Scotus Academicus, Tomus octavus: De Divino Gratiae Beneficio, et initium De Virtutibus Theologicis

NOTANDUM 1. Certum esse, quod detur praeceptum diligendi Deum; istud namque exprimitur Deuter. 6. et Christus Dominus denuo re- petit et inculcat Matth. 22. his verbis: Qui habet mandata mea, et servat ea, ille est, qui diligit me, qui non diligit me, sermones meos non servat. Hinc cap. 15. Apostolos alloquens, ait: Vos amici mei es- tis, si feceritis quae ego praecipio vobis. Quare hic non est difficultas de dilectione effectiva Dei, quae consistit in observantia divinorum prae- ceptorum; haec enim generatim praecipitur per singula eiusmodi di- vina praecepta; sed controversia est de dilectione affectiva, utrum vi- delicet sit speciale praeceptum affirmativum, quo teneamur elicere actum amoris erga Deum propter se, et super omnia diligendum. Circa quod duplex est Theologorum sententia. Quidam enim cum Maldonato cap. 22. in Matth., Iansenio in concordia Evangelii, cap. 18. existimant non esse speciale aliquod praeceptum de diligendo Deo: quippe cum dilectio Dei et proximi omnia prorsus praecepta contineat, et velut in eis claudatur ac comprehendatur. Alii vero Theologi re- clamant.

NOTANDUM 2. Non levem esse controversiam inter Theologos in assignando tempore, quo debeat impleri praeceptum de eliciendo actu amoris divini. Sunt enim qui existimant illud esse implendum statim, atque homo rationis usum obtinet; alii semel quolibet anno: aliqui in tempore, quo quis accedit ad sacramenta, maxime Baptismi et Eucharistiae: nonnulli pro indeterminato tempore totius vitae, modo ante mortem eliciatur, maxime vero circa instans mortis: caeteri vero diebus festis, maxime Dominicis, ut probabile existimat Doctor num. 7. Quid autem verius sentiendum sit, determinandum erit in sequentibus.

NOTANDUM 3. Aliquod obiectum posse tribus modis magis diligi, quam aliud: primo quidem, obiective, quando ei volumus et optamus maiora bona, quam velimus alteri. Secundo, intensive, quod diligitur cum maiori conatu et ampliori fervore, quam ullum alterum: ita ut actus amoris erga istud plures habeat gradus intensionis, quam qui- cumque alius actus amoris erga aliud obiectum. Tertio denique ap- pretiative, quod pluris aestimatur, quam aliud, ita quod propter obie- ctum dilectum consequendum vel conservandum, quodeumque aliud amittatur, sive interim illud obiectum dilectum intensius et maiori cum conatu ametur, sive non. Hi autem tres modi amandi ita distinc- ti sunt, ut possint ab invicem separari: enimvero qui peccat mortaliter propter delectationem terrenam v. g. magis tum intensive, tum ap- pretiative seipsum et delectationem illam diligit, quam Deum: si- quidem maiori conatu et ferventiori dilectionis aestu tendit in illam delectationem, quam in Dei amorem: similiter eam magis appretiative diligit, quatenus peccando mortaliter praefert istud bonum delectans ipsi Deo summo bono, et ultimo fini: attamen plus Deum obiective diligit, quam quodlibet aliud, quod actu vitioso prosequitur, inquen- do videlicet de absoluto et efficaci, seu deliberato actu voluntatis: si- quidem vult Deo omnes divinas perfectiones ipsi convenientes, quae sane longe sunt bono praestantius, quam quodlibet bonum, quod sibi optare posset. Similiter potest aliquis diligere aliud magis obiective et intensive, quod tamen appretiative minus diligit, ut patet exemplo Patris, qui plerumque primogenitum filium pluris aestimat, quam par- vulum, quem tamen intensius et tenerius diligit.

His praemissis, tria supersunt determinanda: primum, quodnam sit speciale praeceptum de eliciendo actu interno amoris erga Deum: secundum, quando id fieri debeat: tertium, an Deus ex praecepto magis sit diligendus, non solum intensive, et obiective, sed etiam ap- pretiative.

Conclusio prima. — Praeceptum affirmativum de dili- gendo Deo obligat ad eliciendum actum internum amoris erga Deum. Ita Doctor d. 27. n. 18. ubi ait:

Dico quod illud praeceptum affirmativum, Deuteron. 6. et Matth. 22. Diliges Dominum Deum tuum, etc. non tantum obligat semper ad oppositum fugiendum, ne scilicet insit actus odii; sed obligat pro aliquando ad actum elicitum. > quia ille actus est circa finem, ex cuius bonitate descendit omnis bonitas moralis in actibus, qui sunt ad finem. Sicut ergo homo te- netur habere aliquem actum virtuosum, ita tenetur habere aliquem actum illius praecepti circa finem gratuite diligendum.

Probatur primo, ex illo Deuter. 6. ubi primum ex decem praeceptis a Deo datis sic effertur: Diliges Dominum Deum tuum ex toto corde tuo, et ex tota anima tua, et ex tota fortitudine tua. Quod etiam prae- ceptum inculcat Christus Dominus Matt. 22. ubi vocat hoc praeceptum primum et maximum, non quia primo loco scribitur, sed quia primo et maxime per se praeceptum est, adeo ut reliqua omnia ideo de- beant observari, ut hoc omni ex parte perfecte impleatur; atque ita impletio illius praecepti videatur finis reliquorum omnium, ut dicitur

1. Timoth. 1. Finis autem praecepti est charitas de corde puro, vel dicitur primo per comparationem ad alterum de dilectione proximi, quod secundum appellat, et ista recenset tanquam duo distincta prae- cepta, ac subinde sufficienter indicat dilectionem Dei esse specialiter praecipitam. Quod utique confirmatur; ubi enim est verus numerus, ibi datur specialis distinctio inter ea quae numerantur; omnis enim numerus fundatur in aliqua distinctione earum rerum quae numerum efficiunt: at praeceptum de dilectione Dei, comparatum cum caeteris praeceptis Decalogi, facit verum numerum: igitur hoc praeceptum spe- ciale est.

