Scotus Academicus, Tomus octavus: De Divino Gratiae Beneficio, et initium De Virtutibus Theologicis

Hic non est tuturus sermo de iustificatione parvulorum, quae fit in baptismate; cum enim non sint rationis et libertatis compotes, aperte constat illos absque ullo motu liberi arbitrii, et sine praevia dispositione ex parte ipsorum, iustificari: nec disputamus illam de iustificatione, quatenus complectitur omnes illos motus, quibus excitamur a Deo, ut ad meliorem frugem recipiamur: ad hos enim motus divinitus excitatos, certum est nullam ex parte hominis dispositionem requiri, sed pendere solum ex mera Dei misericordia, gratuitoque illius beneficio. Agimus igitur dumtaxat de iustificatione adultorum, quae fit per actum intellectus et voluntatis; cum enim illae facultates spirituales sint, et gratiae ac donorum caelestium susceptivae, inde fit, quod ad illa charismata suscipienda, adulti sese disponere debeant per aliquos actus intellectus et voluntatis. Tria igitur maxime hic veniunt determinanda: Primum, an homo ex parte sui concurrere debeat, et sese disponere ad gratiam iustificationis suscipiendam. Secundum, an et qualis actus intellectus desideretur ad iustificationem. Tertium, quae et quinam ad eandem praerequirantur voluntatis actus.

NOTANDA 1. Certum esse, quod homo non possit ex aequo per solas naturae vires sese praeparare ad gratiam sanctificantem; id enim aperte evincitur ex Scriptura sacra contra Pelagianos, iis maxime textibus, quibus asseritur Deum nos praevenire, et ad se suis divinis motibus pellicere et attrahere. Sic Psal. 20. Praevenisti eum in benedictionibus dulcedinis. Ioan. 6. Nemo potest venire ad me, nisi Pater meus traxerit eum. 1. Cor. 1. Quid habes quod non accepisti? Hinc enim constat hominem ex se et propriis viribus nil omnino ⟦illegible: conferre?⟧ ad salutem: proindeque nec ad gratiam sanctificantem, quae est semen vitae aeternae. Idipsum definiunt Concilia, maxime Diospolitanum, in quo Pelagius coactus est fateri, gratiam non dari secundum merita nostra: et Arausicanum, Can. 4. et Can. ⟦7?⟧, ut videre est in Praeludiis huiusce Tractatus: at omnium clarissime Tridentinum, Sess. 6. Can. 3. si quis dixerit, sine praeveniente Spiritus sancti illuminatione atque eius auxilio, hominem credere, sperare, diligere, nec poenitere posse sicut oportet, ut ei iustificationis gratia conferatur, anathema sit.

Idipsum aperte docent SS. Patres, maxime S. Augustinus, qui totus est in adstruenda illa gratiae necessitate ad iustificationem, in libris quos adversus Pelagianos edidit; praesertim vero c. 21. libri primi ad Bonifacium, ubi ait:

Pelagianis non immerito anathema dicimus, qui tam sunt inimici gratiae Dei, quae venit per Iesum Christum Dominum nostrum, ut eam dicant non gratis, sed secundum merita nostra dari, ac si gratia iam non sit gratia: tantumque constitu> in libero arbitrio, quo in profundum demersus est homo, ut eo bene utendo, dicant hominem mereri gratiam, cum nemo bene illo uti possit, nisi per gratiam, quae non secundum debitum redditur, sed Deo gratis miserante donatur.

Nec obstat quod Proverb. 17. dicitur: Hominis est praeparare animam: nam, ut optime ait S. Augustinus lib. 2. ad Bonifacium, cap. 9. Hominis est praeparare animam cum adiutorio Dei tangentis cor hominis, per auxilium gratiae; non autem sine ullo prorsus gratiae beneficio; quia ex Proverb. 8. Praeparatur voluntas a Domino. Unde solum hic determinandum superest, utrum homo praerequirat in se aliquas dispositiones physicas et morales, quas ipse cum auxilio gratiae possit adhibere, ut sese ad gratiam ⟦illegible: text apparently missing here between this line and Notanda 2⟧

NOTANDA 2. Duplicem vulgo distingui dispositionem: unam ex parte subiecti, alteram ex parte agentis seu causae efficientis. Prior praeparat subiectum ad formam recipiendam, v. g. calor ad formam ignis, organizatio corporis humani ad animam rationalem: posterior movet atque determinat agens ad formam inducendam; idque vel physice, qua ratione calor determinat ignem ad inducendam formam ignis in subiectum ultimo dispositum; vel moraliter, qua ratione actus honesti supernaturales movent Deum ad communicandum hominibus sua dona supernaturalia. Sciendum insuper, quod duobus modis forma requirat aliquam dispositionem ex parte subiecti: uno modo ad expellendam formam contrariam: alio modo ad praeparandum subiectum, ut rationabiliter in eo recipiatur. Certum est autem, quod gratia sanctificans nullam per se requirat dispositionem ex parte subiecti, ut in eo connaturaliter recipiatur: tum quia sine huiusmodi dispositione recipitur in parvulis, et in iis qui in utero materno sanctificantur, ut in Ieremia, et Ioanne Baptista; tum quia nulla est assignabilis eiusmodi dispositio. Talis namque dispositio esset vel actus, vel habitus; si habitus, ille esset vel naturalis vel supernaturalis: at non potest naturalis habitus esse dispositio physica ad formam supernaturalem, qualis est gratia; non etiam supernaturalis, alioqui, cum hic habitus tam esset improportionatus naturae, quam gratia, aliam dispositionem eiusdem ordinis supernaturalis praerequiret, et sic procederetur in infinitum. Non etiam actus, quia dispositio physica et forma debent esse in eodem subiecto: gratia autem sanctificans subiectatur in voluntate, ut probavimus alibi: actus autem fidei, qui primus inter dispositiones ad gratiam sanctificantem instituitur, est formaliter in intellectu: igitur non potest ille esse physica dispositio ad sanctificantem gratiam recipiendam. Hic itaque sermo est dumtaxat de dispositione morali, quales sunt actus moraliter boni tum intellectus cum voluntatis.

NOTANDA 3. Quod etsi ante gratiae sanctificantis infusionem homo peccator et Deo exosus habeatur, nihilominus omnia eius opera etsi non sint Deo grata et accepta de condigno ad vitam aeternam, nihilominus non omnia sunt formaliter peccata, nec divina animadversionis et execrationis digna; aliqua enim prorsus possunt esse indifferentia, hoc est, nec bona nec mala moraliter: alia vero sunt saltem de congruo meritoria, quae scilicet eliciuntur ab intellectu et voluntate cum gratiae actualis auxilio, quaeque hominem e peccatorum sordibus emergere cupientem ad Deum promovent, suntque veluti dispositiones praeviae ad gratiam sanctificantem recipiendam. Unde hominis adhuc in peccato iacentis triplicis generis sunt opera: alia quidem peccaminosa, alia indifferentia, alia vero ad gratiam disponentia; de quibus ultimis hic dumtaxat inquiritur, an revera homo sese ad gratiam sanctificantem disponere possit. Quam utique veritatem aperiet

Conclusio unica. — DE FIDE EST HOMINEM ADULTUM SUIS LIBERIS ACTIBUS, DIVINO SUFFRAGANTE AUXILIO, SESE AD IUSTIFICATIONIS GRATIAM DISPONERE. Ita definivit Concil. Trident. Sess. 6. can. 9. his verbis: Si quis dixerit sola fide impium iustificari, ita ut intelligat nihil aliud requiri, quod ad iustificationis gratiam consequendam cooperetur, et nulla ex parte necesse esse eum sua voluntatis motu praeparari atque disponi, anathema sit.

Probatur primo. Illis omnibus Scripture oraculis, quibus homines ad conversionem sui in Deum invitantur. Sic Isaiae 1. Convertimini ad me, et salvi eritis. Zachariae 1. Convertimini ad me, et ego convertar ad vos. Ioelis 3. Convertimini ad me in toto corde vestro, etc. Conversio autem illa fieri nequit absque motu liberi arbitrii: igitur hic est ad gratiam sanctificantem praerequisitus. Hinc Proverb. 16. Hominis est animam praeparare.

Probatur secundo. Auctoritate sanctorum Patrum, maxime vero S. Augustini, aperte docentis pluries hominem necessario debere Deo cooperari ad sui iustificationem. Sic tract. 72. in Ioannem: Salutem, inquit, in impio, sed non sine impio Christus operatur. Et Serm. 3 De verbis Apostoli, cap. 11. exponens haec verba: Quotquot Spiritu Dei aguntur, ii sunt filii Dei: sic ait:

Dicit mihi aliquis: ergo agimur, et non agimus: imo et agis, et ageris: et tunc bene agis si a bono ageris: spiritus enim Dei qui te agit, agentibus adiutor est: ipsum nomen adiutoris praescribit tibi, quin et tu ipse aliquid agis: agnosce quid poscas, agnosce quid confiteris, quando dicis: adiutor meus esto, ne derelinquas me. Adiutorem utique invocas Deum: nemo adiutatur si a Deo nihil agatur.

Et rursus exponens illud Apostoli: Scimus quia diligentibus Deum omnia cooperantur in bonum, ait: Si non esses operator, Deus non esset cooperator. Hinc Serm. 15. celebrem sententiam effert: Qui fecit te sine te, non iustificabit te sine te: fecit nescientem, iustificat volentem.

