. Adde quod non aliam ob causam credamus poenas infernorum nusquam finiendas, quam quia credimus illas fore aeternas: credere autem aliquid esse aeternum, non est assensus et dissensus: igitur actus fidei non videntur hac ratione specie distingui: quamobrem hic superest investigandum quomodo dividatur actus internus divinae fidei, penes diversum modum tendendi in Deum proponentem obiecta credenda.

Conclusio prima. — FIDES RECTE DEFINITUR AB APOSTOLO: SUBSTANTIA RERUM SPERANDARUM ARGUMENTUM NON APPARENTIUM.

Ita Seraficus Doctor, dist. 23. art. 1. qu. 5. cum caeteris Theologiae Principibus. Quam utique Conclusionem sic egregie probat:

Tunc definitio, sive notificatio est recte assignata, quando nihil continet superfluum, nihil etiam diminutum. Et hoc est quando per ipsam notificationem ipsius definiti essentia plane indicatur, et aperte manifestatur, et ab omnibus aliis separatur: hoc autem est reperire in proposito, si quis attendat. Nam ipsa fides secundum essentiam suam aliquid respicit ex parte intellectus, et aliquid ex parte affectus. Habet enim affectum stabilire, et intellectum illuminare. Et in quantum affectum stabilit, dicitur substantia, sive fundamentum; in quantum autem intellectum illuminat, dicitur argumentum: ut ergo plene fidei essentia explicaretur, oportuit eam definiri, sive notificari, ut diceretur substantia simul et argumentum; debet enim definitio totam essentiam definiti in se claudere: > debet etiam nihilominus aperte notificare. Quoniam ergo habitus virtutis dupliciter notificari habet, videlicet per finem ultimum, et per suum obiectum: finis autem ipsius fidei consistit in aeterna beatitudine, quam speramus, et ita in rebus sperandis: obiectum autem consistit in veritate non visa, et ita in rebus non apparentibus: ideo opportunum fuit fidem definiri per res sperandas, et non apparentes, ut sic notificatio fidei non solum essentiam definiti explicaret plene per intellectum et affectum, sed etiam manifestaret aperte per finem et obiectum. Debet etiam definitio definitum ab omnibus separare. Et quoniam fides formata distingui habet a fide informi, distingui etiam habet ab habitu cuiuslibet alterius virtutis; a fide, inquam, informi distinguitur, in quantum sustentat totam fabricam spiritualem: ab aliis autem virtutibus in quantum veritati non visae facit adhaerere. Ideo quantum ad haec duo, dicitur substantia rerum sperandarum, ut distinguatur a fide informi; et argumentum non apparentium, ut distinguatur ab habitibus aliarum virtutum. Et sic patet, quod praedicta notificatio nihil continet superfluum, nihil diminutum, nec est in ea clausula, nec dictio, imo nec etiam syllaba otiosa. Fatendum est ergo ipsam esse convenienter, et secundum artem assignatam, ita quod in se habet veritatem, convertibilitatem, evidentiam, et sufficientiam adeo perfecte et complete, ut nec peritissimi Philosophorum possent eam artificialius et completius assignare.

Dices 1: Fides est qualitas, ut diximus: igitur recte non dicitur substantia. — Respondet Seraphicus Doctor, quod substantia sumitur duobus modis, scilicet proprie, et transumptive, seu per appropriationem. Proprie quidem cum significat materiam, vel formam substantialem, vel compositum, vel rei cuiusque essentiam. Per appropriationem autem, quando ipsi convenit aliqua proprietas substantiae. Hoc autem posteriori modo fides dicitur substantia, quia videlicet est fundamentum fabricae spiritualis, quam sustinet; quemadmodum substantia est fundamentum accidentium, et materia fundamentum formarum. Hinc S. Damascenus, lib. 1. cap. 11. loco substantiae scribit hypostasis dicendo: Fides est eorum, quae sperantur, hypostasis et redargutio earum rerum, quae non videntur.

Dices 2: Nulla virtus est argumentum, nec ullum argumentum est virtus: sed fides est virtus: igitur non recte dicitur argumentum. — Respondet idem Seraphicus Doctor, etiam argumentum sumi, vel proprie, vel per appropriationem. Proprie quidem argumentum dicitur quatuor modis: primo, pro ratiocinatione: secundo, pro brevi prolixioris discursus collectione: tertio, pro medio, in quo consistit tota vis argumentationis: quarto denique, pro ipsa propositione maxima, in qua consistit totius illationis firmitas: quae omnia argumentum idcirco dicuntur, quoniam arguunt mentem, eamque illuminant, quatenus aliquid deprehendat, et ei firmiter adhaerat. Iuxta quam acceptionem fides dici potest argumentum rerum non apparentium, quia mentem arguit et illuminat, ut praebeat assensum rei obscure propositae propter auctoritatem divinam; quemadmodum argumentatio movet intellectum, ut adhaerat propositioni manifestatae et probatae.

