Scotus Academicus, Tomus octavus: De Divino Gratiae Beneficio, et initium De Virtutibus Theologicis

Notandum 1. Externam fidei confessionem sumi posse duobus modis: Primo quidem communiter et late pro omnibus bonis operibus, quae mediante fide, seu ad illius illustrationem exercentur; de qua confessione dicit S. Iacobus, cap. 2. Ostende mihi fidem tuam sine operibus, et ego ostendam tibi ex operibus fidem meam. Secundo, stricte et proprie pro ipsa manifestatione fidei per aliquod signum sensibile, sive vocis, sive scripturae, sive actus, quibus testaremur nos habere internam fidem, et credere articulis fidei; quae quidem manifestatio dicitur proprie fidei confessio, estque secundum omnes Theologos externus fidei actus: sicut e contra externa fidei negatio est actus externus infidelitatis. Haec autem professio fidei potest habere bonitatem extrinsecam provenientem ex ordinatione intrinseca alicuius virtutis interioris. Difficultas autem est, an proveniat ab ipsomet interno fidei habitu, quemadmodum honestas actus exterioris eleemosynae est propria actui misericordiae: an vero ab aliqua alia virtute proveniat, puta charitate erga Deum, veracitate, fortitudine, etc. Circa quam difficultatem explicandam triplex potissimum est Auctorum sententia: Prima quidem eorum, qui contendunt confessionem externam esse veram actum fidei, quia procedit ab ipsa fide interna, quatenus connaturale est homini conceptum internum exterius propalare, et ipsemet ad id instigat. Secunda negat esse actum virtutis fidei, seu habere honestatem propriam illius, quippe cum possit esse sine actu interiori ipsius fidei, imo et exterior fidei negatio possit esse sine actu interiori: potest enim quis confiteri exterius fidem per simulationem, et absque eo quod habeat assensum internum circa articulos fidei; potest etiam quis negare fidem exterius, absque eo quod eam interius deneget, quemadmodum credendum est contigisse sancto Petro, dum se non novisse Christum contestatus est. Tertia denique sententia contendit fidei confessionem exteriorem non esse proprie actum fidei, sicut actus exterior temperantiae est actus virtutis temperantiae; sed se habere sicut signum manifestativum actus interioris, ac veluti actum secundarium et indirectum virtutis fidei.

NOTANDA 2. Quod attinet ad praecptum confessionis fidei¹ illud generatim esse duplex, nimirum Ecclesiasticum, et divinum. Ecclesiasticum maxime fundatur in constitutionibus seu Canonibus Ecclesiae, quibus universim, aut certo generi personarum praescribitur emittenda fidei professio; quemadmodum in Concilio Tridentino, Sess. 21. cap. 12. De reformatione, ordinatur ut provisi de beneficiis quibuscumque curam animarum habentibus, teneantur

die adeptae possessionis ad minus intra duos menses in manibus ipsius Episcopi, vel eo impedito coram generali eius Vicario, seu Officiali orthodoxae suae fidei publicam facere professionem, et in Romanae Ecclesiae obedientia se permansuros spondeant ac iurent. Provisi autem de Canonicatibus et Dignitatibus in Ecclesiis Cathedralibus non solum coram Episcopo, seu eius Officiali, sed etiam in Capitulo idem facere teneantur: alioquin praedicti omnes provisi ut supra, fructus non faciant suos, nec illis possessio suffragetur.

Et Sess. 25. cap. 2. De reformatione:

Praecipit sancta Synodus Patriarchis, Primatibus, Archiepiscopis, Episcopis, et omnibus aliis, qui de iure, vel consuetudine in Concilio Provinciali interesse debent, ut in ipsa prima Synodo Provinciali, post finem praesentis Concilii habenda, ea omnia, et singula, quae ab hac sancta Synodo definita et statuta sunt, palam recipiant: necnon veram obedientiam Romano Pontifici spondeant et profiteantur, etc.