Suffragatur etiam ratio Theologica: sicut enim homo libere est a Deo aversus per peccatum, congruum est etiam, ut ad cum libere convertatur: sed talis conversio non foret libera, nisi homo ad illum voluntarie converteretur: igitur ita esse debet. — Deinde, in iustificatione movetur homo a Deo ad iustitiam secundum conditionem naturae suae: sed homo secundum propriam naturam habet, quod sit liberi arbitrii compos: igitur in eo qui habet usum liberi arbitrii non fit motio a Deo ad iustitiam absque motu ipsius liberi arbitrii. — Denique, si quid obstaret ne homo libere concurreret ad iustificationem, maxime, vel quia ipsius libertas ita peccato sit detrita, ut nullatenus amplius usum habeat: vel quia ita per gratiam actualem efficaciter movetur ad iustificationem, ut potius agatur, quam agat: sed neutrum obstare potest. Non quidem primum, quia per gratiam sanatur voluntas, ut possit sanata bonum illud prosequi, quod infirma non poterat. Hinc S. Aug., lib. 1. Operis imperfecti ait: Tum esse liberum laudabiliter arbitrium, quando fuerit Dei gratia liberatum. Non etiam secundum, quia, ut ait idem S. Aug. Epist. 89. Voluntas libera tanto erit liberior, quanto sanior: tanto autem sanior, quanto divinae misericordiae gratiaeque subiectior. Hinc lib. De Spiritu et Littera, cap. 30. Liberum arbitrium, inquit, evacuamus per gratiam, absit: sed magis liberum arbitrium statuimus: sicut enim lex per fidem, sic liberum arbitrium per gratiam non evacuatur, sed statuitur. Neque enim lex impletur, nisi libero arbitrio, sed per legem cognitio peccati, per fidem impetratio gratiae contra peccatum: per gratiam sanatio animae a vitio peccati, per animae sanitatem libertas arbitrii, per liberum arbitrium iustitiae dilectio, per iustitiae dilectionem legis operatio: ac per hoc sicut lex non evacuatur, sed statuitur per fidem, quia fides impetrat gratiam qua lex impleatur, ita liberum arbitrium non evacuatur per gratiam, sed statuitur: quia gratia sanat voluntatem, qua iustitia libere diligatur.

Dices 1: Non potest homo sese ad gratiam sanctificantem disponere per id quod peccaminosum est: sed omnes hominis peccatoris actus, ante gratiam sanctificantem adeptam, sunt peccaminosi; non enim potest arbor mala bonos fructus facere: igitur per proprios actus homo non potest sese ad gratiam disponere. — Distinguo maiorem: non potest homo sese disponere ad gratiam sanctificantem per actus, qui sunt peccaminosi tam secundum statum, quam secundum affectum: actus adhuc in peccato iacentis distingui possunt triplicis generis: aliqui enim sunt moraliter mali provenientes ex affectu deficiente a recto rationis dictamine, et illi sunt formaliter peccata: alii sunt nec boni nec mali moraliter, sed indifferentes: caeteri denique possunt esse moraliter boni, illi maxime quibus homo divina gratia illustratus et adiutus cupit a peccatis ad gratiam resurgere; qui quidem actus possunt dici peccaminosi secundum statum, quia fiunt ab homine in peccato iacente; non vero secundum affectum, quia non procedunt ab affectu peccandi.

Dices 2: Si homo per proprios actus posset sese disponere ad gratiam sanctificantem, vera esset haec propositio: Homo se iustificat propriis actibus: sed plurimi Theologi hanc propositionem falsam esse iudicant: igitur et illam unde sequitur. — Respondeo distinguendo maiorem: vera esset illa propositio in sensu formali, et totali, hoc est, homo se iustificaret producendo formam seu gratiam iustificantem, qua formaliter iustificatur, nego: vera esset in sensu partiali dispositivo, hoc est, homo divina gratia ex parte adiutus, etiam per proprios actus ad gratiam sese disponeret, concedo. Hac enim ratione nemo Theologorum potest illam propositionem falsitatis insimulare: similes namque in Scriptura leguntur. Sic cap. 18. Ezechielis: Ipse animam suam vivificabit. Ieremiae iv.: Lava a malitia cor tuum. 2 ad Corinth. 7. Mundemus nos ab omni inquinamento carnis et spiritus, perficientes sanctificationem in timore Domini. 1 Ioan. 3. Omnis qui habet hanc spem in eo sanctificat se.

Dices 3: Ex Concilio Arausicano secundo cap. 1. Ut a peccato purgemur, Deus voluntatem nostram non expectat: igitur ad iustificationem non praeparatur per motum liberae voluntatis. — Distinguo antecedens: Deus non expectat voluntatem, qua praeveniat eius gratia excitans et adiuvans, concedo: quae cum gratia adiuvante sese ad sanctificantem praeparet, nego.

Dices 4: Adulti interdum iustificantur absque ullo motu liberi arbitrii; narrat enim S. Augustinus, lib. v. Confess., c. 9., quemdam ex suis amicis, dum laboraret febribus, iacuissetque diu sine sensu in sudore lethali, dumque desperaretur de eius sanitate mentis, et corporis, his in angustiis baptizatum esse nescientem, et renatum: igitur, etc. — Distinguo antecedens: adultos amentes, qui nullum umquam rationis usum habuerunt, sanctificari absque ullo liberi arbitrii usu, concedo: eadem enim eorum ratio est ac parvulorum: adultos qui aliquando ratione usi sunt, distinguo rursus: iustificari absque motu liberi arbitrii praesente, cum baptizantur, concedo: antecedente baptismate, puta dum essent sani iudicii, nego. Adhuc enim, ut aliquis adultus rationis compos ita baptizetur vel absolvatur, necessum est quod antequam in lethalem morbum, qui rationem extinguat, incidat, prius baptismum aut absolutionem sacramentalem fuerit deprecatus.

Certum est fidem necessario praerequiri ad nostram iustificationem, id enim aperte testatur Scriptura Sacra, Matt. ultimo: Qui non crediderit, condemnabitur. Ioan. 1: Dedit eis potestatem filios Dei fieri his qui credunt in nomine eius. Ioan. 3: Qui non credit iam iudicatus est. Hebr. 11: Sine fide impossibile est placere Deo. Et rursus: Accedentem ad Deum oportet credere quia est, et requirentibus se remunerator est. Hinc Concilium Trident., Sess. 6. cap. 6. ait: Disponuntur autem ad ipsam iustitiam, dum excitati divina gratia et adiuti, fidem ex auditu concipiant, libereque moveantur in Deum, credentes vera esse quae divinitus revelata et promissa sunt. Unde S. August., lib. De Praedest. Sanctorum, cap. 7. ait: Ex fide autem Apostolus ideo dicit iustificari hominem, non ex operibus, quia ipsa prima ducit, de qua impetrentur caetera, quae proprie opera nuncupantur, quibus iusto vivitur. Quapropter pluribus docet, maxime lib. De Peccatorum origine, cap. ⟦illegible: chapter numeral⟧, sine fide Incarnationis, mortis, et resurrectionis Christi, nec antiquos iustos, ut iusti essent, a peccatis potuisse mundari, et Dei gratia iustificari. Difficultas dumtaxat remanet, qualis actus ille fidei esse debeat; quod ut percipiatur evidentius

NOTANDUM 1. Haereticos huius temporis una cum Calvino, lib. 3. Inst., cap. 2., ut alias dictum est, triplicem distinguere fidem: unam historicam, qua credimus vera esse quae revelata sunt a Deo, et qua credimus ea quae in Scripturis sacris continentur esse vera, quia certi sumus ea esse proposita et tradita a Deo, qui verax est: de qua fide loquitur Apostolus ad Heb. 11: Fide credimus aptata esse saecula verbo

Dei. Secundam appellant fidem miraculorum, quam Calvinus loco mox laudato sic definit: facultatem faciendorum miraculorum. Verius definiri potest ipsamet historica fides, quatenus annexam habet virtutem patrandi miracula, credendo nempe nihil esse quod a Deo fieri non possit. De qua fide loquitur Apostolus 1. Corinth. cap. 13.: Si habuero omnem fidem, ita ut montes transferam. Tertiam vocant fidem promissionis, qua credimus veras esse Dei promissiones de gratuita peccatorum remissione per Christi merita, cuius utique fidei seu confidentiae seu fiduciae, quam habet homo in promissione et misericordia Dei, ut ait Calvinus, fit sermo Matth. ultimo his verbis: Qui crediderit, et baptizatus fuerit, salvus erit. Et has tres fidei species respondere dicunt tribus in Deo proprietatibus: fidem historicam, veritati; fidem miraculorum, potentiae; fidem promissionum, bonitati ac misericordiae Dei. — Subiiciunt autem ad iustificationem necessariam non esse solum fidem historicam (ut volunt Catholici), nec etiam fidem miraculorum; sed dumtaxat fidem promissionum; quam rursus duplicem distinguunt: unam generalem, qua credimus promissam esse peccatorum remissionem his omnibus, qui in Christum credunt: alteram particularem, qua unusquisque sibi divinam promissionem applicans credit seu potius confidit sibi omnia sua peccata dimissa esse per Christum; quam utique solam fidem specialem homines iustificare contendunt. Hinc Calvinus loco mox citato, num. 7. sic definit fidem iustificantem:

Nunc iusta fidei definitio nobis constabit, si dicamus esse divinae erga nos benevolentiae firmam certamque cognitionem, qua gratuitae in Christo promissionis veritate fundata per Spiritum Sanctum, et revelatur mentibus nostris, et cordibus obsignatur.

Quibus verbis etiamsi velit fidem esse firmam certaque cognitionem, quia tamen vult obiectum huius cognitionis esse Dei benevolentiam, non aliud intelligit per fidem iustificantem, quam fiduciam in Deo; qua utique fiducia non est actus intellectus, sed voluntatis.