Probatur secundo ex SS. Patribus, maxime Augustino, lib. 1. Quae- stionum Evangelicarum, qu. 33. Hieronymo, Anselmo, et aliis Patribus, qui explicantes verba Matth. 22. In his duobus mandatis universa lex pendet, et Prophetae, illam dependentiam sic interpretantur, ut velint eam esse, ut ramorum a radice, membrorum a capite, radiorum a sole, rivulorum a fonte, effectuum a principio: sed radix a ramis, rivulus a fonte, caput a membris, etc. sunt specialiter distincta: igitur iidem SS. Patres censent praeceptum dilectionis Dei esse specialiter a reli- quis praeceptis distinctum.

Tertio, non minus videtur praecipiendus amor circa divinam boni- tatem et summam Dei perfectionem, quam assensus fidei circa di- vinam veritatem: sed non solum praecipitur fides effectiva, quae exhi- betur per orationem, adorationem, et confessionem mysteriorum fidei, sed etiam praecipitur fides affectiva, et actualis, qua quis firmiter as- sentitur articulis propter divinam veritatem: igitur non tantum prae- cipitur charitas effectiva, sed etiam affectiva, ac subinde datur spe- ciale praeceptum de ipso actu interiori dilectionis Dei. Quod utique confirmatur, quia non videtur congruum, quod Deus tot praeceptis in- culcaverit proximi dilectionem, prohibendo ne ullum ei malum infera- tur, nullum autem praescripsisset praeceptum circa dilectionem sui.

Dices: Finis praecepti non cadit sub praeceptum: sed charitas est finis praecepti, ut mox diximus ex Apostolo: ergo illa non cadit sub praeceptum; ac subinde illius actus non est praeceptus.

Distinguo maiorem: finis extrinsecus, concedo: intrinsecus, nego. Duplex est enim cuiuslibet praecepti finis: alius quidem extrinsecus ipsi praecepto, et rei praeceptae, v. g. in praecepto ieiunii, finis extrinsecus est domatio carnis, et illius subiectio spiritui, et alia id genus propter quae ieiunium est institutum: alter vero finis est intrinsecus praecepto, ut abstinentia cibi, qua est materia, circa quam ieiunium occupatur.

Minorem similiter distinguo: dilectio Dei est finis praeceptorum extrinsecus, concedo: intrinsecus, nego: caetera enim praecepta servari possunt absque eo, quod eliciatur aliquis actus dilectionis Dei.

Dices 2. Christus Dominus praefatis verbis Matth. 22. testatur, quod in his duobus mandatis universa lex pendet, et Prophetae: igitur significat dilectionem Dei et proximi, quae sunt duo mandata, includere universa legis praecepta, necnon et oracula Prophetarum, quae huiusmodi praecepta intimant.

Insuper Ioan. 14. idem Christus Dominus explicans quid sit diligere Deum, ait: Qui habet mandata mea, et servat ea, ille est qui diliget me. Similiter ad Rom. 14. Plenitudo legis est dilectio.

Respondeo ad primum, idcirco Christum dicere, quod a dilectione Dei et proximi, eatenus pendet universa lex, quatenus omnia alia praecepta servantur, ut Deus perfectissime diligatur, unde qui Deum diligit, videtur legem implevisse, quia finem obtinet, ad quem lex ordinatur. Pari ratione solvuntur alia duo testimonia.

Dices 3. S. Bernardus, Serm. 50. in Cantica, explicans illa verba: ordinavit in me charitatem, ait: Est charitus in actu, et in effectu, et de illa quidem, quae operis est, prius datam legem hominibus, mandatumque formatum; nam in affectu quis ita habeat, ut mandatur?

Respondeo primo, S. Bernardum ibidem negare datum esse praeceptum de interno actu charitatis, quem charitatem in affectu appellat: imo id expresse fatetur: ait enim ibidem; Si placet magis de affectuali (nimirum charitate) datum fuisse mandatum, non inde contendo: dummodo acquiescas et tu mihi, quod minime in vita ista ab aliquo homine possit, vel poterit impleri.

Respondeo secundo, S. Bernardum ibi duplicem distinguere actum internum charitatis: alterum quidem, quo ita perfecte diligitur Deus, et tanta suavitate animus diligens ei inhaeret, ut animus sui, rerumque omnium aliarum quasi omnino oblitus, eum summa suavitate in Deum feratur. Alterum quo impellimur ad opera externa, ut proximo succurramus; nam, ut ibidem scribit. Quoties inde (idest ab orando Deo, hoc enim affert in exemplum) charitate iubente abducimur, et avertimur propter eos, qui nostra indigent opera, vel loquela, hanc charitatem vocat actualem, quia ad agendum impellit, et affectuosam, quia tota sistit in interno affectu. Secundum docet habere rationem meriti; ideoque proprie pertinere ad Patriam, ibique solam perfecte reperiri, quamvis hic quandoque in contemplatione praegustanda detur. Unde intra cum distinxisset triplicem amoris affectionem, scilicet in eam, quam caro gignit, et quam ratio regit, et quam condit sapientia, subdit: Prima quidem dulcis, sed turpis: secunda sicca, sed fortis: ultima pinguis, et suavis. Igitur per secundam opera fiunt (sive imperantur) et in ipsa charitas sedet, non illa effectuosa, qua sale sapientiae condita pinguescens magnam importat menti multitudinem dulcedinis Domini, sed quaedam potius actualis, quae etsi nondum dulci umore suaviter reficit, tamen amoris ipsius (scilicet omnino perfecti, quo animus totaliter in Deum rapiatur) vehementer accendit. Et infra: Opere diligamus, et veritate, dum videlicet movemur ad bene imperandum magis quadam rigidae virtutis impulso, quam suavi illius charitatis affectu: ubi aperte duplicem illum actum internum, ut supra dixi, distinguit.