Praeceptum divinum confessionis faciendae exprimitur in plurimis sacrae Scripturae oraculis infra referendis. Illud autem est duplex, unum quidem affirmativum, aliud autem negativum. Illud praecipit fidem aliquando manifestandam esse per signum aliquod externum et sen sibile: aliud vero vetat fidem negari, aut aliquid contrarium confessioni fidei fieri. Istud obligat, non quidem pro singulis vitae momentis, sed tantum aliquando, et pro aliquo solum tempore, aut circumstantiis; hoc autem obligat semper, et pro semper, seu pro qualibet temporis differentia, quia nusquam licet fidem negare, ut dicemus infra.

NOTANDA 3. Nonnullos aliquando haereticos, maxime vero ⟦illegible: sect name lost in faded print⟧ asseruisse, licitum esse fidem in tormentis negare, dummodo corde retineatur, ut refert Eusebius, lib. 6. Historiae, cap. 28. et Epiphanius haeresi 19.; quibus accenseri possunt Priscillianistae, qui ut tradit S. Augustinus, haeresi 70. asserebant posse aliquem occultare suum errorem, etiam periurando; quem errorem suscitaverunt Anabaptistae, et alii, ut refert Valentia, tom. 1. disp. 1. quast. 3. contra quos omnes errores diserte pronuntiat Ecclesia, fidem nusquam esse negandam, quamquam consentiat illam aliquando posse licite occultari. Sciendum autem est aliud esse occultare, seu dissimulare veram fidem, aliud tactis aut dictis falsam simulare: dissimulatio enim verae fidei locum habet, quando fit aliquid ex quo positive non colligitur eum, qui tali dissimulatione utitur, esse Christianum, seu Catholicum, sic tamen, ut inde nihil contrarium significetur; simulatio vero falsae fidei consistit in factis significantibus hic et nunc ipsum simulantem profiteri aliam fidem Christianae aut Catholicae fidei directe oppositam.

His praemissis, quatuor supersunt hac in Quaestione determinanda: primum, quod exterior fidei confessio non sit proprie actus fidei, elicitus, aut imperatus: secundum, quod aliquibus in circumstantiis aut occasionibus teneamur profiteri fidem ex divino mandato: tertium, quod nusquam liceat ipsam negare: quartum denique, quod liceat interdum veram fidem occultare, nusquam vero falsam profiteri.

Conclusio prima. — EXTERNA FIDEI CONFESSIO NON EST ACTUS ELICITUS AUT IMPERATUS AB HABITU FIDEI.

Probatur: externa confessio consistit in actione aliqua, quae quoad substantiam producitur a potentia naturali locomotiva, a qua elicitur seu producitur locutio, scriptio, nutus, aut aliud opus protestativum fidei internae: sed ista omnia non habent fidem internam pro principio elicitivo; ac subinde externa illa confessio non elicitur ab habitu interno fidei in intellectu residente. Quod autem confessio exterior etiam non imperetur ab habitu fidei, constat, quia habitus aut assensus fidei, quatenus est in intellectu, non potest imperare actibus externis, hoc enim solum spectat ad voluntatem, quae per volitionem imperare potest aliis potentiis. Itaque actus fidei exterior non est proprie actus elicitus aut imperatus ab habitu fidei. Igitur statuendum est confessionem externam eatenus spectare ad fidem, quatenus proprie imperatur a voluntate per volitionem confitendi exterius fidem, quae quidem volitio specialem habet honestatem, eam nimirum, quam habet volitio credendi: sicut enim honestum est velle credere, sic et velle confiteri quod credimus; et consequenter in ipso credere et confiteri est similis honestas obiectiva fundata in excellentia divinae veracitatis. Excellentia enim veracitatis divina eadem est, cuius cultum intendit voluntas imperando assensum fidei, et captivando intellectum in eius obsequium ad vitandam irreverentiam, quae divinae veracitati inferretur, non assentiendo eius dictis. Gravatur autem divinae veracitati irrogaretur irreverentia, si quis negaret exterius fidem obiectis a Deo revelatis: sicut e contra cedit in cultum et reverentiam eiusdem palam profiteri veritatem eiusmodi obiectorum revelatorum: ad eumdem ergo habitum voluntatis pertinet utrumque: actus imperare, et amare; unde Apostolus 2. ad Corinth. 4. ait: Habentes eumdem spiritum fidei, sicut scriptum est: Credidi, propter quod locutus sum: et nos credimus, propter quod et loquimur. Censeo igitur confessionem fidei posse dici illius actum: primo, ratione similis honestatis, quae inest utrique actui interiori et exteriori fidei, quippe cum uterque tendat in veracitatem divinam honorandam. Secundo, quia uterque imperatur ab eadem pia motione voluntatis, quae non solum imperat actui interno, sed etiam actui externo confessionis. Tertio, quia confessio externa est signum fidei internae, quemadmodum arteriae pulsus dicitur sanus, quia est signum internae sanitatis. Quarto, quia confessio externa et assensus fidei internus innituntur eadem ratione formali, nempe revelatione Dei. Hac igitur ratione conciliari possunt omnes praefatae sententiae, nempe quod confessio exterior fidei imperetur quidem per piam volitionem credendi, dirigatur per habitum et assensum internum fidei, eliciatur vero per potentiam locomotivam quae eiusmodi signum fidei manifestativum exhibet.