Dices 3: Per fidem credimus poenas aeternas futuras: sed illa credulitas non est substantia rerum sperandarum, sed potius timendarum ac fugiendarum: igitur praefata definitio non convenit omni actui fidei. — Respondet idem Seraphicus Doctor ad minorem, quod credulitas suppliciorum possit considerari, vel per modum obiecti, vel per modum finis; est autem, inquit, rerum sperandarum non per modum obiecti, sed per modum finis; ideo enim credimus aeterna supplicia, ut inde stimulemur ad beatitudinem aeternam assequendam.

Dices denique: Fides est substantia totius aedificii spiritualis: sed ad istud aedificium non minus confert charitas, imo longe magis, quam spes, ac subinde fides non minus dici debet substantia rerum diligendarum, quam sperandarum: igitur praefata definitio non est sufficiens. — Respondet idem Seraphicus Doctor, quod congruentius fides dicatur substantia rerum sperandarum, quam credendarum, vel diligendarum: per hoc enim, inquit, quod dicitur sperandarum, magis datur intelligi finis virtutis, qui est ipsa beatitudo expectata, quam per hoc, quod dicitur credendum, vel amandum, vel timendum. Nam isti actus non tantummodo sunt in finem, sed etiam in ea quae sunt ad finem.

Verum, si quis rem penitius inspiciat, facile deprehendet cum Subtili Doctore d. 23. praefatam definitionem Apostoli potius esse descriptionem fidei per suos effectus, quam accuratam definitionem. Unde rectius fides actualis interna definiri potest, dicendo, quod fides est actualis assensus firmus ac certus intellectus creati, in auctoritate Dei obscure revelantis fundatus. Dicitur assensus, per quod quasi generice convenit cum plurimis actibus intellectus, v. g. scientiae, opinionis, et fidei humanae. Dicitur actualis, ut distinguatur a fide habituali. Additur supernaturalis, ut appareat illius discrimen ab omnibus actibus naturalibus intellectus. Additur firmus et certus, ut distinguatur ab opinione, quae non movet ad assensum certum et firmum, sed probabilem, et dubium. Denique additur propter auctoritatem Dei, ut distinguatur a fide humana, quae movet ad assensum propter dumtaxat auctoritatem hominis proponentis.

Conclusio secunda. — TRIBUS MODIS ACTUS INTERNUS DIVINAE FIDEI ELICI POTEST, NEMPE VEL CREDENDO DEO, VEL CREDENDO DEUM, VEL CREDENDO IN DEUM. Haec est communis apud Theologos. Probatur: Tot modis aliquis actus potest exerceri, quot habere potest diversas tendentias in suum obiectum principale: at fides tribus modis tendere potest in Deum, qui est ipsius obiectum principale. Primo namque tendit in ipsum tamquam in obiectum materiale, et attributionis, et sic habetur primus actus, qui est credere Deum, hoc est credere Deum esse, seu existere. Secundo fides tendere potest in suum obiectum formale, quod est ipsa divina revelatio, seu auctoritas Dei revelantis; et sic exurgit secundus actus fidei, nempe credere Deo, scilicet alicui revelanti, seu proponenti tamquam verum, quia ipse nec falli nec fallere potest. Tertio denique, quis tendere potest in Deum per pium voluntatis affectum inclinantem intellectum, ut assentiatur propositionibus fidei, et sic tertius actus admittitur, nempe credere in Deum, idest, credendo in ipsum tendere tamquam in finem ultimum per affectum voluntatis, seu ut loquitur S. Augustinus, Serm. 18. de tempore, etc. de verbis Domini, credere in Deum, est credendo amare, credendo in eum ire, credendo ei adhaerere, et membris eius incorporari. — Nolim tamen existimes tres illos modos tendendi in Deum importare totidem actus fidei realiter distinctos: enimvero in quolibet actu divinae fidei tria haec includuntur, nempe credere Deum, credere Deo, et credere in Deum: siquidem quilibet verus actus fidei divinae habet pro suo materiali obiecto saltem attributionis Deum ipsum, pro formali auctoritatem Dei revelantis, proceditque ab intellectu, ut stimulato, et excitato a voluntate: sed haec tria nihil sunt aliud, quam credere Deum, credere Deo, et credere in Deum: ac proinde tres illi modi credendi non important diversos actus fidei. — Confirmatur: si enim aliquid obesset quominus haec tria uni et eidem actui competere possent, maxime quia peccatores possunt credere Deum, et credere Deo, non autem credere in Deum; quia pio voluntatis affectu in ipsum non feruntur: at hoc verum non apparet: siquidem dum peccatores sunt, profitentur se credere in Deum: non quidem solum in persona Ecclesiae, ut significat S. Thomas, sed etiam in persona propria; unde S. Bernardus, Serm. 21. in Cantica, peccatori tribuit fidem in Deum; quod utique sumitur ex Scriptura Ioannis 12. ubi dicitur: Ex principibus multi crediderunt in eum: sed propter Pharisaeos non confitebantur, ut e Synagoga non eiicerentur: dilexerunt enim gloriam hominum magis quam gloriam Dei: illi ergo, qui dicuntur in Christum credidisse, erant revera peccatores, quippe cum magis homines quam Deum offendere timerent. Unde S. Chrysostomus, Hom. 52. in Matthaeum: Nihil prodest, inquit, si credas in Patrem, et Filium, et Spiritum sanctum, nisi recte vixeris.