Conclusio secunda. — DEUS EST EX PRAECEPTO DILIGENDUS SUPER OMNIA, NON SOLUM OBIECTIVE, SED ET APPRETIATIVE, NON VERO INTENSIVE. Haec pariter est Doctoris loco supra laudato n. 17.

Prima, et secunda pars facile constant; enimvero Deus est obiectum infinitae perfectionis, cui voluntas ex inclinante habitu charitatis non solum omnibus bonis praestantius optat, cum inclinatur ad volendum ei omnia sua divina attributa et divinas praecellentias, sed etiam ad ipsum amandum cum aestimatione et appretiatione supra quodcumque amabile. Quod utique probatur primo de habitu charitatis; quia propter quod unumquodque tale est, et illud magis: sed habitus charitatis theologicae inclinat nostram voluntatem, illamque stimulat et potenter afficit ad amandum unum obiectum creatum plus appretiative, quam aliud, propter Deum summe bonum; in tantum enim aliquod obiectum creatum aestimatur dignum, quod ametur ex charitate, in quantum participat aliquibus ex divinis praecellentiis, et est aliquid Dei: ac subinde quo aliquid nobilius participat divinis perfectionibus, eo etiam magis diligendum apparet ex charitate: ergo cum charitas inclinet voluntatem ad amandum aliquod obiectum creatum magis, quam aliud propter maiorem illius affinitatem cum Deo, etiam pariter inclinat ad diligendum Deum super omnia appretiative diligibilem.

Eadem veritas constat de actuali charitate, hoc enim aperte significat Christus Dominus cum ait Matth. 10. Qui amat patrem, aut matrem plusquam me, non est me dignus, et qui amat filium, aut filium super me, non est me dignus: et apud S. Lucam, cap. 14. Si quis venit ad me, et non odit patrem suum, et matrem, et uxorem, et filios, adhuc autem, et animam suam, non potest meus esse discipulus; quibus locis haec particula (plus) significat excessum secundum appretiationem, ut satis indicat alia haec particula apud S. Lucam (odit); idem enim sonat ibi, ac postponit, prae alio contemnit, minus aestimat alio, quemadmodum ad Rom., cap. 13. quando dicitur, Iacob dilexi, Esau odio habui, idest, postposui, et apud S. Matth. cap. 6. Aut enim unum odio habebit, idest, minus appretiative amabit, et alterum diliget, idest, pluris facit: igitur ex actu charitatis Deus appretiative diligitur super omnia.

Dices. Iusti amant Deum super omnia: sed dum peccant venialiter, magis volunt placere sibi, vel aliis, ob quorum amorem peccant, quam Deo: igitur amor Dei super omnia non semper fit appretiative.

Distinguo minorem: magis placere cupiunt sibi vel aliis in re levi, concedo: in re gravi, nego. Unde neganda est consequentia: ut enim aliquis amet Deum appretiative, non est necesse, quod ipsi velit in omnibus placere plusquam aliis, etiam in rebus levissimis, sed sufficit, quod velit ipsi magis placere simpliciter quantum ad omnia quae ipsi praecepit, nec necesse est, ut velit etiam ipsi magis placere secundum quid, et quantum ad omnia quae non praecipit. Fieri quidem potest, ut adeo sit perfectus charitatis amor, quod etiam determinaret ad magis placendum Deo, quam ulli alteri: sed illa perfectio non est praecepta pro hoc, aut tali statu, in quo corpus, quod corrumpitur, aggravat animam; alioqui paucissimi essent iusti, quippe cum paucissimi sint, qui praeceptum istud servarent, Deum super omnia, etiam in levissimis rebus, diligendo. Ut autem res haec fiat comperta, sciendum est Deum posse super omnia appretiative diligi tribus modis: primo quidem, dum expresse praefertur Deus in particulari rebus charioribus, ut parentibus, fratribus, amicis: secundo, si praefertur explicite aliis rebus confuse ac in genere conceptis, ut intellectu proponente Deo placendum in omnibus, potius quam ulli creaturae, voluntas id velit facere: tertio, si praefertur implicite rebus omnibus, ut si quis concipiat propositum Deo in omnibus semper placendi, aut fugiendi vel detestandi omnia peccata, quatenus sunt offensa Dei, aut si quis simpliciter Deum amat eo benevolentiae affectu, ex quo sequeretur propositum placendi ipsi in omnibus, aut fugiendi peccata, si de eo cogitaret.

Tertia pars etiam constat, nempe quod Deus ex praecepto non sit diligendus super omnia intensive; quia ad observantiam huius praecepti sufficit charitatis amor efficax, quo quis velit efficaciter potius Deo placere, quam ulli creaturae, quique omnem excludat affectum peccandi mortaliter, et stimulet ad observanda omnia praecepta: sed amor minus intensus secundum gradus haec omnia sibi vindicare potest: igitur ut fiat satis praecepto diligendi Deum, non opus est, quod ametur super omnia intensive. Maior constat, quia ex observantia praeceptorum, optime colligitur a posteriori aliquem amare Deum super omnia, prout requiritur ad implendum illud praeceptum: unde etiam Christus Dominus solum proposuit illam observantiam praeceptorum tamquam signum dilectionis ex affectu charitatis: Qui diligit me, sermonem meum servabit. Minor vero probatur: ad dilectionis Dei praeceptum implendum non requiritur summa intensio amoris: igitur ad id sufficere potest amor in quocumque gradu. Consequentia patet: si enim non desideretur amor summe intensus, non etiam erit determinatus numerus graduum necessariorum, ut impleatur istud praeceptum. Probatur vero antecedens, quia alias unus iustus non posset intensius amare Deum, quam alius, nec etiam amor requisitus ad implendum praeceptum de diligendo Deo posset ullatenus augeri: quod aperte absurdum apparet: igitur talis amor non necessario requiritur. Confirmatur: si Deus necessario esset diligendus intensive super omnia, sequeretur, quod qui numquam elicuisset actum amoris Dei, nisi ut sex. peccaret amando suam, aut parentis salutem ut septem ex amore spei, aut pietatis erga parentem: at hoc videtur absurdum, hi enim actus amoris, ut septem, habent honestum obiectum, et sunt veri actus virtutis: igitur, etc.