NOTANDUM 2. Quantum spectat ad praesentem difficultatem, duos posse distingui actus intellectus, quorum primus est ipsa notitia veritatis certa et explorata; secundus vero est assensus datus veritati propositae: qui quidem duo actus valde invicem distinguuntur; prior enim connotat in ipso intellectu cognitionem et intelligentiam eius quod affirmatur vel negatur in propositione; posterior autem non postulat talem penetrationem et intelligentiam eius quod affirmatur vel negatur, sed dumtaxat significat assensum datum propositioni: qui utique plerumque fit absque ulla disquisitione veritatis propositae, ut patet in fide humana, in qua plerumque propter magnam auctoritatem dicentis, assensum praebemus rei alias nobis ignotae. Hinc Calvinus putat hunc fidei actum esse notitiam veritatum in Scriptura propositarum, non autem assensum; quapropter num. 2. invehit in Doctores Catholicos, quod solum assensum fidei ad iustificationem necessario praerequirant. Hinc num. 5. ait hanc sensus submissionem esse fidei preparationem, quasi fidei titulo ornari, cuius tamen nonnisi initium est; adeoque sumpta hac voce fidei improprie. Subdit autem:

docilitas cum proficiendi desiderio longe distat a crassa ignorantia, in qua torpent qui fide implicita, qualis tingitur a Papistis, contenti sunt: nam si Paulus eos severe damnat, qui semper discentes num> quam ad scientiam veritatis pervenerunt; quanto graviorem ignominiam merentur, qui data opera affectant nihil scire?

Quibus verbis fingit Calvinus nos velle quod singuli fideles nullius mysterii fidem explicitam et notitiam habere teneantur; quod utique apertum mendacium est; nemo enim est Catholicorum, qui non sentiat quemlibet adultum debere explicite credere praecipua duo fidei mysteria, scilicet Trinitatis, et Incarnationis, adeoque qui non teneatur ista mysteria agnoscere ea cognitione quae ad id praerequiratur: sed negamus quod eorum mysteriorum, qua credimus explicite, perfectam et exploratam notitiam habere debeamus, quodque non teneantur fideles omnes singulorum mysteriorum talem habere cognitionem; et tandem quod in apprehensione et cognitione non consistat fides iustificans, sed in ipso assensu, qui sequitur ad auctoritatem proponentis.

NOTANDUM 3. Quod fides tribus modis spectari potest in ordine ad iustificationem: primo, tanquam dispositio praevia, qua homo divina gratia excitante et adiuvante illustratus sese praeparat ad iustificationis gratiam: secundo, tamquam causa formalis, ita ut sensus sit: utrum per solam fidem apprehendentem Christi iustitiam homo formaliter iustificetur: tertio denique, considerari potest fides tamquam aliquid consequens ad iustitiam conservandam, ita ut sensus sit: utrum sola fides sine operibus sufficiat ad iustitiam formandam et salutem assequendam. Volunt autem haeretici huius temporis fidem esse causam nostrae iustificationis, et ad eam praerequiriri tamquam instrumentum iustitiae percipiendae; non quod non annexas habeat alias virtutes, sed quod illa sola iustificet impium. Sicut enim, inquit Calvinus in Antidoto, calor solis solus est qui terram calefacit, nec tamen solus ipse inest Soli, sed cum splendore: ita fidem oportet non esse solam, sed habere comites, licet illae non iustificent, sed sola fides.

His ita praesuppositis, tria maxime hac in Quaestione determinanda sunt: Primum quidem, quod fides conducens ad iustificationem non sit fiducia seu fides specialis promissionum, sed illa fides seu assensus intellectus, quo credimus vera esse quae divinitus revelata atque promissa sunt. Secundum, quod actus ille fidei non sit ipsa mysteriorum notitia, sed assensus qui sequitur ad auctoritatem proponentis. Tertium denique, quod caeterae virtutes et actus moraliter boni, qui praerequiruntur ad iustificationem una cum fide, sint etiam dispositiones proprie dictae, non secus ac fides ipsa; nec minus sunt instrumenta iustitiae percipiendae, quam sit ipsa fides.

Conclusio prima. — FIDES CONDUCENS AD IUSTIFICATIONEM NON EST SPECIALIS ISTA FIDUCIA, QUA UNUSQUISQUE IN PARTICULARI CREDIT OMNIA SUA PECCATA PROPTER CHRISTI MERITUM SIBI ESSE REMISSA. Haec est de fide determinata in Concil. Trident., Sess. 6. Can. 12. his verbis: Si quis dixerit fidem iustificantem nihil aliud esse, quam fiduciam divinae misericordiae peccata remittentis propter Christum, vel eam fiduciam solam esse qua iustificamur, anathema sit.

Probatur primo ex Scriptura sacra exprimente fidem iustificantem per verba quae significant illam pertinere ad intellectum, et ipsam iustificationem ipsi quoque fidei, quam haeretici historicam et miraculorum vocant, attribui; sic Marci ultimo: Praedicate Evangelium omni creaturae: qui crediderit, et baptizatus fuerit, salvus erit. Ioan. 6.: Verba vitae aeternae habes, et nos credimus, et cognovimus, quia tu es Christus Filius Dei vivi, et ut credentes vitam habeatis in nomine eius. Rom. 10.: Hoc est verbum Fidei quod praedicamus, quia si confitearis in ore tuo Dominum Iesum, et in corde tuo credideris, quod Deus illum suscitarit a mortuis, salvus eris. Heb. 10., ubi dixit: Iustus autem meus ex fide vivit, statim capite sequenti significat hanc fidem iustificantem pertinere ad intellectum, dicens: Fide credimus aptata esse saecula Verbo Dei. Et ibidem: sine fide impossibile est placere Deo: credere enim oportet accedentem ad Deum, quia est, et quod inquirentibus se remunerator est: hinc Act. 8. Eunucho petenti Baptismum dicendo: Ecce aquam: quis prohibet me baptizari? respondit Philippus: Si credis ex toto corde, licet: et respondens ait: Credo Filium Dei esse Iesum Christum. Ex quibus omnibus patet fidem praerequisitam ad gratiam sanctificantem pertinere ad intellectum, et subinde non esse illam fiduciam quam obtrudere nituntur haeretici.

Eandem veritatem constanter docent sancti Patres, imprimis Cyrillus Ierosolymitanus Catechesi 5., ubi duplicem fidem agnoscit et distinguit: unam dogmaticam, quam historicam appellat; alteram quae est gratia gratis data, per quam miracula patrantur: affirmatque per fidem dogmaticam formatam latronem in cruce salutem tuisse consecutum, et ibidem nos per eam salvari. Subscribit S. Augustinus pluribus, maxime lib. De Praedest. Sanctorum, ubi necessitatem fidei, a qua nostra salus originem ducit, donum Dei esse demonstrat: Quanquam, inquit, et ipsum credere nihil aliud est, quam cum assensione cogitare. Non enim omnis qui cogitat credit, cum ideo exigente plerique ne credant, sed cogitat omnis qui credit, et credendo cogitat, et cogitando credit. Adstipulatur S. Leo, Serm. ⟦illegible: sermon numeral⟧. De Epiphania, his verbis: Hoc est quod iustificat impios, hoc est quod ex peccatoribus facit Sanctos, si in uno eodemque Domino nostro Iesu Christo et vera Deitas et vera credatur humanitas.

Probatur denique ratione: Fides quae ad iustificationem praerequiri tur ea est quam Christus et Apostoli praedicaverunt, et de qua prius instrui debent Catechumeni, quam ad baptismum accedant: atqui fides illa pertinet ad intellectum: igitur fides ad iustificationem necessaria est actus intellectus. Deinde, fiducia illa, quam peccator quisque habet in Dei bonitate et misericordia, revera distinguitur a fide tamquam quid ab ea consequens, seu tamquam causa a suo effectu, ut observat Apost. 3. ad Ephes. his verbis: In quo (scilicet Christo) habemus fiduciam, et accessum in confidentia per fidem eius. Contingit enim interdum aliquem iustificari per actum fidei formatae, prius quam habeat illam fiduciam. Sic haemorrhoissa apud Lucam, cap. 8. declaravit habuisse actum fidei formatae, his verbis: Si tetigero fimbrium vestimenti eius, salva ero; quapropter verbis sequentibus, vocatur a Christo Domino filia, quia, ut notat S. Hieronymus ad illum locum Evangelii, per istum actum fidei formatae fuerat iustificata, postea vero illam hortatur Christus ad habendam fiduciam, istis verbis: Confide filia, ubi confidentia, seu fiducia supponit fidem iustificantem precedentem ut aliquam sui causam: igitur haec fiducia ad gratiam iustificationis non praerequitur. Denique, fides illa specialis promissionis gratis conficta est, quippe nullibi revelavit Deus particularibus hominibus quod eorum peccata sint remissa: proferant enim haeretici aliquos Scripturae textus, quibus significetur privata eorum peccata esse a Deo remissa; nullam enim aliam revelationem praeter Scripturam ipsi admittunt; et nihil fide divina, et iustificante credi debet, nisi quod Deus revelavit, cum fidei obiectum non sit aliud, quam veritas a Deo revelata. Scio equidem quod ubi eis fit talis instantia, illos proferre testimonia Scripturae, quibus continentur promissiones generales, factae omnibus ad Deum recte conversis; aut speciales, puta eas, quae factae fuerunt Magdalenae paenitenti. Luc. i. bono latroni. Luc. 23. Paralytico, Matth. 9. Verum haec non significant ipsis haereticis parem gratiam esse concessam, neque ullo Scripturae textu evincere possunt se in particulari et sigillatim esse rite conversos, neque est consequens quod si speciali privilegio id Magdalenae, Latroni, et Paralytico revelarit, parem quoque gratiam Lutheranis et Calvinistis concedat: igitur fiducia illa omnino conficta est, et absque ullo fundamento exeogitata.

