Scotus Academicus, Tomus octavus: De Divino Gratiae Beneficio, et initium De Virtutibus Theologicis

QUID ET QUALIS SIT DIVINA SPES.

NOTANDUM 1. Huius voci Spes significationem esse multiplicem; significat enim interdum affectum et passionem appetitus sensitivi, quo in bonum arduum tendit, qua ratione inter passiones recensetur: alias etiam habet eiusdem rationis acceptiones. Verum eis omnibus omissis, utpote non theologicis, tripliciter a Theologis solet usurpari: primo quidem pro obiecto seu bono quod speratur. Sic ad Rom. 8. Spes quae videtur non est spes. Et ad Titum 3. Expectantes beatam spem, et adventum gloriae magni Dei. Secundo interdum usurpatur pro eo, ad quem spes dirigitur: sic plerumque Scriptura sacra Deum nostram spem appellat, puta Psal. 13. Dominus spes eius est; et Psal. 21. Tu es, qui extraxisti me de ventre, spes mea ab uberibus matris meae. Verum illae acceptiones sunt minus propriae. Itaque spes, de qua hic est sermo, proprie accipitur pro actu spei, quo bona supernaturalia speramus a Deo: sic ad Rom. 8. Spe salvi facti sumus. Cum autem habitus denominetur ab actibus, ille habitus supranaturaliter indutus, qui ad eum actum eliciendum inclinat et stimulat, dicitur etiam spes, de qua Iob cap. 19. Reposita est haec spes mea in sinu meo. Et Apostolus 1. ad Cor. 3. Manent tria haec, fides, spes, et charitas: quod utique non de actibus, qui transeunt, sed solum de habitibus, qui permanent, potest intelligi. De hac autem ultima spei acceptione futurus est sermo.

NOTANDUM 2. Non levem apud Auctores tam veteres quam recentiores moveri controversiam, cuiusnam facultatis sit spes, an videlicet spectet ad intellectum, aut voluntatem. Fuerunt enim, ut refert Doctor d. 25. n. ⟦illegible⟧, qui existimarunt spem non esse distinctam a fide et charitate, quia, inquit n. 1. posset dici, quod spes aggregat in se quodammodo duas virtutes, scilicet fidem et charitatem: actus enim spei, qui est expectare, includit certitudinem, et haec certitudo pertinet ad intellectum, et fidem: includit etiam desiderium, quod pertinet ad voluntatem; et si sit desiderium meritorium, pertinet ad charitatem, quae perficit voluntatem: sicut igitur expectatio perfecta et meritoria includit certitudinem intellectus, et desiderium voluntatis ordinatum, ita spes ut virtus perfecta diceretur includere per quamdam aggregationem fidem et charitatem; et secundum hoc poneretur virtus tertia, non formaliter, nec simpliciter, sed secundum quod aggregat formaliter in se duas virtutes. Ita Doctor. Secunda sententia eorum est, qui existimant spem esse actum intellectus indistinctum a fide, quia videlicet ideo speramus aliquid, quia credimus Deum esse fidelem in suis promissis. Tertia sententia contendit quidem spem ad intellectum pertinere, quamquam non eliciatur ex habitu fidei; sed sit actus iudicii, quo intellectus iudicat Deum sibi daturum beatitudinem, ex eo quod promisit se illam concessurum observantibus mandatum, ac subinde cum sit fidelissimus in promissis, inde sperat se beatitudinem illam consecuturum, si praecepta servaverit. Quarta sententia eorum est, qui existimant spem esse quidem actum voluntatis, sed omnino indistinctum ab actu charitatis, quia voluntas eadem virtute charitatis, qualis ponitur ad velle ordinatum, eadem disponitur ad ordinatum nolle, nam ex Aristotele, lib. 1. De anima, textu 85. rectum est iudex sui, et obliqui; igitur pari ratione eadem virtus charitatis, quae disponit ad amandum bonum praesens, pariter disponit ad desiderandum bonum absens: sicut grave eadem gravitate, qua tendit in terminum non habitum, quiescit in ipso termino, ubi eum comparavit; ac per consequens cum voluntas determinetur ad amandum Deum sibi praesentem per charitatem, per eamdem disponitur ad illum desiderandum, seu sperandum.