Conclusio secunda. — PRECEPTUM DIVINUM EST FIDEM EXTERIUS INTERDUM CONFITENDI, NUSQUAM VERO EAM NEGANDI.

Probatur primo plurimis Scripturae sacrae oraculis: sic Matth. 10. Omnis ergo, qui confitebitur me coram hominibus, confitebor et ego eum coram Patre meo, qui in caelis est. Qui autem negaverit me coram hominibus, negabo et ego eum coram Patre meo, qui in caelis est. Idem repetitur Luca 12. Omnis quicumque confessus fuerit me coram hominibus et Filius hominis confitebitur illum coram Angelis Dei: qui autem negaverit me coram hominibus, negabitur coram Angelis Dei. Et Lucae 9. dicitur: Qui me erubuerit, et meos sermones, hunc Filius hominis erubescet, cum venerit in Maiestate sua, et Patris, et sanctorum Angelorum. Significatur, ad Rom. 10. Si confitearis in ore tuo Dominum Iesum, et in corde tuo credideris, quod Deus illum suscitarit a mortuis, salvus eris; corde enim creditur ad iustitiam, ore autem confessio fit ad salutem. Inde S. August., lib. De Fide, et Symbolo, cap. 1. recte dixit: Fides officium a nobis exigit, et cordis et linguae: sub officio linguae veluti principaliori signo expressivo omnem exteriorem confessionem intelligens. In quibus verbis duplex exprimitur praeceptum, affirmativum unum, quo tenemur fidem interdum profiteri exterius; negativum alterum, quo nusquam eam negare licet. Quod autem interdum teneamur exterius fidem profiteri, colligi potest primo, quia, inquit de Lugo d. 11. sect. 1. Deus non voluit de facto Ecclesiam solum invisibilem et mentalem, sed visibilem per unionem et coniunctionem sensibilem, ut nempe fieret unum corpus mysticum visibile animatum uno et eodem spiritu visibili interno. Hic autem coniunctio visibilis fieri non potest, nisi membra ad invicem sensibiliter coniugantur inter se, quod fit dum singula manifestant aliquo signo sensibili se esse membra huius corporis mystici, profitendo eamdem fidem, et religionem communem aliis membris. Secundo, quia id cedit maxime in Dei gloriam et celebrationem eius divinae maiestatis: quemadmodum enim ille indignus censeretur, qui adscriptus in familiam Principis, et ab eo tam amplum stipendium accipiens, nollet tamen se ex ipsius Principis famulis profiteri, nec ullum nisi clam vellet obsequii sui signum Principi exhibere, sic enim agendo videretur dedignari Dominum, et erubescere professionem suae servitutis: sic irreverentia eo maior fieret Deo ab illo, qui per baptismum inter eius famulos consignatus, nollet publice se veri Dei servum et cultorem profiteri, quo infinite maior Dei dignitas ac maiestas, et innumera illius erga famulos beneficia ac merita, assiduam ab eis exigunt suae professionem servitutis, et fidei erga Dominum infinite excellentem, et cui tot se nominibus obstrictos noverunt. — Caeterum, huic praecepto ordinarie faciunt satis fideles, quoties implent opera aliorum praecptorum Christianae legis, puta cum recipiunt sacramenta, adsunt Missae sacrificio, templa devote frequentant, et faciunt satis omnibus mandatis ab Ecclesia Catholica singulis fidelibus praescriptis. Nec requiritur, quod illa opera fiant ex speciali motivo manifestandi et confitendi fidem; non enim necessum est, ut quis satisfaciat praecepto, quod opus praeceptum impleat ex motivo illius praecepti; qui enim ex pia consuetudine ieiunare solet diebus singulis Veneris, revera satisfacit praecepto Ecclesiae, dum ipso die Veneris occurrit feria quatuor temporum, aut vigilia alicuius festi, in qua ex praecepto Ecclesiastico ieiunandum est, etsi de praecepto ieiunii non cogitet.