Reponunt haeretici, se non negare fidem iustificantem esse actum intellectus, sed dumtaxat quod non includat solum actum intellectus, sed etiam habeat actum confidentiae, qui ad voluntatem spectat. Ita Calvinus locis citatis, ubi sic loquitur: Non negamus interim, quin fidei officium sit veritati Dei subscribere, quoties, et quidquid et quocumque modo loquitur. — Verum haec responsio non obstat, quin revera in errore versentur; quippe nolunt hunc actum intellectus conferre ad iustificationem per se, sed tantum ratione confidentiae seu fiduciae sibi adiunctae, quia putant eam solam fidem esse iustificantem, quae cum mortali peccato consistere nequit: sed fides ut praecise pertinet ad intellectum potest cum mortali peccato consistere: igitur putant fidem ut praecise pertinet ad intellectum non esse iustificantem. Deinde volunt fidem iustificantem eam esse, per quam apprehendimus, recipimus, et nobis applicamus iustitiam: at censent nos per solam voluntatem accipere oblatam promissionem remissionis peccatorum: igitur nolunt fidem ad intellectum spectantem conferre ad iustitiam. Denique, non aliter volunt fidem ad intellectum pertinentem conferre ad iustificationem, quam actus spei et charitatis: sed docent quod etsi fidei iustificanti adiuncti sint actus spei et charitatis, non tamen proprie iustificant, sed sola fides: ergo a pari, volunt quod etsi fides iustificans includat generaliter eam fidem, quatenus ad intellectum pertinet, nempe quatenus sumitur pro assensione data rebus a Deo revelatis, ipsa tamen assensio non confert ad iustificationem; quae doctrina directe militat in oracula Scripturae sacrae, et sanctorum Patrum a nobis supra laudata: igitur illa haereticorum responsio eos ab errore non vindicat.

Obiiciunt. 1. Haeretici illos Scripturae textus, qui videntur significare iustificationem sequi ad fidem, prout illa significat fiduciam seu confidentiam; sic ad Rom. 4. Idem ex fide, ut secundum gratiam firma sit promissio omni semini, etc. — Respondeo, textum Apostoli non intelligi de promissione iustificationis facta huic et illi sigillatim et in particulari, quam haeretici volunt includi in fiducia, quae secundum illos intelligitur nomine fidei; sed tantum loquitur Apostolus de promissione vocationis Gentium ad fidem, et adventus Christi Domini, ut patet ex praecedentibus; quippe ait promissum fuisse Abrahae, quod esset futurus Pater omnium credentium, non solummodo in circumcisione, idest Iudaeorum, sed etiam in praeputio, idest Gentilium. Vult autem S. Paulus promissionem hanc fuisse firmam et stabilem, ex ea fide dogmatica, quam habuit Abraham de omnipotentia Dei; non autem ex operibus legis Mosaicae; unde fit ut haec promissio sese etiam extendat ad Gentes, subiungit enim: Ideo ex fide, ut secundum gratiam firma sit promissio omni semini, idest impleatur promissio non solum apud Iudaeos, qui secundum carnem sunt filii Abrahae, sed etiam apud Gentiles, qui secundum fidem sunt filii Abrahae: igitur Apostolus ibi loquitur de fide quatenus pertinet ad intellectum. Quod insuper constat ex verbis sequentibus, ait enim: Confirmatus est (Abraham) fide dans gloriam Deo: plenissime sciens, quia quaecumque promisit Deus, potens est, et facere: sed fides per quam homo novit Deum posse stare promissis suis, pertinet ad intellectum, scire enim est actus solius intellectus: igitur, etc.

Obiiciunt. 2. Illud 1. Ioan. 5. Haec scribo vobis, qui creditis in Filium Dei, ut sciatis, quia vitam habetis aeternam. — Respondeo, praefatum textum nihil quidquam haereticis patrocinari, cum Apostolus nihil ibi doceat nisi quod quicumque credunt sicut oportet habent vitam aeternam in spe, eamdem habituri in re, si non excidant a gratia, quam per fidem illam sunt adepti. Deinde, etiamsi illud scirent, non esset consequens, quod fides illa iustificans sita esset in illa confidentia qua quisque confideret sibi remissa esse peccata: quippe etiamsi quis noverit, quod si non excidat a gratia, quam fuit adeptus, salvus erit, non est consequens, quod certus sit ab eadem gratia numquam excidere.

Obiiciunt. 3. Eos omnes textus, in quibus credentes iubentur esse bono animo, nec de sua salute trepidare. Sic Psalm. 26. Dominus illuminatio mea, et salus mea, quem timebo? Dominus protector vitae meae, a quo trepidabo? Rom. 8. Quis accusabit adversus electos Dei? Deus qui iustificat, quis est qui condemnet? — Respondeo, hos omnes textus intelligi de spe firma in Deum quam quisque fidelis habere debet in Dei bonitate et misericordia, maxime vero iusti, quod quamdiu illos protegit Deus non habeant quod timeant; at haec firma spes non adstruit illam falsam confidentiam, quam praetexant haeretici: quippe inde non sequitur quod fidelis quisque certo sciat se gratiae sanctificantis, et peccata sua sibi esse remissa.

Obiiciunt. 4. Illos omnes textus, in quibus iubemur orare Deum cum certa fiducia obtinendi ea, pro quibus rogamus: sic Matth. 2. Omnia quaecumque petieritis in oratione credentes accipietis. Marci 11. Dico vobis: omnia quaecumque orantes petitis, credite quia accipietis. Iacobi 1. Si quis vestrum indiget sapientia, postulet a Deo, et dabitur ei, postulet autem in fide nihil haesitans. — Respondeo, praetatos textus etiam haereticorum dogma non astruere; tribus enim modis intelligi potest hominem debere habere confidentiam se impetraturum esse ea quae postulat: primo, ut non dubitet Deum posse facere quod ab ipso postulat, secundo, Deum velle concedere id quod postulat homo, dummodo illius oratio fiat sicut oportet; tertio denique, quod in particulari certo impetraturus sit quod postulat. Fateor autem quod prima et secunda species confidentiae comitari debeat nostras orationes, non autem tertia, quia nulli constare potest absque speciali revelatione, quod omnes ad rite orandum desideratas conditiones adhi-

Obiiciunt denique illud Hebraeorum 10. Habentes fiduciam in sanguine Christi, accedamus cum vero corde in plenitudine fidei. Et c. 11. Fides definitur rerum sperandarum substantia: quibus significari videtur, quod fides est expectatio certa promissae misericordiae Dei. —

Respondeo, in priori textu Apostolum non agere de fide requisita ad primam iustificationem, sed de augmento gratiae et iustitiae: nam ad eiusmodi assensum, ad quem eos hortatur, postulat praemitti emendationem a peccatis, et depositionem pravae conscientiae: ait enim: Aspergamus corda nostra a conscientia mala, et abluti corpore aqua munda, teneamus confessionem spei nostrae indeclinabilem: igitur textus ille haereticorum dogmati nullatenus favet. Ad secundum textum dico, Apostolum illis verbis solum significare, quod fides sit fundamentum eorum omnium quae nobis speranda sunt. Hanc autem fidem pertinere ad intellectum, ibidem indicat. Dicit enim quod illa est argumentum non apparentium: argumentum autem et convictio pertinent ad intellectum; et caetera quae habet in isto capite idipsum indicant: falsum est igitur fidem ibi significare certam expectationem promissae misericordiae Dei ad remissionem peccatorum.

Conclusio secunda. — ACTUS FIDEI PRAEREQUISITUS AD IUSTIFICATIONEM NON EST NOTITIA, SIVE PERFECTA, SIVE IMPERFECTA RERUM PROPOSITARUM: SED EST ASSENSUS QUEM PRAEBET INTELLECTUS REBUS SIBI PROPOSITIS ET REVELATIS.

Probatur prima pars, nempe quod fides conferens ad iustificationem non sit notitia perfecta, variis Scripturae textibus. Primo quidem ex illo Rom. 8. ubi ait Apostolus quod Abraham credidit in spem contra spem; modus enim hic loquendi significat obscurum et inevidentem fuisse actum fidei Abrahae, quo credidit Deo dicenti ipsum iam aetate provectum fore Patrem multarum gentium: adeoque fides illa quae ad Abraham iustificationem contulit non fuit perfecta notitia seu intelligentia. — Item ex illo 2. ad Corinth. 1. in captivitatem redigentes omnem intellectum in obsequium fidei, et in promptu habentes ulcisci omnem insobedientiam cum impleta fuerit vestra obedientia. Si autem fides iustificans impetraret perfectam notitiam seu intelligentiam, non opus esset redigere intellectum in captivitatem, ut quis crederet rebus propositis: intellectus namque res evidentes facile et absque ulla captivitate deprehendit, et eis assentitur. — Denique, ex illo Hebraeorum 11. ubi fides dicitur argumentum non apparentium, idest, quae nec sensu percipiuntur, nec vi et efficacia rationum cognoscuntur, qua particula Apostolus denotat formale obiectum fidei esse testificationem quamdam obscuram, secundum quam materiale obiectum fidei non manifestatur. — His adde quod nullus viatorum habuerit umquam evidentem intelligentiam et perfectam notitiam mysteriorum fidei nostrae, maxime Trinitatis et Incarnationis, nisi forte aliquo speciali Dei privilegio haec evidens cognitio eximiis viris fuerit concessa.