NOTANDUM 3. Quod etsi numerosior ac celebrior Theologorum coetus conveniat spem esse actum voluntatis, nihilominus invicem controvertunt quisnam sit formaliter ille actus. Duplex enim generatim est actus voluntatis, alter quidem fugae et aversionis a malo; alter vero prosecutionis et accessus ad bonum. Certum est autem spem non esse actum fugae, quia non habet malum pro obiecto; quandoquidem malum, qua malum est, non desideretur, nec speretur, sed potius timeatur: neque etiam versetur circa obiectum ab ipso recedendo, sed potius ipsum amplectendo, et ad ipsum per affectum accedendo: necessum est ergo, quod spes sit actus prosecutionis. Cum autem prosecutionis actus sit duplex, alius scilicet, qui dicitur actus prosecutionis amicitiae, qui tendit in obiectum propter solam ipsius excellentiam; alter vero prosecutionis concupiscentiae, quo aliquis tendit in bonum, non propter solam illius excellentiam, sed quatenus conveniens nobis, aut aliis, quos diligimus, quaeritur cuiusnam prosecutionis actus sit spes.

Quatuor igitur hic sunt determinanda: primum, utrum spes sit virtus Theologica; secundum, utrum sit a fide et charitate realiter distincta; tertium, utrum sit actus voluntatis, et omnino idem cum desiderio, seu prosecutione concupiscentiae, qua aliquis desiderat sibi ipsi bonum, quatenus bonum suum proprium; quartum, quae sint spei species.

Conclusio prima. — Revera spes est virtus, eaque theologica. Haec est communis inter Theologos contra Durandum in 3. disp. 26. qu. 1. dicentem spem non esse virtutem, nisi improprie et largo modo sumptam; quia, inquit, virtus ex Philosopho, est dispositio perfecti ad optimum; spes autem, cum versetur circa bonum arduum, absens, et nondum possessum, non est dispositio perfecti ad optimum, ut neque fides, quae versatur circa Deum obscuro tantum modo cognitum.

Primam partem probat Doctor n. 10. Omnis habitus inclinans ad actum bonum, et bonis circumstantiis affectum, revera est virtus: sed talis est spes: igitur, etc. Probat antecedens: sperare Deum, ut summum bonum, est aliquid honestum, et conforme regulis legis aeternae, quippe cum sit praeceptum a Deo, et aliunde nullum sit bonum perfecte satiativum creaturae rationalis, quia solum istud bonum infinitum est: igitur appetitio illius boni est actus honestus. Deinde, actus ille etiam afficitur circumstantiis bonis; quippe cum fiat per media ab ipso Deo ordinata: unde quamquam appetitio boni infiniti possit esse illicita, qualis fuit in Lucifero, tamen desiderare bonum infinitum per media ab ipsomet ordinata, non potest esse nisi bonum.

Dices 1: Per spem aliquis desiderat et expectat aliquid tamquam bonum sibi proprium: ac subinde fertur in bonum, non qua honestum, sed qua utile: sed omnis virtus debet tendere in bonum non qua utile, sed qua honestum: ergo spes non est virtus. — Negat secundam partem maioris Doctor n. 12. Nam quod quis desideret sibi bonum, non officit honestati illius actus, quando desiderat illud per media proportionata, et a ratione dictata; neque enim circumstantia illa personae, cui bonum appetitur, variat rationem formalem boni, quando enim voluntas desiderat bonum sibi, non variatur propterea ipsum bonum intrinsece, sed solum extrinsece, quatenus ex eo quod sic ipsum voluntas appetat, bonum istud accipit denominationem voliti et desiderati a voluntate, quae denominatio potest dare occasionem intellectui ad concipiendum respectum rationis inter ipsum bonum et voluntatem.