Extra vero casus ordinarios varia possunt occurrere circumstantiae, in quibus exterior fidei professio fieri debet ex ipsa virtute fidei: primo namque toties tenemur fidem publice profiteri, quoties si de fide interrogati taceremus, silentium istud praeberet ansam vel cogitandi, quod fides non esset vera, vel esset occasio aliis, ut averterentur a fide. Secundo, quando adultus suscipit baptismum: eo namque tempore ipsa reverentia erga divinam veracitatem et auctoritatem obligat ad exhibendum signum fidei externum, et profitendos nos eiusdem fidei cultores. Tertio, quoties omissio confessionis fidei esset occasio, et in causa, cur alii a fide deticerent: aut inde esset periculum morale ipsi fideli deticiendi a fide, nisi per actum illum contrarium, et protestationem externam, timorem et erubescentiam excuteret, sese Christianum et Catholicum publice profitendo. — Sunt etiam plures alii casus, in quibus videtur urgere obligatio profitendi fidem ex praeceptis aliarum virtutum. Sic v. g. fidem debemus saltem implicite profiteri, quando debemus sacramentum aliquod suscipere, audire Missam, recitare Officium, adire Templa, Eucharistiam adorare, imagines Sanctorum vel eorum reliquias colere, observare ieiunia, vel dies festos, et similia. Haec autem obligatio in iis casibus non oritur ex virtute fidei, sed ex aliis praeceptis, quae servari non possunt sine explicita vel implicita fidei confessione.

Quantum autem ad secundam partem, nempe fidem nusquam esse negandam, res est in comperto, quod scilicet negatio ista fieri non posset citra peccatum, quia quicumque negat fidem, opponit se auctoritati divinae, negando aliquam veritatem revelatam: Deo autem gravis fit offensa negando eius veracitatem; quippe implicite per istam ne gationem significatur Deum esse mendacem, ac subinde illa negatio fieri non potest citra peccatum. Ex quibus fit consequens nusquam licitum esse fidem negare.

Probant id testimonia Patrum et auctorum ecclesiasticorum locupletissima, quae fidem faciunt a christianis id unum tyrannos postulasse ut Christum negarent, seque christianos esse palam inficiarentur. Quod velut impium fideles sunt execrati, mori potius quam fidem negare, vel falsam religionem simulare eligentes. Qua de re Tertullianus, Apologet., cap. 2. praeclare scribit:

Itaque nec in illo ex forma malorum iudicandorum agitis erga nos, quod caeteris negantibus adhibetis tormenta ad confitendum, solis christianis ad negandum; cum, si malum esset, nos quidem negaremus, vos vero confiteri tormentis compelleretis. Vociferatur homo: christianus sum. Quod est dicit; tu vis audire quod non est. Veritatis extorquendae praesides, de nobis solis mendacium elaboratis audire. Hoc sum, inquit, quod quaeris, an sim; quid me torques in perversum? confiteor, et torques; quid faceres, si negarem? Plane aliis negantibus non facile fidem accommodatis; nobis, si negaverimus, statim creditis. Suspecta sit vobis ista perversitas, ne qua vis lateat in occulto, quae vos adversus formam, adversus naturam iudicandi, contra ipsas quoque leges ministret. Nisi enim fallor, leges malos erui iubent, non abscondi; confessos damnari praescribunt, non absolvi. Hoc Senatus consulta, hoc Principum mandata definiunt, hoc imperium, cuius ministri estis. Civilis, non tyrannica dominatio vestra est. Apud tyrannos enim tormenta etiam poenae adhibentur; apud vos soli quaestioni temperantur. Vestram illis servate legem usque ad confessionem; et si confessione praeveniantur, vacabunt. Sententia opus est; debito nocens expungendus est, non eximendus. Denique illum nemo gestit absolvere, non licet hoc velle; ideo nec cogitur quisquam negare. Christianum, hominem omnium scelerum reum deorum, imperatorum, legum, morum, naturae totius inimicum existimas, et cogis negare, ut absolvas, quem non poteris absolvere, nisi negaverit. Praevaricaris in leges. Vis ergo neget se nocentem, ut eum facias innocentem, et quidem invitum iam, nec ile praeterito reum. Unde ista perversitas? ut etiam illud non recogitetis, sponte confesso magis credendum esse, quam per vim neganti; vel ne compulsus negare, non ex fide negarit; et absolutus ibidem post tribunal de vestra rideat aemulatione, iterum christianus.

Et lib. De Idololatria, cap. 14. ne festa quidem ethnicorum a christianis citra impietatem observari posse ait. Ubi loquens de Apostoli institutione et doctrina haec habet:

Sed etsi non prohibet nos conversari cum idololatris et adulteris et caeteris criminosis, dicens (1. Cor., V. 10.): caeterum de mundo exiretis: non utique eas habenas conversationis immutare, ut quoniam necesse sit et convivere nos et commisceri cum peccatoribus, ideo et cum eis peccare possimus. Ibi est commercium vitae, quod Apostolus concedit; hic peccare, quod nemo permittit. Licet convivere cum ethnicis, commorari non licet. Convivamus cum omnibus: conlaetemur ex communione naturae, non superstitionis. Pares anima sumus, non disciplina: compossessores mundi, non erroris.

Et lib. De Paenitentia, cap. ⟦illegible: chapter numeral lost⟧:

Sed aiunt > quidam satis Deum habere, si corde et animo suspiciatur, licet actu minus fiat. Itaque se salvo metu et fide peccare: hoc est, salva castitate matrimonia violare, salva pietate parentis renuentem temperare. Sic ergo et ipsi salva venia in gehennam detrudentur, dum salvo metu peccant.

— Haereticorum errorem confutat S. Augustinus, lib. De Fide et Symbolo, cap. 1. dicens: Salvi esse non possumus, nisi ad proximorum salutem nitentes, fidem ore profiteamur, quam etiam corde gestamus. — Idem error profligatur ex sanctissima Ecclesiae disciplina qua ignavos christianos qui libellos a iudicibus ethnicis numerata pecunia obtinuerant, ne ob fidei christianae professionem in iudicium vocarentur, severissimae paenitentiae addixit. De quibus S. Cyprianus in Tractatu De Lapsis ait:

Nec sibi quominus agant paenitentiam blandiantur, qui etsi necandis sacrificiis manus non contaminaverunt, libellis tamen conscientiam polluerunt, et illa profectio denegantis, contestatio est christianae, quod fuerat abnegantis; tacuisse se dixit, quidquid alius faciendo commisit. Christus in praeceptis suis dicit: qui confusus non fuerit, confundetur cum Filio hominis. Et christianum se putat, qui christianus esse confunditur aut veretur? Quomodo potest esse cum Christo qui ad Christum pertinere aut erubescit, aut metuit? Minus plane peccaverit non videndo idola, nec sub oculis circumstantis atque insultantis populi sanctitatem fidei profanando, non polluendo manus suas tanetis sacrificiis nec sceleratis cibis ora maculando. Hoc eo proficit ut sit minor culpa, non ut innocens conscientia. Facilius potest ad veniam criminis pervenire, non est tamen immunis a crimine. Nec esset in agenda paenitentia atque in Domini misericordia deprecanda; nec quo minus esse in qualitate delicti videtur, in neglecta satisfactione cumulatur.