Probatur secunda pars, nempe quod fides conferens iustificationem non sit etiam notitia imperfecta, sed simplex assensus rebus propositis. Probatur, inquam, illis Scripturae S. textibus, in quibus fides distinguitur a qualicumque notitia et intelligentia mysteriorum. Sic Isaiae i. Si non credideritis, non intelligetis. Quibus verbis significatur assensum fidei praerequiri ad obtinendam notitiam credendorum. Sic pariter Ioan. cap. 20. Christus Dominus loquens de accessu ad iustificationem, ad quam vita aeterna sequatur, pronunciat illos beatos, qui non viderunt et crediderunt, idest, qui non propter aliquas rationes et argumenta, quibus aliqua veritas manifestatur, sed ex obedientia prompta voluntatis praebent indubitatum et firmum assensum rebus a Deo revelatis, et ad credendum propositis. Sic tandem 1. ad ⟦illegible: one OCR line lost here, likely "Corinth. 12. ..." introducing the following clause⟧ donum tam sapientiae quam scientiae, per quod habemus intelligentem veritatem ab ipsa fide divina, per quam credimus ipsis veritatibus, non propter earum evidentiam, sed dumtaxat propter auctoritatem et veracitatem revelantis.

Probatur etiam auctoritate sanctorum Patrum, maxime vero S. Augustini tract. 29. in Ioan. ubi docet intelligentiam mysteriorum esse praeviam fidei. Cui subscribit S. Prosper, lib. I. De vita contemplativa, cap. 19. ubi exponens et referens supra dicta verba Isaiae ait: Datur intelligi, quod non fides ex intellectu, sed ex fide intellectus existat; nec qui intelligit credat, sed qui credit intelligat.

Adstipulatur etiam ratio Theologica. Primo namque experientia constat multos rusticos firmo et indubitato assensu credere mysteria fidei nostrae, qua tamen ne leviter quidem penetrant: in ipsis autem negare beneficium iustificationis propter defectum illius notitiae, est sapere contra communem conceptum sanctorum Patrum, maxime vero S. August. tract. 10. in Ioan. ubi docet idiotas rapere caelum. Unde lib. contra Epistolam Fundamenti, cap. ⟦illegible: chapter number⟧. ait: Turbam non intelligendi curiositas, sed credendi simplicitas tutissimam facit. — Deinde, in eo non consistit fidei actus, quo posito non ponitur fides, et quo sublato illa non minus existit: atqui posita notitia imperfecta mysteriorum, aliquando non ponitur fides; quia potest esse in infidelibus notitia quaedam et apprehensio mysteriorum fidei; ea autem sublata, non minus aliquando fides existit; plures namque sunt idiotae, ut mox diximus, qui nullatenus penetrant mysteria fidei, qua tamen firmiter credunt submittendo suum sensum. Hinc S. Augustinus tractatu I. in Ioan. Quid est fides, nisi credere quod non vides? Et Sermone 119. De tempore: ⟦uncertain: Considera quod caecus es, fidelis, non rationalis⟧. Et Epist. 102. Si propter eos solos Christus natus est, qui certa intelligentia possunt ista decernere, paene frustra in Ecclesia laboramus. — Denique, si fides nihil aliud esset, quam ipsa mysteriorum penetratio, sequeretur quod eo maior esset mysteriorum notitia quo praestantior est fides: sed falsum consequens: nam Christus Dominus in Evangelio plurimorum fidem celebrat, qui nullam tamen Evangelii, nec contentorum in illo mysteriorum notitiam fuerant adepti. Talis fuit mulier Chananea, cui Christus: O mulier, magna est fides tua: talis est Centurio, de quo ait: Non inveni tantam fidem in Israel.

Obiiciunt Haeretici: Illorum est habenda notitia, quorum est ratio reddenda: sed fideles quique tenentur proferre rationem fidei, seu eorum quae credunt, omni poscenti, iuxta illud 1. Petri 3. Parati semper ad satisfactionem omni poscenti vos rationem de ea quae in vobis est spe, et fide. Igitur singuli veri fideles tenentur scire mysteria. —

Respondeo primo, in praefato textu secundum editionem Vulgatam et Graecam non fieri mentionem fidei, sed tantum spei christianae, de qua sola etiam disserit S. Petrus, ibi enim agit de patientia, quam christiani habere debent in tolerandis tribulationibus, quae ipsis propter fidem christianam inferuntur. Prius enim dixerat: Si quid patimini propter iustitiam, beati: timorem autem eorum ne timueritis, et non conturbemini: Dominum autem Christum sanctificate in cordibus vestris, parati ad satisfactionem, etc.

Respondeo secundo, fideles quidem teneri ad notitiam mysteriorum, non tamen eodem modo: sufficit enim plerisque habere simplicem notitiam praecipuorum fidei mysteriorum, quae explicite credere tenentur. Cum enim ex Apostolo 1. ad Corinth. cap. 12. non omnes in Ecclesia sint Doctores, sintque gratiarum divisiones, et aliis detur sermo sapientiae, aliis sermo scientiae, non omnes christiani tenentur habere intelligentiam mysteriorum nostrae fidei, ita ut possint contradicentes arguere, hoc enim Apostolus ad Titum, cap. 1. dumtaxat postulat ab Episcopo.

Obiiciunt 2. Possumus tantum id aliis intimare, et ore confiteri, quod novimus, quia oris confessio procedit ex notitia confitentis: atqui christianus quilibet tenetur confiteri Christum Dominum, et eius promissiones: iuxta illud ad Rom. 10. Si confitearis in ore tuo Dominum nostrum Iesum Christum, et corde credideris quod Deus illum suscitaverit ex mortuis, salvus eris: corde enim creditur ad iustitiam, ore autem confessio fit ad salutem: ergo quilibet fidelis tenetur habere notitiam mysteriorum. —

Respondeo, quod ut christiani profiteantur fidem, sufficit quod per generales quasdam rationes respondere possint infidelibus interrogantibus, fidem christianam esse veram, omniaque illius mysteria esse certissima; tum quod sint praenuntiata antequam existerent, maxime quae concernunt et sequuntur ad Christi Domini Incarnationem; tum quod a Christo Domino et Apostolis evulgata, innumeris confirmata fuere miraculis, et per varias persecutiones ad nos usque propagata: quae quidem cognitio ⟦uncertain: longe interior est ea⟧ notitia et intelligentia veritatum Evangelii, quam in ipsis hominibus iustificandis haeretici praerequirunt.

Obiiciunt 3. Finis et effectus iustificationis, nempe vita aeterna, non datur nisi iis, qui cognoscunt verum Deum et Iesum Christum, iuxta illud Ioan. 17. Haec est autem vita aeterna, ut cognoscant te solum Deum verum, et quem misisti Iesum Christum: sed haec notitia non potest haberi sine penetratione mysteriorum Trinitatis et Incarnationis: igitur illa praerequiturur ad veram fidem iustificantem. —

Nego minorem. Id enim non intendit S. Ioannes, nec particula illa, cognoscant, supponit pro intelligentia et penetratione divinae Trinitatis et Incarnationis, sed pro cognitione, quae supponit assensum verae fidei, ita ut illa particula, cognoscant, idem sonet ac credant fide divina: nam quod ibi exprimit Christus Dominus per verbum cognoscant, paulo post explicat per verbum credere: Sic Patri loquens de suis Apostolis: et cognoverunt vere, quia a te exivi, et crediderunt quia me misisti.

Conclusio tertia. — ACTUS SPEI ET CHARITATIS NON SE HABENT CONCOMITANTER AD IUSTIFICATIONEM, SED REVERA SUNT DISPOSITIONES, SIVE ET IPSA FIDES. Haec veritas patet ex Concilio Trid., Sess. 6. cap. 6. ubi inter dispositiones ad gratiam sanctificantem, non solum fidem, sed etiam recenset timorem: Quo, inquit, utiliter concutiuntur ad considerandum Dei misericordiam se convertendo in spem eriguntur, etc.

Probatur ex Scriptura sacra, in qua non solum actibus fidei, sed etiam spei et charitatis ac timoris attribuitur iustificatio. Sic Ecclesiastici 1. Timor Domini expellit peccatum. 1. Ioan. 3. Qui non diligit, manet in morte. Actorum 3. Poenitemini, et convertimini ut deleantur peccata vestra, etc. Quibus liquet falsum esse quod obtrudunt haeretici, Scripturam solius fidei mentionem facere, quando sermo est de iustificatione, et remissione peccatorum.

Dices 1: Scriptura sacra solam fidem requirit ad iustificationem: ergo caeterae dispositiones superfluunt. Probatur ex illo Luc. 8. Crede tantum, et salva eris. —

Nego antecedens: et ad probationem dico, ibi non esse sermonem de iustificatione, sed de suscitatione puellae mortuae; quod beneficium Christus parenti concessit, et fiduciae quam habebat in ipsius bonitate, et clementia ad suscitandam puellam mortuam.

Dices 2: Ex Scriptura sacra a dispositionibus iustificationis excluduntur opera. Sic Rom. 6. Iustificati gratis per gratiam ipsius. Et intra: Arbitramur hominem iustificari per fidem sine operibus legis. Et cap. sequenti: Si Abraham ex operibus iustificatus est, habet gloriam, sed non apud Deum. Et Ephesiorum 2. Gratis salvati estis per fidem, et non ex operibus, ne quis glorietur: ergo ex Apostolo opera timoris, spei et dilectionis, poenitentiae, etc. excluduntur a dispositionibus requisitis ad iustificationem, ad eamque sola fides confert. —

Respondeo, duplicia esse opera: alia quae praecedunt fidem, alia quae sequuntur: priora excludit Apostolus, non vero posteriora, cuiusmodi sunt actus spei, dilectionis et poenitentiae, qui fundantur in fide. Haec vero esse mentem Apostoli constat, quia vult ostendere nec Iudaeos ex nuda observatione legis Mosaicae, nec Gentiles per bona opera ante Christi fidem susceptam, de facto iustitiam a Deo consequi potuisse; sed ex fide in Christum, quae est initium salutis et iustificationis, quaeque non datur ex operibus praecedentibus, sed est donum Dei. Quapropter merito dicit Apostolus nos gratis iustificari, quia fides, quae est primaria, et fundamentum dispositionum ad iustificationem, gratis datur.