Dices 1. Sicut ratio naturalis dictat Deum esse diligendum extensive super omnia, ita etiam dictat esse diligendum amore maioris intensionis, quam ullum aliud obiectum: sed ex tali dictamine sequitur, quod Deus sit super omnia diligendus extensive: ergo pariter inde sequitur, quod sic debeat diligi intensive.

Nego minorem; nam ut quis faciat satis dictamini rationis de diligendo Deo, sufficit, ut habeat actum amoris, qui includat affectum placendi Deo, et eius mandata observandi, excludat vero affectum peccandi; non autem requiritur ut actus ille amoris maximam habeat intensionem graduum.

Instabis. Non solum naturalis rationis dictamine Deus est diligendus, sed etiam diligendus ex toto corde, ex tota anima, et ex tota fortitudine, ut fert praeceptum Deuteronomii, quod est iuris naturalis; sed sic diligi non potest, nisi habeat summam intensionem graduum; igitur, etc.

Nego minorem: ad hoc enim, ut Deus ita diligatur, sufficit, quod habeat voluntatem magis placendi Deo in omnibus, quam ulli alteri: hoc autem obtinere potest absque illa summa intensione graduum. Hinc S. Augustinus, praefata verba sic explicat lib. 1. De Doctrina Christiana, cap. 22.

Cum ait, diliges ex toto corde, ex tota anima, ex tota mente, nullam vitae nostrae partem reliquit, quae vacare debeat, et quasi locum dare, ut alia re velit frui: sed quidquid aliud cenerit in animum illuc rapiatur, quo totius dilectionis impetus currit: Sic enim proximum diligens sicut seipsum totam dilectionem sui, et illius refert in illam dilectionem Dei, quae nullum a se rivulum extra se duci patitur, cuius derivatione minuatur.

S. vero Bernardus, Ser. 20. in Cantica sic exponit: Mihi, inquit, amor videtur cordis ad zelum pertinere affectionis, anima vero amor in industriam, seu iudicium rationis; virtutis vero dilectio ad animi posse referri constantiam vel vigorem.

Dices. 2° Idem S. Bernardus, lib. De diligendo Deo, ait: Causa diligendi Deum Deus est: modus vero est sine modo diligere: at qui diligendus est sine modo, diligendus est summa cum intensione actus amoris: igitur, etc.

Respondeo. Primo, Deum esse quidem diligendum sine modo, idest, in quantum sese nostri cordis affectus extendere potest; sed id consulitur, non vero praecipitur: hic autem sermo est de Dei amore eliciendo ex praecepto, non vero ex consilio. Respondeo secundo cum Seraph. Doctore dist. 27. art. 2. q. 5. quod tripliciter dici potest aliquis actus habere modum; uno modo per limitationem quantum ad seipsum: alio modo per aggregationem circumstantiarum; tertio modo ex mediato inter superfluum et diminutum. Primo modo est dicere, quod habet modum omnis actus virtutis creata. Omnis enim virtus creata finita est et limitata; et ideo omnis actus eius finitatem habet et modum, loquendo de limitatione et finitione non secundum possibilitatem, sed secundum actum. Secundo vero modo est dicere modum esse circa actum virtutis moralis et meritoriae; quia nullus actus sit laudabilis, nisi ad eum concurrant debitae circumstantiae. Tertio modo est dicere quod modum habet actus omnis virtutis cardinalis, sive politicae. Omnes enim in medietate consistunt inter superfluum et diminutum, ex hoc ipsoque habent obiectum creatum et finitum. Quoniam ergo charitas est virtus creata, et virtus gratuita, et virtus theologica: hinc est quod actus eius modum habet ex virtutis limitatione. Modum etiam habet ex debitarum circumstantiarum additione, ut patet, quia modus, qui est circa actum charitatis, est ut quis diligat Deum super omnia, et propter se ex toto corde, ex tota anima, et ex tota mente: sed modum illum, qui est ex medietate inter superfluum et diminutum, non habet, quia obiectum eius est immensum et infinitum.

Conclusio tertia. — PROBABILE EST DEUM ESSE DILIGENDUM EX PRAECEPTO IN TRIPLICI TEMPORIS CIRCUMSTANTIA: PRIMO NEMPE STATIM AC SUFFICIENTER QUIS HABET RATIONIS USUM, ET PECCARE POSSIT MORTALITER; SECUNDO DIEBUS DOMINICIS, ET SOLEMNIORIBUS: TERTIO CIRCA MORTIS ARTICULUM.