Instabis: Omnis quo utimur fruendo, non potest censeri actus virtutis: sed actus spei talis est: quippe cum per eum voluntas amet bonum infinitum propter seipsam, non autem propter excellentiam ipsius boni. — Negat minorem Doctor: non enim voluntas sic sperando bonum infinitum utitur fruendo, quia non utimur fruendo, quando volumus bonum, quod propter se amandum est, ut perfectionem nostri, quando revera illud bonum est nostri perfectivum, nec illud volumus tamquam aliquid minus bonum, quod nobis inserviat ad acquisitionem alicuius boni, sed solum illud optamus tamquam bonum praestantissimum, quod nos perficiat, et efficiat beatos.

Dices 2: Nulla passio est virtus: sed spes est una ex undecim passionibus: igitur non est virtus. — Respondet Doctor n. 23. Spei nomen esse aequivocum usurpatum ad significandum illum motum appetitus sensitivi circa bonum sensibile, ut acquisitu facile, qua ratione non est virtus, sed passio: aliter vero spei nomen usurpatur ad significandum habitum inclinantem ad actum circa bonum spirituale, futurum, quatenus animae perfectivum, et hoc modo est virtus.

Probat secundam partem Doctor, nempe, quod sit virtus theologica, num. 11. Virtus enim illa est theologica, qua respicit Deum ut obiectum quod, et aliquid divinum tamquam obiectum quo: at ita est de spe, ut dicemus Quaestione sequenti: igitur est virtus theologica. Deinde, inquit n. 15. tres vulgo conditiones requiruntur ad virtutem theologicam, per quas distinguatur non solum a virtutibus moralibus, sed etiam ab acquisitis per actus virtutum supernaturalium: prima, quod Deum respiciat pro primario suo obiecto: secunda, quod habeat pro regula primam regulam humanorum actuum, non autem aliquam regulam acquisitam: tertio, quod immediate infundatur a Deo, sicut a causa efficiente: duae quidem priores condiciones possunt competere fidei, spei, charitati acquisitae, quae tendunt in Deum, tamquam in obiectum, et habent aliquid divinum pro prima regula: fides quidem divinam veritatem, spes divinam fidelitatem, et charitas divinam bonitatem; sed deficiunt in tertia, quia nempe non infunduntur a Deo, nec consequenter sunt supernaturales in substantia, quales esse debent virtutes vere theologicae.

Dices 1: Nulla virtus theologica est inter duo extrema vitiosa per excessum, aut defectum: sed spes habet duo extrema vitiosa, nempe praesumptionem et desperationem: igitur non debet censeri virtus theologica.

Minor constat: siquidem desperatio et praesumptio opponuntur spei, illa quidem per defectum, haec vero per excessum. Maior etiam videtur evidens; enimvero non potest committi excessus in fide, quia impossibile est, quod aliquid nimis firmiter credatur; nec in spe, quia non potest Deus nimis desiderari, nec urgentiori investigatione et inquisitione exoptari; nec denique in charitate, quia Deus non potest plus amari, quam sit amabilis, aut debeat amari: igitur spes non est dicenda virtus theologica. — Respondet Doctor n. 21. negando maiorem: potest enim concedi, inquit, quod virtus theologica sit proprie media, non ex parte obiecti, sed ex parte excessus, qui potest esse in actu; neque inde sequitur eam distingui a morali; virtus enim moralis habet excessum, et defectum non solum ratione modi actus, sed etiam ratione obiecti, in quod tendit ille actus; secus est autem de virtute theologica, quae non potest habere excessum ratione obiecti, quia cum illud sit infinitum, non potest excedi ab actu virtutis, qui in eum fertur, et ideirco non potest firmius credi Deo, nec constantius in eum sperari, nec ille ardentius amari, quam mereatur. Potest tamen peccari in istud obiectum infinitum ratione modi tendendi in illud, nempe per actum immoderatum, qui magis, aut minus, quam par esset, in istud obiectum tenderet. Qua ratione fides potest esse media inter levitatem, qua quis assentiretur firmiter ei, quod non est ita credendum: unde illud Eccles. 19. Qui cito credit, levis corde est: et inter pertinaciam, qua quis nimis resistit credendis, nolens alicui assentiri, nisi ratione naturali id esse verum ostendatur: sic etiam amore nimio potest quis tendere in aliquod diligibile, sicut et nimis remisse: licet non possit nimis tendere in bonum infinitum amando, nec nimis firmiter ipsi credendo. Simili ratione spes est inter desperationem et praesumptionem, quatenus desperans non vult desiderare Deum, nec in eum sperare; praesumens vero vult et desiderat ipsum, sed per media improportionata; sperans vero desiderat Deum per media proportionata et rationalia, et sic utrumque hoc vitium excludit; neque necesse est, ut virtus quaelibet habeat duo extrema, quorum uno ametur excessive obiectum illius, et altero minus intense.