Dices 3: Aperte Scriptura testatur nos iustificari per solam fidem: ergo caeterae dispositiones ad iustificationem superfluunt. Probatur antecedens ex illo Actorum 15. In hoc omnis, qui credit, iustificatur. Et Rom. 10.¹ Omnis qui credit in illum non confundetur. Et c. 4. Credenti in eum, qui iustificat impium, reputatur fides eius ad iustitiam secundum propositum gratiae Dei: igitur sola fides confert ad iustificationem. —

Nego consequentiam; nam per fidem in locis citatis, non intelligitur fides nuda, sed cum caeteris actibus adiunctis, qui aliunde necessarii esse intelliguntur. Nam S. Iacobus cap. 2. aperte docet, quoniam ex operibus iustificatur homo, et non ex fide tantum. — Nec reponas cum haereticis, actus quidem illos conferre ad iustificationem, sed dumtaxat virtute fidei. Nam contra, potius fides per dilectionem operatur. Unde S. Augustin. lib. 5. De Trinit., capite ⟦illegible: chapter number⟧, addit: ipsam fidem non facit utilem nisi charitas: sine charitate quippe fides potest quidem esse, sed non prodesse. Ideirco autem saepius fit mentio fidei, quam aliorum actuum, quia ut observat Concil. Trident., Sess. 6. cap. 8. Fides est hominis salutis initium, fundamentum, et radix omnis iustificationis, sine qua impossibile est placere Deo, et ad filiorum eius consortium pervenire.

Dices denique: Plurimi ex ss. Patribus absolute pronuntiant, quod sola fides iustificat. Ita namque docent Origenes in cap. 3. ad Rom. Hilarius 8. in Matthaeum. Aug. in Psalmum 88. et Bernardus, Epist. 1. igitur ita credendum est. —

Respondeo, sanctos Patres nomine fidei non intelligere fidem solitariam et distinctam a caeteris actibus intellectus et voluntatis, sed fidem charitate formatam, et caeteris actibus intellectus et voluntatis illustratam, ut iam pluries diximus.

Concilium Tridentinum, Sess. 6. cap. 6. praeter fidem enumerat quinque alias dispositiones ad iustificationem: quae omnes fiunt per actus voluntatis, suntque: primo timor divinae iustitiae: secundo, spes veniae ex divina misericordia; tertio, inchoata Dei dilectio tamquam omnis iustitiae fons⟦uncertain reading: OCR "omnis iustitia tontis"; cf. Trent "tamquam omnium fontem iustitiae"⟧: quarto, odium et detestatio peccati: quinto denique, propositum suscipiendi baptismi, si iustificandus nondum sit baptizatus, vel agendae poenitentiae et suscipiendae sacramentalis absolutionis, si nova vita instauranda sit, si post baptismum in peccatum fuerit lapsus. Verba Concilii sunt haec:

Dum peccatores se esse intelligentes, a divinae iustitiae timore quo utiliter concutiuntur ad considerandum Dei misericordiam se convertendo in spem eriguntur, credentes Deum sibi propter Christum propitium fore: illumque tanquam omnis iustitiae fontem diligere incipiunt: ac propterea moventur adversus peccata per odium aliquod et detestationem, hoc est per vim paenitentiae quam ante baptismum agi oportet: denique dum proponunt suscipere baptismum, inchoare vitam novam, et servare divina mandata.

Quoniam autem non est praesentis instituti de his quinque virtutibus profunde disputare, sed dumtaxat discutere ac resolvere an et qualiter sint dispositiones ad iustificationem, hinc pauca de his quinque dispositionibus sigillatim proponemus.

Qualiter timor divinae iustitiae sit dispositio ad iustificationem. — Concilium Tridentinum verbis supra scriptis duo de timore statuit.

Alterum est, quod intelligamus nos esse peccatores; alterum vero quod divinae iustitiae timore utiliter peccatores concutiantur. Primum nullam difficultatem infert, soli namque peccatores divinam iustitiam debent pertimescere, quia iusti quamdiu tales remanent, non habent quo Deum vindicem pertimescant, iuxta illud Genesis 18. Numquid perdes iustum cum impio! Absit a te ut hanc rem facias, et occidas iustum cum impio, fiatque iustus sicut impius, non est hoc tuum qui iudicas omnem terram. Posterius autem controvertitur inter Lutheranos et Catholicos: nam Lutherus, ut constat ex Bulla Leonis X. damnantis eius errores, docuit timorem quo quis Deum vindicem timet, esse peccatum, et peccatores peiores facere: quam utique assertionem ut haereticam damnat Concilium Trident., Sess. 6. Canone 8. his verbis: si quis dixerit gehennae metum, per quem ad misericordiam Dei de peccatis dolendo confugimus, vel a peccato abstinemus, peccatum esse, aut peccatores peiores facere, anathema sit. Assertio itaque Catholica est, timorem illum Dei vindicis esse salutiferum; quod utique probatur variis Scripturae textibus. Proverb. 14. Timor Domini fons vitae. Ecclesiastici 1. Timor Domini expellit peccatum, et qui sine timore est non iustificabitur. Isaiae 26. iuxta interpretationem 70. Interpretum: A timore tuo concepimus, et peperimus spiritum salutis. Hinc viri quique salutis animarum zelantissimi peccatores hortati sunt ad poenitentiam comminatione poenarum. Sic Moyses Deuteronomii 30. filios Israel ad poenitentiam provocat aperiendo varias plagas, quibus Deus criminum vindex eorum peccata debebat muletare, ni resipiscerent. Sic lib. 2. Regum, cap. 12. hortatur Nathan Davidem ad poenitentiam comminatione ingentium calamitatum. Sic S. Ioannes Baptista Pharisaeos et Sadducaos venientes ad baptismum suum compellebat his verbis: Progenies viperarum, quis demonstravit vobis fugere a ventura ira? Facite ergo fructus dignos poenitentiae.... iam enim securis ad radicem posita est: omnis ergo arbor quae non facit fructum bonum, exscindetur, et in ignem mittetur. Sic Christus Dominus, Luc. 12. ait: Ostendam vobis quem timeatis, timete eum qui postquam occiderit habet potestatem mittere in gehennam: et cap. 13. Nisi poenitentiam egeritis, omnes simul peribitis.

Eamdem veritatem constanter docent SS. Patres, in primis vero S. Cyprianus, qui lib. ad Quirinum, cap. 2. ait, timorem esse fundamentum et firmamentum spei et fidei. Cui caeteri Patres subseribunt, ut alias abunde docuimus: maxime vero S. Augustinus, qui pluribus hunc timorem commendat; praecipue vero Epist. 120. ubi ait: Praemissus timor in cor nostrum, pellit inde consuetudinem malorum operum, et servat charitati locum quo tamquam domina veniente ut illa inhabitet abscedit. Tractatu in Epistolam 1. S. Ioannis, ubi postquam docuit haec Apostoli verba, Timor non est in charitate, non esse intelligenda de charitate inchoata, sed de ea, de qua statim locutus est Apostolus, Perfecta charitas foras mittit timorem, subiicit: Ergo incipiat timor. quia initium sapientiae timor Domini. Timor quasi locum praeparat charitati: cum autem caperit charitas habitare, pellitur timor qui ei praepararit locum: quantum enim illa crescit, tantum iste decrescit: et quantum illa fit interior, tantum timor pellitur foras: maior charitas, minor timor; minor charitas, maior timor: si autem nullus est timor, non est qua intret charitas, sicut videmus per setam introduci linum, quando aliquid suitur, seta prius intrat: sed nisi exeat, non succedit linum; sic timor primo occupat mentem: non autem ibi remanet timor, quia ideo intrarit ut introduceret charitatem. Lib. De catechizandis rudibus, cap. 5. De ipsa etiam severitate Dei, qua corda mortalium saluberrimo timore quatiuntur, charitas aedificanda est. Et postea: Rarissime quippe accidit, imo vero numquam, ut quisquam veniat volens fieri Christianus, qui non sit aliquo timore percussus. Et Enarr. in Psalm. 127. Ille timor nondum castus praesentiam Domini, et poenas timet: timere facit quidquid boni facit, non timore amittendi bonum illud, sed patiendi illud malum: non timet ne perdat amplexus pulcherrimi sponsi, sed timet ne mittatur in gehennam: bonus est iste timor, utilis est. Idem habent sanctus Prosper, lib. De vocatione Gentium, cap. 27. et Isidorus, De summo bono, cap. 8.

Advertendum nihilominus hunc timorem non esse absolute necessarium ad iustificationem; potest enim quis iustificari sine timore illo servili, licet iustificari nequeat sine timore filiali, qui coincidit cum dilectione Dei: est tamen ad eam valde utilis: nam homo agnoscendo se peccatorem, et Deum iustum iudicem, implicite Deum metuit, vel formaliter: quo metu fit ut divinam misericordiam exoret, et gratiam qua vitam innovare, et ad meliorem frugem sese recipere possit.