Primam partem tradit S. Thomas 1. 2. q. 89. art. 6. quem sequuntur eius Discipuli, qui hanc assertionem probant primo, ex eo quod homo statim ac rationis est compos, tenetur se convertere in suum ultimum finem, omnesque suos actus in eum dirigere: at hoc fit per dilectionem Dei super omnia: igitur ad eam tunc eliciendam tenetur. Maiorem probant, quia quod in lapide est gravitas necessitans eum, ut tendat ad suum finem, scilicet ad centrum terrae, hoc in homine est obligatio ad suum finem: at lapis statim ac formatus est, sublato omni impedimento, tendit ad terrae centrum: igitur pari ratione homo statim atque formatus est, ac usum rationis obtinet, tenetur se con- vertere ad Deum. Verum, haec ratio nulla est; maior enim est aperte falsa, si enim eadem esset hominis obligatio ad amandum Deum, qualis inest necessitas lapidi ad petendum centrum, sequeretur, quod quemadmodum lapis quoties non impeditur, quantum potest continue tendit ad centrum terrae, donec eo perveniat: ita homo quoties posset obligaretur ex praecepto ad eliciendum actum amoris Dei, non autem solum statim ac rationis est compos, ut volunt Thomistae. — Probant se- cundo: si non teneretur quis ad amandum Deum in primo instanti usus rationis, posset tunc peccare venialiter tantum; quia non posset tunc peccare mortaliter, nisi quatenus omitteret illam conversionem sui ad Deum, quae omissio esset peccatum mortale: sed falsum est, quod homo pro illo instanti possit dumtaxat peccare venialiter: quia inde sequeretur, quod aliquis habere posset peccatum originale cum solo veniali: at hoc est falsum. Quod utique probatur primo: quia, ut docet Innocentius tertius cap. Maiores de Baptismo, adultis dormien- tibus non potest per baptismum remitti peccatum originale, quia istud remitti non potest sine mortali: igitur censet Pontifex peccatum ori- ginale non posse reperiri in adultis sine mortali. Secundo, Concilium Florentinum ait: Illorum autem animas, qui in actuali mortali pec- cato, vel solo originali discedunt, mox in infernum descendere, poenis tamen disparibus cruciandas. Ibi nullam facit mentionem eorum, qui discedunt cum solo peccato originali et veniali: ergo sentit nullos tales esse. Tertio, quia nullus pro his posset assignari locus: nam nec limbus puerorum, quia ibi non puniuntur actualia: nec etiam locus damnatorum ob peccata mortalia, quia ipsi non commisissent peccatum mortale: et nullus tertius locus damnatorum datur. — Verum respon- deo negando minorem, ad cuius primam probationem nego ratiocina- tionem sequentium cum Pontio in Commentariis, ad dist. 27. n. 55. Quia, inquit, non propterea nequit per baptismum adulto dormienti peccatum originale dimitti, quod necessario debeat habere peccatum mortale, nec id asseritur in illo loco, cum certum sit quod posset adultus, etiamsi daretur obligatio illa convertendi se ad Deum, se ad ipsum convertere, et non habere consequenter peccatum mortale, quia nequit originale dimitti, quin dimittatur mortale quodcumque simul habitum, et adultus dormiens non habet dispositionem requisitam, ut dimittatur ipsi peccatum mortale distinctum ab originali. Itaque nihil aliud vult in illo cap. Pontifex, quam quod adulto dormienti habenti peccatum mortale, non possit per baptismum tolli peccatum originale, et quod propterea quandoquidem incertum sit, an habeat peccatum mortale, non debeat ipsi applicari baptismus. Ad secundam proba- tionem, nego Concilium sensisse, quod non decedant aliqui cum originali et veniali: quia quamvis non fecerit mentionem de ipsis, hinc tamen non oritur ex eo, quod non putarit tales dari; sed quia non erat necessarium, nec utile intentu ipsius de iis tacere mentionem, sicut non fecit etiam men- tionem de iis qui moriuntur cum originali, et mortali personali. Ad tertiam denique probationem, aliqui respondent casum esse impossi- bilem ex suppositione providentiae iam statutae a Deo; sed prorsus gratissime asseritur talis providentia, nec habet ullam verisimilitudi- nem. Itaque melius et facilius respondetur, locum, in quo remanerent si cum solo originali, et veniali obirent, esse illum ipsum, in quo remanerent si cum solo originali decederent, sive ille locus sit limbus, sive infernus; et gratissime dicitur, quod in limbo non puniantur peccata actualia commissa in vita, pro quibus non est satisfactum. Igitur censeo assertionem hac ratione melius probari: praeceptum diligendi Deum aliquando obligat: at non videtur congruentiori tem- pore obligare, quam ubi homo est rationis compos: tum quia cum Deus sit Creator ac Formator noster, qui nos ideo condidit, ut ei debitum amorem et obsequium impenderemus, ut apposite docet S. Leo, serm. 1. De ieiunio decimi mensis, ubi ait:

Si salubriter atque sapienter creationis nostrae intelligamus exordium, inveniemus hominem ideo ad imaginem Dei conditum, ut imitator sui esset ductoris, et hanc esse naturalem nostri generis dignitatem, si in nobis, quasi in quodam speculo divinae benignitatis forma resplendeat; cum, inquam, Deus ad id nos condiderit, congruum est, ut in nostrae gratitudinis et obsequii argumentum pro tanto beneficio amorem impendamus.

Dices. Illud praeceptum diligendi Deum non potest obligare pro eo tempore, in quo videtur moralis impossibilitas ipsum observandi: sed ita est pro primo instanti usus rationis: tum quia nemo potest cognoscere, quando primum habeat usum rationis: tum quia non ap- paret verisimile, quod primo illo instanti Deus ita perfecte propo- natur amandus, ut quis existimare posset se pro illo instanti ad eius amorem teneri: sed absque hac praevia cognitione praeceptum istud servari non potest: igitur, etc.

Nego minorem; non enim absolute censens illud praeceptum urgere pro primo instanti rationis simpliciter, sed tantum pro eo, in quo sufficientem homo haberet rationis usum, ut peccare posset.

Secundam partem tradit et probat Doctor num. 18. ubi ita scribit:

Forte determinavit hoc illud praeceptum divinum: Sanctifica Sabba- tum; et maneat unusquisque apud se, idest, recolligendo et ascen- dendo ad Deum suum. Et Ecclesia specificavit quantum ad Missam audiendam in die Dominico De Consecr., dist. 2. cap. Missas. Non est autem simile de praecepto diligendi proximum, sicut patebit dist. sequenti.

Confirmatur: tum quia innumera Dei in nos collata beneficia hunc amorem animo gratitudinis exigunt; non potest autem con- venientiori tempore hic amor impendi, quam diebus ipsis Deo sacris, ac subinde illis ipsis diebus videtur praeceptum istud urgere. Confir- matur, quia dies illi Deo sacri maxime designati sunt ad actus reli- gionis et observantiae in Deum eliciendos: nullus autem actus videtur cedere magis in Dei gloriam, quam actus charitatis, utpote praestan- tior omnibus aliis actibus: igitur maxime illis diebus est eliciendus. His adde, quod actus charitatis non sit voluntati molestus, sed iucundus, nisi forte quatenus affectus oppositi erga creaturam aliquam ipsum aliquantulum difficilem effecerint: at ex virtute praecepti negativi, obligamur ad non prorumpendum in actum amoris inordinati erga crea- turas, nec difficilius est alicui habenti talem affectum habitualem illum exuere, ut habeat affectum oppositum, quam habere omissionem actus charitatis; ac proinde nulla est difficultas superanda in eliciendo actu amoris, quae non debeat removeri per praeceptum negativum, quo tenemur non amare creaturam supra Deum, aut aequaliter cum Deo.