Dices 2: Virtus theologica versatur dumtaxat circa Deum: sed spes non solum habet pro obiecto Deum ipsum possidendum, sed etiam media, nempe gratiam, et dona, quibus comparari potest eius possessio: igitur non est dicenda virtus theologica. — Distinguo maiorem: virtus theologica versari debet circa Deum et bonum increatum, tanquam circa obiectum primarium et specificativum, concedo: tamquam circa unicum obiectum, et omnino simplex, nego. Quemadmodum enim fides non versatur dumtaxat circa ea quae omnino divina sunt, sed etiam circa ea quae facta sunt, ut omnia Christi mysteria, et omnes propositiones revelatas: et sicut charitas tendit non solum in Deum, sed etiam in proximum; sic etiam spes ordinatur ad Deum tamquam ad obiectum primarium et adaequatum, ad gratiam autem et media conducentia ad possessionem Dei, tamquam ad obiectum secundarium.

Conclusio secunda. — Spes est realiter a fide et charitate distincta. Ita Doctor n. 17. ubi conclusionem sic probat, primo, quod sit distincta a fide, quia nullum desiderare est credere: sed omnis actus fidei est credere: ergo spes non est eadem cum fide. — Deinde, sperare idem est ac desiderare: sed desiderare est actus voluntatis; credere autem est actus intellectus: igitur fides et spes non sunt unum et idem. — Denique, si idem esset sperare nos consecuturos vitam aeternam, ac credere nos illam assecuturos, sequeretur, quod esset certum, quod quisquis speraret consecutionem vitae aeternae, haud dubie eam esset consecuturus; obiectum enim fidei est rerum infallibile: sed hoc manifeste falsum est: plurimi namque fideles sperant beatitudinem, quam tamen propter morum improbitatem et finalem impaenitentiam non assequentur. — Confirmatur etiam contra Lutherum, qui Serm. 2. Quadragesimae docet spem esse eamdem cum fide, quam pro fiducia accipit; quod utique erroneum est: nam si fides, et fiducia idem essent, nugaretur Apostolus, cum ait ad Ephes. 3. In quo scilicet Christo habemus fiduciam per fidem eius. Sequeretur enim, quod haberemus fiduciam per fiduciam, quod esset aperta nugatio: unde 1. ad Cor. 13. tres virtutes theologicas tamquam tria distincta numerat, cum ait: Fides, spes, charitas tria haec, etc. Idem docent SS. Patres, maxime Chrysost., Hom. De Fide, Spe, et Charitate. Et Aug., Hom. 22. De Verbis Apostoli: Domus Dei credendo fundatur, sperando erigitur, diligendo probatur. Hinc in Enchiridio, cap. 8. ait: Distinguenda est fides a spe.