Dices: Omnis dispositio ad iustificationem debet esse moraliter bona: sed timor ille servilis non est talis: igitur timor ille non est utilis ad iustificationem. —

Distinguo minorem: Timor servilis, qua servilis est dumtaxat, seu quo cavetur peccatum tantum propter metum poenae, ita quod si non esset poena infligenda, peccatum non caveretur, nec Deus ullo honore aut cultu haberetur, concedo: timor servilis, qua timor est simpliciter, nego. Duo igitur sunt in timore, nempe timor et servilitas: timor quidem bonus est: servilitas vero potest esse mala; nam bonum est timere gehennam, quia gehenna malum est, bonum autem est fugere malum: sed malum est illam timere cum exclusione amoris iustitiae. — Hinc facile conciliantur sententiae S. Augustini de timore servili, quae videntur invicem pugnare; nam dicit interdum timorem servilem esse bonum, salubrem, utilem, initium conversionis, et necessarium ad illam: aliquando autem videtur eumdem timorem damnare, ut cum ait Epist. 141. ⟦uncertain reading⟧ Inaniter putat victorem esse peccati, qui poenae timore non peccat, quia etsi non impletur foris negotium malae cupiditatis, ipsa tamen cupiditas intus est hostis: et quis coram Deo innocens invenitur, qui vult fieri quod optatur, si subtrahatur quod timetur? Ut per hoc in ipsa voluntate reus est, qui vult facere quod non licet fieri: sed idem non facit ipse, quia impune non potest fieri quod ipse desiderat: si posset sine poena patrari. Quod brevius declarat lib. 2 ad Bonifac., cap. 9. Quando timore poenae non amore iustitiae fit bonum, nondum bene fit bonum; nec fit in corde quod fieri videtur in opere: quando vult homo non facere si possit impune. Mitto similes alias sententias, quibus S. Augustinus deprimere videtur timorem servilem, non simpliciter quod servilis sit, sed quando accidit quod timor ille dumtaxat revocat a peccato praeter solum gehennae metum; ita quod peccatum non caveretur si talis gehennae metus non adesset, etiamsi aliunde Deus illud prohibeat, quatenus suae maiestatis divinae offensivum est.

Qualiter spes veniae sit dispositio ad iustificationem. — Constat ex Scriptura sacra spem ad iustificationem disponere: sic Psal. 36. Eruet eos e peccatoribus, et salvabit eos, quia speraverunt in eo. Proverb. 24. Qui sperat in Dominum salvabitur. Hinc Christus Dominus peccatores saepius ad spem et fiduciam hortabatur, tamquam ad dispositionem necessario praerequisitam ad gratiam: sic Matth. 9. Confide fili, remittuntur tibi peccata tua. Unde Apostolus Rom. 8. ait: spe salvi facti sumus. Ratio est quia cum iustificatio non sit opus humanum, a Deo est expectandum: ergo non potest homo firmiter conari ad remissionem peccatorum obtinendam, nisi firmiter speret se illam esse obtenturum. Itaque quamvis obiectum spei sit latum, tamen in negotio iustificationis solum respicit veniam peccatorum, et gratiam per merita Christi ad agendum poenitentiam.

An spes sit simpliciter necessaria ad iustificationem? — Affirmo: tum ex praefatis Scripturae textibus, quibus constat homines spe salvari et sanctificari: tum quia Concilium Trident., Sess. 6. Canone 1. hanc veritatem insinuat definiendo non posse hominem sine Spiritus sancti inspiratione, credere, sperare, diligere aut poenitere sicut oportet ut ei iustificationis gratia conferatur; ubi paritatis necessitatis iudicat esse actum spei ad iustificationem ac actum fidei et charitatis, quas absolute necessarios esse nemo dubitat: tum denique, quia Sess. 14. cap. 4. contritionem, quae quovis tempore ad impetrandam veniam peccatorum necessaria fuit, dicit includere fiduciam divinae misericordiae, quae fiducia certissime est actus spei. Hinc sanctus Ambrosius lib. 1. De poenitentia, cap. 1. Nemo potest agere poenitentiam nisi qui speraverit indulgentiam.

Quaenam dilectio Dei ad iustificationem praerequiratur. — Concilium de dilectione Dei ad iustificationem necessaria, tria docet: primum est, quod iustificandi Deum diligere incipiunt; secundum, quod illum incipiunt diligere tamquam omnis iustitiae fontem; tertium denique, quod propterea moventur adversus peccata per odium aliquod et detestationem. Ubi observandum est primo, per has voces diligere incipiunt, Concilium significare dilectionem Dei inchoatam, abstrahendo a dilectione perfecta vel imperfecta, quia extra sacramentum dilectio inchoata imperfecta non sufficeret: in sacramento vero dilectio inchoata perfecta non est absolute necessaria. Concilium autem loquitur de inchoata dilectione Dei, abstrahendo a iustificatione quae fit in sacramento, vel extra sacramentum. — Observandum secundo illam Dei dilectionem esse vel amorem amicitiae, vel concupiscentiae. Amorem quidem amicitiae extra sacramentum, concupiscentiae vero vel attritionis cum sacramento. Verum namque est, quod extra sacramentum amor perfectae amicitiae actualis desideretur tamquam dispositio ad iustificationem: nam Concilium Trident. Sess. 14.¹ cap. 1. loquendo de contritione, quae est amor amicitiae, ait: fuit autem semper tempore ad impetrandam veniam peccatorum hic con- > tritionis motus necessarius, et in homine post baptismum lapso, ita demum prodest ad remissionem peccatorum, si cum fiducia divinae misericordiae, et voto praestandi reliqua coniunctus sit quae ad rite suscipiendum hoc sacramentum requiruntur.

Ibi sermo est de contritione perfecta, nam haec sola omni tempore necessaria fuit ad iustificationem, quippe attritio seu contritio imperfecta non fuit sufficiens, nec proinde necessaria omni tempore ad veniam peccatorum obtinendam; tum quia idem Concilium Sess. 6. Can. 3. ait, motum charitatis debere esse ex gratia Dei: ergo motus charitatis theologicae, sicut motus fidei et spei, est dispositio ad gratiam iustificationis. Tum denique quia idem Concilium ibidem cap. ⟦illegible: chapter number⟧ declarans dilectionem necessariam esse ad gratiam sanctificantem, utitur ad hanc veritatem insinuandam his Zachariae verbis. Convertimini ad me, et ego convertar ad vos: sed Deus extra sacramentum non convertitur nisi ad eum qui habet perfectam contritionem: verba enim illa dicta sunt ad homines eo tempore quo attritio cum sacramento non erat sufficiens conditio ad iustificationem, quia nedum instituta erant sacramenta.

Qualiter poenitentia disponat ad iustificationem. — Duo circa hanc dispositionem docet Concilium: primum quidem poenitentiam esse odium et detestationem peccatorum propter Deum, quod utique definit adversus Lutherum asserentem poenitentiam nihil aliud esse, quam novam vitam; alterum autem, quod haec poenitentia sit agenda ab infideli antequam accedat ad baptismum, iuxta illud Actorum 2. Paenitentiam agite, et baptizetur unusquisque vestrum in nomine Iesu Christi in remissionem peccatorum vestrorum, et accipietis donum Spiritus Sancti. Quod autem haec poenitentia necessario praecedere debeat iustificationem ordinarie loquendo, colligitur ex Scriptura sacra. Sic Ieremiae 18. Si poenitentiam egerit gens illa a malo suo quod locutus sum adversus eam, agam et ego poenitentiam super malo, quod cogitavi ut facerem ei. Ezechielis 18. Cum averterit se impius ab impietate sua, ipse animam suam vivificabit. Ecclesiastici 2. Si poenitentiam non egerimus, incidemus in manus Dei. Luc. 13. si poenitentiam non habueritis, omnes similiter peribitis. Dixi ordinarie, potest tamen fieri in aliquo casu, v. g. quando quis rapitur ad martyrium, et memoria non occurrunt peccata, qui sola expressa dilectione Dei sine contritione formali, sed solum virtuali iustificabitur. Nam potest tunc cogitare de divina bonitate, et eam diligere, et tunc expresse non poenitet de peccatis, quia memoria non occurrunt, ut diximus: ergo iustificabitur iste sine expressa contritione: patet, nam Deus diligentes ipsum diligit. De his plura in disputatione de Charitate.

Qualiter propositum suscipiendi Sacramenta baptismi et poenitentiae, et vitae emendandae ac observandorum praecedorum, sit necessarium ad iustificationem. — Respondeo, propositum illud esse necessarium quidem primo respectu baptismi, quia nisi quis renatus fuerit ex aqua et Spiritu Sancto, non intrabit in regnum caelorum. Secundo respectu Sacramenti poenitentiae, quia eadem est ratio poenitentiae pro baptizatis peccatoribus, quae baptismi pro infidelibus: sed propositum suscipiendi baptismi necessarium est infidelibus ut iustificentur: ergo, etc. Similiter respectu novae vitae, et mandatorum observationis, iuxta illud Ezechielis 18. Si impius egerit poenitentiam ab omnibus peccatis suis, quae operatus est, et custodierit omnia praecepta mea, et fecerit iudicium et iustitiam, vita vivet, et non morietur. Quae verba non aliud significant, quam propositum efficax servandi mandata, et observationes eorum, ad quae tenetur impius cum poeni- tentiam agit, necnon et observationem legum et praeceptorum, quae praescribuntur ad iustitiam acquirendam vel servandam. Hoc autem propositum non debet semper esse explicitum et expressum, sed suf- ficit ut aliquando sit virtuale et implicitum: puta dum quis elicit actum amoris Dei super omnia, per quem formaliter et proxime dispo- nitur ad iustificationem: in eo namque actu solum virtualiter conti- netur propositum suscipiendi sacramenti baptismi aut poenitentiae, nec- non et servandorum Dei mandatorum, et cavendi omnia ea quae Deo displicere possunt.