Dices. Si teneamur omnes ex praecepto ad eliciendum actum amoris erga Deum: igitur peccat quisquis talem etiam actum non elicit: at hoc videtur falsum: tum quia fideles non solent confiteri se non adimplevisse hoc praeceptum diebus Dominicis, ac proinde signum est se non existimare ad id ex praecepto teneri: sed verisimile non est, quod in re tanti momenti ita communis ac periculosa esset fidelium ignorantia: igitur, etc. Tum quia si omnes tenerentur ad eum actum charitatis eliciendum diebus Dominicis, sequeretur quod fidelis in statu peccati mortalis existens teneretur se se accingere ad recupe- randum statum gratiae per sacramentalem confessionem; non enim apparet qualiter posset quis amare Deum super omnia, quin haberet voluntatem se reconciliandi cum ipso, et eius gratiam habere: sed nemo asserit peccatores teneri ad sacramentalem confessionem sin- gulis diebus Dominicis: igitur, etc.

Nego minorem, et ad eius primam probationem dico, non requiri, ut expresse et distincte quis confiteatur se non observasse praeceptum istud; quippe Confessarius sufficienter id potest cognoscere, ex eo quod audiat poenitentem fuisse in statu peccati mortalis cum affectu continuo peccandi; et eo ipso quod confitetur se fuisse tanto tempore in tali dispositione, significat sufficienter se non observasse istud praeceptum; si vero fuerit immunis a omni peccato mortali, etiam tacite iudicare potest eum praeceptum istud implevisse; quippe cum non habuerit ullum impedimentum illud observandi, et aliunde actus ille possit tacite elici. Ad secundam probationem distinguo maiorem: teneretur peccator divinam gratiam recuperare per elicitionem actus amoris Dei super omnia, qui forte nusquam est absque statu gratiae, concedo: ad id teneretur per applicationem actualem omnium mediorum ordinariorum conducentium ad eiusmodi recuperationem gratiae, nego.

Tertia pars etiam est evidens, nempe quod teneamur elicere actum charitatis circa articulum mortis; quippe cum tunc gravissima instent certamina, ideoque homo omnibus modis se teneatur contra ea parare, nec securius sit medium, quam hic actus, si quis velit se periculo damna- tionis eximere, idque subinde etiam contesso. Ratio est, quia etsi cer- tum sit ad effectum Sacramenti Poenitentiae sufficere attritionem, ta- men non semper satis certi sumus nos habere veram attritionem: unde sequitur eo casu nos etiam expositos esse periculo salutis. His adde, quod etiam saepe potest contingere, ut homo aliis in occasionibus te- neatur elicere actum amoris Dei supra omnia, maxime quoties propo- nitur Deus cum motivis sufficienter persuadentibus illum sic esse di- ligendum: primo, quia secus tacendo videretur Deum contemnere: secundo, quia ubicumque est eadem obligatio iuris naturae Deum amandi pro aliquo tempore, eadem obligatio etiam occurrit quoties ratio motiva eadem est: sed ubi Deus proponitur sufficienter amandus, eadem est ratio Deum amandi, qua occurrit diebus Dominicis: igitur, etc. —

Idem dicendum quoties quis existimat actum amoris Dei esse neces- sarium ad vincendam aliquam gravem tentationem, aut ut sufficienter animum comparet ad aggrediendum aliquod opus heroicum, quod iam implere tenetur. Licet enim forte actus ille amoris Dei non esset a parte rei medium hic et nunc necessarium ad illos fines obtinendos; tamen hoc ipso, quod putat id ita esse necessarium, ad illud obligatur quamdiu in ea opinione manet, ne alias peccet contra conscientiam. Deinde, quia saepe potest contingere, ut illud sit vere medium neces- sarium ad dictos fines obtinendos, idque vel ob eius dispositionem, aliis viis non sit fortasse sufficienter excitandus, ut tentationem superet, aut opus illud constanter aggrediatur, vel etiam quia alia via non est a Deo impetraturus eas gratias, quibus indiget ut eos fines de facto obtineat. Etsi enim Deus nobis in necessitate non desit suam gratiam subministrando, tamen saepe ut det nobis gratias ma- iores, et quas videt habituras effectum, requirit ut eas certis ratio- nibus conemur impetrare: quas si ex negligentia omittamus, dat nobis minores, quibus etsi absolute possemus hoc vel illud perficere, tamen nonnisi difficillime id ita possemus, ideoque non sumus de facto per- fecturi.

Petes. An aliquis sit servandus ordo in exercitio charitatis erga nos, et proximum nostrum, et qualis ille sit?

Respondeo, revera servandum esse aliquem ordinem, ut communiter docent SS. Patres exponentes illud Cantic. 2. Ordinavit in me charitatem. Necnon et illud Apostoli ad Galat. 5. Operemur bonum ad omnes, maxime autem ad domesticos fidei; idest congregatos per unam fidem in eadem Ecclesiae domo. Nec refert, quod dicat S. Augustinus, lib. 1. De Doctrina Christiana, cap. 28. Omnes homines aeque diligendi sunt, scilicet quantum ad affectum; etenim ibidem assignat disparitatem esse servandam quantum ad officia charitatis; quod etiam docet lib. De Vera Reli- gione, cap. 47. Cum itaque omnibus, inquit, quos pariter diligit, prodesse non possit, nisi coniunctioribus prodesse malit, iniustus.

Solum enim illis verbis vult S. Augustinus omnes aequaliter dili- gendos esse, quantum ad generalitatem et substantiam dilectionis, quatenus nullus est a affectu generali excludendus; non quantum ad modum actus, seu intensionem, vel appretiationem. Respondeo secundo, ordinem charitatis requirere primo, ut quis propriam salutem magis diligat, quam proximi. Probat Seraph. Doctor, dist. 29. art. 1. qu. 3.