Similiter probat eam esse a charitate distinctam: Primo, quia charitas est amor amicitiae, quo Deus diligitur propter seipsum, ita quod non minus diligeretur amore charitatis, etiamsi nusquam a creatura rationali esset possidendus; spes vero est amor concupiscentiae, quia est amor, quo aliquis concupiscit bonum, quatenus est bonum suum proprium; unde si aliquis non consideraret, quod ex possessione Dei haberet beatitudinem, non desideraret ipsam possessionem desiderio spei: igitur spes a charitate distinguitur. — Deinde, ex S. Anselmo, lib. De Concordia, cap. 11., voluntas habet duas affectiones et inclinationes; nempe unam iustitiae, qua prosequitur bonum propter se; et aliam commodi, qua prosequitur bonum, quatenus sibi conveniens; prima autem ex iis affectionibus est nobilior quam secunda: igitur distincti habitus ponendi sunt in voluntate in ordine ad actus, qui competunt ipsi secundum diversas istas inclinationes; et consequenter desiderium spei competens ipsi, quatenus habet affectionem commodi, non oritur a voluntate, quatenus habet iustitiae affectionem. Unde spes et charitas non solum distinguuntur penes actus, quas possunt habere, sed etiam penes diversas affectiones, secundum quas perficiunt voluntatem. Deinde, inquit Seraphiensi Doctor, dist. 26. art. 1. qu. 3.

Quemadmodum in patria tres erunt dotes secundum tres animae vires, quarum una reformabit et consummabit rationalem, videlicet ipsa visio; alia concupiscibilem, videlicet dilectio; tertia irascibilem, videlicet ipsa tentio, seu possessio, sic et in via necesse est ponere tres virtutes theologicas, fidem cui visio, charitatem cui dilectio, et spem cui possessio respondeat.

Dices. Homo dumtaxat habet duas facultates perfectibiles per habitus infusos in ordine ad Deum, nempe intellectum, et voluntatem: ergo sufficiunt duo habitus infusi, videlicet fides, quae intellectum, et charitas, quae voluntatem perficit. — Negat consequentiam Doctor num. 26. quia, inquit, voluntas habet duas affectiones, et duo genera actuum, quibus correspondere debent duo habitus infusi; intellectus vero non habet alios actus, propter quos debet habere duos habitus per se infusos; ac subinde tres distincti admittendi sunt habitus.

Conclusio tertia. — SPES EST ACTUS VOLUNTATIS IDEM CUM DESIDERIO. Ita Doctor num. 19. ubi solvit argumenta, quae contra hanc assertionem formaverat.

Probatur. Spes fertur in bonum absens ut possidendum: sed actus ille, quo bonum absens ut possidendum appetitur, est desiderium; ac subinde spes est actus appetitus concupiscibilis, quo voluntas tendit in Deum, quatenus sibi commodum et convenientem.

Dices 1: Desperans desiderat beatitudinem: sed non habet spem: ergo desiderium non est actus spei. Probatur maior, quia tristatur de beatitudine amissa; nemo autem tristatur de amissione rei, quam non concupiscit: igitur, etc. — Distinguit maiorem Doctor n. 20. Desiderat desiderio inefficaci et conditionato, concedit: desiderio efficaci et absoluto, negat. Ad probationem dico, quod equidem nemo tristetur de amissione rei, quam non concupiscit; sed ut tristitiam habeat de eius amissione, non est necesse, quod illam concupiscat absolute et efficaciter, ut patet exemplo proiicientis merces in mare, qui tristatur de earum amissione, quia inefficaciter et conditionate vellet eas conservare, nisi adesset periculum vitae.

Dices 2: Eodem habitu quis amare potest alterum amore amicitiae, et concupiscere ipsi bonum, et eodem etiam habitu potest quis amare bonum praesens et absens: sed ex charitate amat quis bonum praesens: ergo ex charitate concupiscit quis ac desiderat bonum praesens, et etiam ex eadem amat ac desiderat bonum absens: ergo desiderium boni etiam absentis est actus charitatis. — Distinguit consequens Doctor n. 21. Desiderat desiderio et concupiscentia proportionata amori amicitiae, et ex ipso oriunda, concedit: desiderat desiderio et concupiscentia distinctae rationis, negat. Itaque potest aliquis bonum absens concupiscere duobus modis: primo quidem, affectu charitatis et amicitiae, quo diligit proximum, et ipsi concupiscit bonum propter se: secundo, quatenus considerat bonum istud esse sibi commodum absque ullo respectu ad amorem alterius, et sic desiderium istud non est actus charitatis, sed spei, qua in ipso desiderio constituitur, non vero in priori.