Petes: an ad positionem dispositionum illarum semper sequatur gratia sanctificans? — Respondeo, dispositiones assignatas esse in duplex differentia respectu gratiae sanctificantis: quaedam enim sunt remotae, ut fides, spes, timor; quaedam proximae et ultimae, ut actus poenitentiae et dilectionis Dei perfectae. De remotis non est difficultas, clarum est enim, quod ad positionem illarum dispositionum gratia sanctificans non sequatur. Unde respondeo 2. quod ad positionem proximae et ultimae dispositionis probabile sit gratiam sanctificantem infundi, tum quia Concilium Trid. ubi laudato cap. 6. explicuit praepa- rationes ad iustificationem, caput sequens ita incipit: Hanc dispo- sitionem, seu praeparationem iustificatio ipsa consequitur, etc. Quo loquendi modo significare videtur statim gratiam sanctificantem infundi. Tum quia eadem videtur esse ratio de formis supernatura- libus, ac de naturalibus: sed formae naturales inducuntur in subie- ctum statim ac posita est ultima dispositio: igitur idem dicendum de gratia sanctificante, qua est forma supernaturalis.

Petes 2. Utrum praedictae dispositiones debeant esse actu, dum adultus iustificatur? — Respondeo 1. Quod quando peccator iustifi- catur extra sacramentum, dispositiones ultimae debeant esse simul, seu in eodem instanti quo gratia infunditur, quia dum sic iustificatur homo, nulla ratio assignari potest, quare, posita ultima dispositione, gratia non infunderetur; quippe, ut mox diximus, eodem modo servata proportione ratiocinandum est de dispositionibus ad formas superna- turales ac ad naturales: sed formae naturales introducuntur eodem instanti quo est ultima dispositio ad illas; alioqui per aliquod instans subiectum existeret sine forma; siquidem ultima dispositio, v. g. summus calor ad formam ignis est incompatibilis cum summo frigore, quod est conservativum formae aquae; et subinde posito summo calore necessum est perire formam aquae, et consequenter inducit formam ignis; alias subiectum nullam haberet formam substantialem: igitur pari ratione, posita dispositione ultima ad gratiam sanctificantem, congruum est illam infundi. Respondeo 2. Quod cum iustificatur adultus per realem susceptionem sacramenti, non est necesse ut dispositiones sint actu in eodem instanti quo infunditur gratia, sed satis est quod praecesserint et virtualiter perseverent. Quod utique probatur: virtualis motus liberi arbitrii est sufficiens ad iustificationem, qui fit per realem susceptionem sacramenti: igitur si homo iustificandus paulo ante susceptum Sacramentum elicuerit praetatos actus disposi- tionum, nec eos revocaverit, sufficienter erit preparatus ad susci- piendum effectum sacramenti, nempe gratiam sanctificantem. Probatur antecedens: ille motus sufficiens est ad iustificationem, qui ex natura sua sufficit ad peccatum, et per quem homo intelligitur velle aliquid more humano, non enim plus libertatis requiritur, ut iustificetur homo, quam ut peccet: sed per motum voluntatis virtualem homo intelligitur velle aliquid modo humano, et actualiter peccare per talem volitionem virtualem, si prius egerit aliquid ex quo peccatum infallibiliter et necessario sequitur: igitur motus ille virtualis erit sufficiens ad iu- stificationem. Deinde, potest homo, dum sacramentum recipit, di- strahi inculpabiliter, et quasi naturaliter; non apparet autem ratio, quare sacramentum tunc non haberet effectum, quippe recipiens nullum ponit obicem. Constat autem ex Cone. Trid. Sess. b. Can. 6. sacra- menta conferre gratiam non ponentibus obicem: igitur ille gratiam sanctificantem recipiet. Denique, si necesse esset, quod dispositiones illae actu existerent et perseverarent dum infunditur gratia, seque- retur quod ubi formatus fuit actus illarum dispositionum, si aliqua superveniret distractio, quantumlibet levis, foret peccatum mortale; nihil enim impedit effectum sacramenti, qui est gratia sanctificans, nisi peccatum mortale: siquidem illa gratia compatitur cum peccato veniali: at hoc asserere nimis durum esset, et sacramentorum frequen- tationi contrarium; sequeretur enim omnes fore homines anxios fore, dum ad sacramentum accederent, an illud rite suscepissent: cum ta- cillimum sit aliquam evagationem mentis supervenire in receptione sacramenti, in eaque vel avertenda, vel repellenda tantum diligentiae, quantum necesse esset, non adhibere. Confirmatur insuper ex communi sententia Theologorum docentium, quod si quis adultus rationis compos sacramentum Baptismi petierit, et ante illius susceptionem inciderit in amentiam, nec constet eum talem voluntatem revocasse, tunc ipsi debere Baptismum ministrari, licet nullam actualem dispo- sitionem habeat, sed dumtaxat praesumatur habere virtualem, sicut etiam frequenter ministratur sacramentum Extremae Unctionis iis, qui vix illum rationis usum habere videntur.

Dices. Deus neminem iustificat, nisi iuxta conditionem suae naturae: at conditio hominis utentis ratione est, ut homo actu concurrat ad sui iustificationem per motum sui liberi arbitrii: igitur dispositions ad gratiam iustificantem debent esse eodem instanti quo homo iustifi- catur. — Distinguo minorem: conditio hominis utentis ratione est, ut concurrat ad sui iustificationem, per actum, vel qui sit eodem instanti, vel qui praecesserit, et virtualiter adhuc perseveret, concedo: qui sit ac- tualiter dum gratia illa infunditur, nego: quia homo censetur concurre- re ad effectum modo suo naturali, quando concurrit ad actum praeced en- tem non revocatum, et virtualiter adhuc perseverantem, ut dictum est.

Dices. Dum homo iustificatur extra sacramentum, necesse est quod dispositio ultima sit actu, dum infunditur gratia: ergo idem dicendum est dum iustificatur per sacramenti susceptionem. — Nego conseq. et ratio disparitatis est, quod non appareat cur gratia sancti- ficans potius infunderetur post positionem ultima dispositionis, dum extra sacramentum homo iustificatur, quam quod infundatur cum illa: tunc enim nihil aliud intervenit: at vero in sacramento post ultimam dispositionem solum virtualiter perseverantem supervenit fecunditas sacramenti producentis moraliter gratiam ex opere operato: igitur non est eadem ratio.

Petes denique. An actus ad iustificationem dispositivi debeant esse supernaturales, necnon procedere efficienter ab ipso habitu gratiae sanctificantis? — Respondeo 1. Omnes et singulos actus dispositivos ad iustificationem debere esse supernaturales, et ex supernaturali gratia elicitos, quod utique facile colligitur ex Concilio Tridentino Sess. 6. Can. 3. ubi sic habetur: Si quis dixerit sine praeveniente Spiritus sancti inspiratione, atque eius adiutorio hominem credere, sperare, diligere, aut paenitere posse, sicut oportet, ut ei iustificationis gratia conferatur, anathema sit. Ubi haec verba, sine praeveniente Spiritus sancti inspi- ratione, atque eius adiutorio, et sicut oportet, declarant illos actus dispositivos procedere debere ex supernaturali praeveniente et adiu- vante gratia, ad hoc ut illis positis gratia iustificationis sequatur.

Respondeo 2. Illos actus dispositionis non procedere efficienter ab ipso habitu gratiae sanctificantis: tum quia dispositiones sunt prius natura ipsa forma ad quam disponunt: quod autem est natura prius altero non potest esse efficaciter ab illo, quod natura prius est: igitur, etc. Tum quia Conc. Trident. Sess. 6. cap. 5. et 6. ubi descripsit modum, quo adultus disponitur ad iustificationem, et recensuisset omnes illos actus dispositivos, ita septimum caput inchoat: Hanc dispositionem, seu praeparationem ipsa iustificatio sequitur: igitur significat Conci- lium infusionem habitualis gratiae esse posteriorem reali existentia illorum actuum dispositivorum. Tum denique, quia habitus gratiae vel existit in voluntate hominis in illo priori quo actus dilectionis Dei super omnia, et contritionis de peccatis elicitur, vel solummodo postea infunditur: si primum; ergo homo prius est formaliter iustus, et de facto iustificatus quam habeat praedictos actus dilectionis et contritionis, quia haec iustificatio est formalis effectus gratiae inherentis: absur- dum est autem dicere, quod adultus peccator, qui iustificatur extra sa- cramentum, revera sit iustus antequam praedictos actus dilectionis et contritionis elicuerit. Si secundum; ergo praedicti illi actus, cum iam praexistunt, non procedunt efficienter a tali habitu gratiae iustificantis.

Dices. Si haec vera essent, sequeretur hominem adultum prius diligere Deum perfecta dilectione, quam Deus ipsum diligat: at hoc consequens est falsum: ergo et antecedens. Maior patet: si enim illa dilectio non procedat ab habitu charitatis, et eo sit anterior, cum Deus hominem non diligat dilectione supernaturali, nisi propter iustitiam et charitatem, sequitur quod homo ille prius Deum diligat superna- turaliter, quam ita a Deo diligatur. Minor probatur ex illo 1. Ioan. 4. Deum, sed quoniam ipse prior dilexit nos. — Nego minorem: non enim sequitur hominem prius diligere Deum perfecte et simpliciter dilectione supernaturali, quam diligatur a Deo dilectione correspondente; nam actus ille di- lectionis Dei ultimo dispositivus ad gratiam iustificationis, licet pro- cedat a gratia actuali, non est tamen simpliciter perfectus in genere supernaturali, cum eliciatur a persona quae in illo signo nondum censetur habere habitum charitatis; subindeque nondum esse simpliciter in statu supernaturali.