Quoniam, inquit, unumquodque plus appetit perfectionem in seipso, quam in suo simili, et quodlibet pondus plus trahit corpus in quo est ad situm sibi debitum, quam trahat aliud corpus annexum: hinc est, quod charitas prius desiderat Deum nobis uniri, et in nobis habitare, et nos in ipsum Deum tendere, et in ipso quiescere, quam petat in aliquo alio, qui nobiscum habeat aliquam similitudinem.

Concedendae sunt igitur rationes ostendentes, quod in ordine chari- tatis praeteritur dilectio sui dilectioni ipsius proximi. Et huius signum est, quia illi reprehenduntur et stulti reputantur, qui salu- tem propriam negligunt, ut procurent alienam. Huius etiam signum est, quia si homo ex charitate deberet diligere proximum quantum seipsum, ita quod esset ibi omnimoda aequalitas, iam duos proximos deberet diligere in duplo, quam seipsum, et tres in triplo, et sic ul- terius ascendendo: quod in nullo habente charitatem reperiri contingit quantumcumque perfecto. Probatur secundo: quia gratia gratum ta- ciens spectat ad charitatem, et datur propter propriam salutem, non aliorum, ut gratia gratis data. Ex quo sequitur, non licere, neglecta propria salute, vel venialiter peccare ob salutem alterius. Et confir- matur ex illo Sapientis: Qui sibi nequam est, cui alii bonus erit? Et ex illo Davidis: Qui diligit iniquitatem, odit animam suam. Nec excu- satur, quod alteri bonum sit; quia, ut ait Apostolus ad Rom. 3. Non sunt facienda mala, ut eveniant bona: quod asserere dicit blas- phemum esse, unde alibi dicit Scriptura: Quid prodest homini si mun- dum universum lucretur, animae vero suae detrimentum patiatur? quam commutationem dabit homo pro anima sua? Atque adeo non licet etiam velle privari Deo in perpetuum propter salutem plurimorum.

Sed dices. Venialiter peccasse optavit Michaeas propter alios, et mortaliter videntur Moyses, et Paulus optando carentiam perpetuae beatitudinis, ut apparet, idque propter aliorum salutem. Michaeas enim cap. 2. dixit haec verba: Utinam non essem vir habens spiritum, et mendacium potius loquerer. Moses Exod. 32. dixit Deo: Peccavit populus iste peccatum maximum, fecerunt sibi deos aureos: aut dimitte eis hanc noxam, aut si non facis, dele me de libro tuo, quem scripsisti. Paulus autem Rom. 9. inquit: Optabam ego ipse anathema esse a Christo pro fratribus meis, qui sunt cognati mei secundum carnem, idest exitium aeternum et extremum.

Respondeo, Michaeam hoc non optasse formaliter, sed tantum ma- terialiter. Et ut rem intelligas, recensuerat Propheta oppressiones pau- perum, aliasque iniurias proximis illatas, et Israilitis, et ideo captivi- tatem illis minatus fuerat; et ut intelligerent haec non ex odio, sed ex amore et compassione eorum, dicit: utinam quae prophetizo de clade et exitio Israilis, non sint prophetiae a Deo revelatae; sed mendacia mihi a vano timoris et pusillanimitatis spiritu metuque suggesta! Sic vulgo dicimus, utinam decipiar! utinam sim falsus vates! Atque adeo non optat formaliter mentiri, sed materialiter tantum, hoc est, ut reipsa non eveniat, aut ut non dicat ex Spiritu Dei, sed ex spiritu suo, vel hu- mano vani timoris: idque ut ostendat se velle suos cives perdurare, et non excindi, aut perdi a Assyriis, quod ex Deo eis comminabatur. Addo, etiamsi Michaeas formaliter optasset, non ideo excusatum fuisse a peccato, quia et ipse homo erat, et omnis homo potest esse mendax. — Quoad verba Mosis et Pauli, respondeo, neutrum simpliciter optasse se excidere a beatitudine: sed primo Moysem usum quadam erga Deum confidentia, immiscuisse se quodammodo causae populi, quem Deus volebat delere, ut Deus aut ipsum cum populo perderet, quod sciebat non futurum, aut utrumque salvaret. Sicut si filius Regis videns patrem iratum alicui multitudini rebellanti paratum immittere in eos milites, qui eos occiderent, se eidem multitudini immisceret, et ad patrem cla- maret, ut aut illis parceret, aut se cum illis occideret, sciens patrem hoc nullo modo facturum. Ita explicat S. Augustinus, qu. 117. super Exodum sic scribens:

Securus quidem hoc dixit, ut in consequentibus ratiocinatio con- cludatur, idest, ut quia Deus Moysem non deleter de libro suo, populo peccatum illud remitteret. Quasi diceret: sicut non timebat se delendum esse de libro vitae, ita etiam sine haesitatione confidebat se impetraturum a Deo quod petebat. Quantum autem ad sanctum Paulum dico, ipsius desiderium fuisse tantum conditionatum, ut si fieri posset, sine peccato, illud exoptaret. Quod utique praeclare expendit sanctus Chry- sostomus, Homil. 16. ad Rom., sic scribens:

Neque enim, inquit, simpliciter haec dixit; sed quoniam omnes dicebant, Deumque incusabant, quod qui digni habiti essent Dei filii vocari, legem accipere, ante omnes illum novisse, tali, tantaque gloria frui, illum eundem ante universum orbem colere; tum autem promissiones accipere, patresque earumdem tribuum, quodque omnium maximum, ipsius Christi maiores esse, hoc enim est, ex quibus est Christus, quantum attinet ad carnem, eiecti atque inhonorati essent; pro illis autem introductis, qui numquam illum agnovissent homines, iis videlicet qui a Gentibus ortum duxissent: haec igitur quae dicebant, quoniam Deum convitiis afficerent, audiens haec Paulus aegre ferens ac pro Dei gloria dolens, precatus est anathema esse, si modo fieri posset, ut illi salvi forent, et convitium eiusmodi cessaret, ne videretur Deus illorum maiores decepisse, quibus dona pollicitus est.