Dices 3. Desideramus beatitudinem naturaliter: ergo non videtur necesse admittere aliquem habitum supernaturalem ad ipsam desiderandam, et consequenter virtus spei non consistit in desiderio. — Distinguit antecedens Doctor: naturaliter desideramus beatitudinem in universali, et qualecumque illa sit, sive naturalis, sive supernaturalis, transeat: in particulari, et quatenus est beatitudo supernaturalis, negat. Unde neganda est consequentia. Quemadmodum enim non obstante amore naturali Dei, datur habitus charitatis, ut ametur Deus amore supernaturali; ita non obstante desiderio naturali beatitudinis, dari debet habitus spei infusae, quo speremus beatitudinem supernaturalem propter ipsam Dei bonitatem, et infallibilitatem in promissis.

Dices 4. Si desiderare esset actus virtutis theologicae, esset pariter meritorius: sed non potest esse meritorius, nisi vel eliciatur vel imperetur a voluntate: ab ea autem non potest imperari, alioqui voluntas simul haberet duos actus circa Deum, unum actum quo desideraret, et alterum quo imperaret eiusmodi desiderium, qui etiam actus respiceret Deum, quippe cum a charitate procederet: si eliciatur a charitate, non erit actus ab ea distinctus: igitur, etc. — Respondet Doctor, nihil implicare quominus voluntas possit habere duos actus circa idem obiectum, maxime quando unus imperatur, et alter imperat; nec enim unus impedit productionem alterius, cum non sint eiusdem rationis: Nec est inconveniens, inquit, in actibus subordinatis plures inesse uni, imo forte est necessarium scientem conclusionem, dum actus speculatur scientifice, intelligere simul principium, et amantem ordinate illud quod est ad finem, utendo, simul frui fine.

Dices 5. Si spes et desiderium essent unum et idem, quotiescumque utimur nomine spei, possemus pariter uti nomine desiderii, et vice versa: sed hoc est falsum: non enim proprie dicere possum, desidero consequi beatitudinem propter bonitatem divinam, sicut possum dicere, spero propter bonitatem et misericordiam divinam me consecuturum beatitudinem: igitur non sunt unum et idem. — Nego minorem, et ad eius probationem dico, quod utrumque hoc nomen posset in rei veritate ad idem significandum usurpari, quando significat motum facultatis appetitivae circa bonum consequendum; ideo autem proprie non accipitur desiderare pro sperare, quia verbum sperare est impositum ad significandum desiderium praesupponens et connotans opinionem conceptam de consecutione boni desiderati; verbum vero desidero non involvit illam connotationem: unde indiscriminatim ad idem proprie significandum non assumuntur.

Conclusio quarta. — Septem sunt species seu distincti actus spei, ad quos caeteri possunt facili negotio revocari.

Hanc Conclusionem optime expendit Guillelmus Parisiensis, lib. De moribus, ubi refert septem illas spei species, quas filias appellat, quarum prima est fiducia; secunda securitas, seu vallationis et protectionis divinae roboratio: tertia constantia, et erectio contra motus et impetus insurgentium: quarta consolatio; quinta respiratio, confortatio et resumptio virium ex praesentia Dei: sexta expectatio bonorum repromissorum absque haesitatione; septima iucunditas, quae spem huiusmodi velut comes inseparabilis comitatur.

Fiducia est firma mentis in Deum adhaesio, qui non confunditur dicente David: In te Domine speravi: non confundar. Qui confidit in homine confunditur, quia is absque illo se substrahit, aut propter malitiam et aversionem, aut propter impotentiam, aut propter voluntatis et amicitiae mutationem: haec autem ex parte Dei non sunt timenda. — Securitas est, de qua Salomon: Secura mens quasi iugis convivium. Proverb. 15. ubi Gregorius: Spes aeternae societatis, continuatio est aeternae refectionis. Securitas est duplex: prima, de obtinenda aeterna felicitate: secunda, contra timores vitae praesentis. Et quidem tenet se securam per pignus Spiritus sancti: qui sigillavit nos, et dedit pignus Spiritus sancti in cordibus nostris, 2. ad Corinth. 1. ad Ephes. Qui est pignus haereditatis nostrae. Unde S. Augustinus: Ipse est pignus haereditatis nostrae et redemptionis mihi datum per litteras patentes Evangelicas, quibus non est aliud sigillum, quam ipse Dei Filius, imago Dei invisibilis, et figura seu character substantiae Patris, qui pro confirmatione et testificatione veritatis Evangelicae, appensus est in ligno crucis. Incarnatio, Passio, Mors, Resurrectio Domini me fulciunt undique, et firmant, ut de venia, gratia et gloria, nulla remaneat haesitatio; qui enim proprio filio suo non pepercit, nonne cum illo omnia nobis donarit? etc. Unde in Dei logica nullum argumentum validius ad bene syllogizandum, atque probandum, quam mors unigeniti Filii ipsius, nullum ad destruendam hesitationem, vel obiectionem mihi contrariam adeo efficax, aut validum, cum non solum inferatur, sed etiam conteratur securitas de beneficiis Dei per tale medium. In Dei theologia nullum pignus pretiosius, et magis assecurans, aut certius, quam ipse Dei Filius, et Spiritus sanctus: uterque autem nobis in pignus datur: ergo, qui per tantas cautiones securi non sunt, deterioris conditionis habent Deum, quam quemcumque mendacem, aut periurum: patet ergo quantam Deo contumeliam faciant, qui haesitant.

Secunda securitas adversus calamitates huius mundi; Deus enim noster refugium est, et virtus, etc. Dominus illuminatio mea, etc. Si Deus pro nobis, quis contra nos?

Erectio, seu roboratio, qua per spem resumuntur vires, ut acrius pugnemus, et tentationibus resistamus. Veteranus, vel vafer serpens innumeris tentationibus animam lacessit spiritus: Numquid, qui dormit non adiiciet, ut resurgat? Surge, qui dormis, et illuminabit te Christus, Ephes. Remissas manus, et genua soluta erigit. — Consolatio, quae non est animi laetificatio, sed potius timoris et doloris lenitio ac mitigatio: consolatur enim qui tristitiam deponit, licet gaudium non recipiat: spes autem, ut ait David: Haec me consolata est in humilitate mea, idest, depressione. In conversione Dominus captivitatem Sion, etc. Ex hac oritur laetitia; unde tunc repletum est gaudio os nostrum, etc. Nonnulli sunt, qui propter varios casus, ita maerent, ut nullam salutem sibi remanere putent: hos Deus gratiis irradiantibus ac caelestibus suavitatibus solatur, ut animos resumant, Isaiae 15. Oritur in tenebris lux tua, et tenebrae tuae erunt sicut meridies. Et Ioh. 11. Quasi meridianus fulgor tibi consurgens ad vesperum, et cum consumptum te putaveris, orietur ut lucifer. Hinc nascitur Consolatio, qua est animi robur et constantia animans et firmans adversus tentationes: Statuisti supra petram pedes meos, si ceciderit non collidetur, quia Dominus supponit manum suam. Et impulsus eversus sum, ut caderem, et Dominus suscepit me, etc. Expectatio bonorum est firma animi constantia, qua attendens ad repromissa bona, omnes vincit amaritudines; Haec recordatus sum, et effudi in me animam meam. Ex hac gignitur iucunditas: Spe gaudentes. Gaudium autem, hoc est ex praesentia Dei inhabitantis; unde gaudium illud est velut arrha aeterna mercedis, et velut praegustatio futurae suavitatis: Gustate, et videte quoniam suavis est Dominus.