Instabis. Ipsemet sanctus Paulus ad Philip. 1. non conditionate, sed absolute optat, pro aliquo tempore carere beatitudine propter sa- lutem aliorum, ait enim: Coarctor autem e duobus: desiderium habens dissolvi, et esse cum Christo, multo magis melius: permanere autem in carne, necessarium propter vos. Et hoc confidens, scio quia manebo, et permanebo omnibus vobis ad profectum vestrum, et gaudium fidei.

Respondeo. Apostolum ibi non optare in carne permanere propter alios, sed ob necessitatem aliorum posita libertate eligendi nescire quid eligeret, vitam scilicet, an mortem. Atque hoc non est contra charitatem ad seipsum, quippe conferebat ad maius eiusdem chari- tatis incrementum, et ad accumulandum maiora semper merita et praemia, quae non ita per brevem atque per longam vitam compa- rantur.

Plurima circa ordinem charitatis hominis erga parentes, filios, pro- pinquos, et extraneos disputari solent a Doctoribus Theologiae mora- lis. Verum quoniam haec non sunt nostri praesentis instituti, ideirco dumtaxat moneo, primo parentes magis esse diligendos quam filios; quia etsi filii sint velut pars parentum, quorum proinde amor qui descendere potius, quam ascendere dicitur, magis in filios propendeat, nihilominus in extrema necessitate providendum esset potius paren- tibus, quam filiis; quippe cum ab eis potest Deum, maximum bene- ficium, nempe vitam, fuimus adepti: unde etiam praeceptum hono- randi parentes, et eis subveniendi immediate ponitur post tria prae- cepta ad Deum spectantia. Unde S. Ambrosius exponendo illud Cant. 2. Ordinarit in me charitatem, ait: Multorum charitas inordinata est, quod in primo est ponunt tertium vel quartum. Primo Deus diligendus est, secundo parentes, inde filii, post domestici, qui si boni sunt, malis filiis praeponendi sunt, etc.

Post filios vero magis succurrendum est propinquis, iuxta ordinem intimioris affinitatis, et maioris coniunctionis naturalis, quam habent nobiscum, ut docet sanctus Augustinus, lib. De vera religione, cap. 42. *Cum omnibus quos pariter diligis prodesse non possis, ni coniunctio…ribus prodesse multis, iniustus es. Et lib. De Doctrina Christiana, cap. 28.

Omnes homines aeque diligendi sunt: sed cum omnibus prodesse non possis, his potissimum consulendum est, qui pro eorum et temporum vel quarumlibet rerum opportunitatibus constrictius tibi quasi quadam sorte coniunguntur. Nihilominus qui maiorì pietate sunt illustres, etiam amore potiori ac praestantiori sunt a nobis diligendi ex motivo charitatis; cum enim huius praestantissimae virtutis obiectum sit Deus ipse, etiam propensiori inclinatione ipsa nos stimulat ad eos diligendos, qui intimiorem ac perfectiorem cum Deo coniunctionem servant: quamquam non dubitem quod si iustus aliquis, et unus ex nostris propinquis minorì pietate donatus, aequali necessitate premerentur, potiori iure subveniendum esset propinquo, quam alieno: ordo enim dilectionis proximi in hac vita maxime dicitur ex coniunctione, seu proximitate illius nobiscum; maior autem est proximitas et coniunctio naturalis propinquorum, quam exterorum, ac subinde potiori ratione eis subveniendum esset. Si plura desideras, consulas Theologiae moralis Doctores, qui uberrime de ordine servando in actibus charitatis disputant.

Caeterum hoc unum nobis sapere necessarium est, ut charitatem perfectam habeamus; charitas namque perfecta omnis sanctitatis coronidem, quantum haberi potest in hac mortali vita, inducit. Nam, ut praeclare ait sanctus Augustinus, lib. De Natura et Gratia, cap. 10. Charitas inchoata, inchoata iustitia est: charitas profecta, provecta iustitia est: charitas magna, magna iustitia est: charitas perfecta, perfecta iustitia est: sed charitas de corde puro, et fide non ficta.

Haec est pretiosa illa Evangelica margarita, quam qui invenit homo, vendit omnia quae habet, et emit eam, ut docet idem S. August., Tract. 5. in Epist. Ioan. > Haec, inquit, pretiosa margarita charitas est; sine qua nihil tibi prodest, quodcumque habueris: quum si solam habeas, tibi sufficit. Haec est, ait ibidem, quae discernit inter filios Dei, et filios diaboli: signent se omnes signo crucis Christi: respondeant omnes, Amen: cantent omnes, Alleluia: baptizentur omnes: intrent omnes Ecclesias: faciant parietes basilicarum: non discernuntur filii Dei a filiis diaboli, nisi charitate.

Sola est, ut addit Tract. De Laud. Charit., quam felicitas sua non extollit, quia non inflatur: sola est quum conscientia mala non punit, quia non agit perperam. Inter opprobria, secura est: inter odia benefica; inter iras placida; inter insidias innocens: inter iniquitates gemens; in veritate respirans. Quid illa fortius, non ad retribuendas, sed ad curandas iniurias? Quid illa fidelius, non caritati, sed aeternitati? Nam ideo tolerat omnia in praesenti vita, quia credit omnia de futura vita: et suffert omnia quae hic irrogantur, qui sperat omnia quae hic promittuntur. Merito numquam cadit. Ergo sectamini charitatem: et eam sancte cogitantes, afferre fructum iustitiae: et quidquid uberius, quam ego dicere potui vos inveneritis, in eius laudibus, appareat in vestris moribus. Amen.

IMPRIMATUR:

Fr. ALBERTUS LEPIDI O. P. S. P. A. Magister.

IMPRIMATUR:

IOSEPH CEPPETELLI, Archiepiscopus Myrensis, Vicesgerens.