— Sed adversus hunc errorem nihil luculentius Tertulliani testimonio, Apologet., cap. 21:

Igitur, provocati ad sacrificandum, obstruimus gradum pro fide conscientia nostra, qua certi sumus, ad quos ista perveniant officia sub imaginum prostitutione et humanorum nominum consecratione. Sed quidam dementia existimant, quod cum possimus et sacrificare in praesenti, et illaesi abire manente apud animum proposito, obstinationem saluti praebeamus. Datis scilicet consilium, quo vobis abutamur; sed agnoscimus, unde talia suggerantur, quis totum hoc agitet, et quomodo nunc astutia suadendi, nunc duritia saeviendi ad conscientiam nostram deiiciendam operetur. Ii scilicet spiritus daemoniorum et angelorum perditurae, qui noster ob divortium aemulus et ob Dei gratiam invidus, de mentibus vestris adversus nos praeliatur.

Quibus verbis evertitur Haereticorum error posterioribus hisce temporibus a quibusdam usurpatus, si vere coram idolo genuflectere, et incensum adolere, modo intentio ad Crucifixum quem occulte venerabant dirigeretur. Qui error, agente illustrissimo et religiosissimo episcopo Ingolstadiensi, Ioanne de Palatox, ab Innocentio XI Pontifice maximo damnatus est. — Denique S. Augustinus redivivum in Priscillianistis veterum illorum haereticorum errorem confutavit, lib. contra mendacium ad Consentium, cap. 2. Contendebant Priscillianisti, etiam in professione religionis, corde retinendam esse veritatem, ore autem ad alienos falsum proferri posse citra peccatum, et hunc esse huius versiculi sensum,

Psal. 11: Qui loquitur veritatem in ore suo; qualitatis esset ad iustitiam coram proximis non mentiri, coram alienis vero hoc liceret. Isti in hunc etiam tam pravum sensum Apostoli verba detorquebant ad Eph. 4: Deponentes mendacium, loquimini veritatem, unusquisque cum proximo suo, quia sumus invicem membra. Hanc autem haeresim sic refellit S. Augustinus:

Quae sententia sanctos martyres exhonorat, imo vero aufert sancta omnino martyria; iustius enim, sapientiusque facerent secundum istos, si persecutoribus suis non se confiterentur esse christianos, nec eos sua confessione facerent homicidas: sed potius mentiendo et negando quod erant, et ipsi salvum haberent carnis commodum, cordisque propositum; et illos conceptum animo scelus implere non sinerent. Non enim proximi eorum erant in fide christiana, ut cum eis deberent loqui veritatem in ore suo, quam loquebantur in corde suo, sed ipsius veritatis insuper inimici. Si enim Iehu, quem sibi inter caeteros ad exemplum mentiendi prudenter videntur intueri, servum Baalis se esse mentitus est, ut servos eius occideret: quanto iustius secundum istorum perversitatem, tempore persecutionis servos daemonum se mentirentur servi Christi, ne servi daemonum servos occiderent Christi; et sacrificarent idolis ne interficerentur homines, si sacrificavit ille Baali ut interliceret homines? Quid enim eis obesset, secundum egregiam doctrinam mendaciloquorum, si diaboli cultum mentirentur in corpore, quando Dei cultus servabatur in corde? Sed non sic intellexerunt Apostolorum martyres veri, martyres sancti. Viderunt, quippe tenueruntque quod scriptum est: Corde creditur ad iustitiam, ore confessio fit ad salutem; et: In ore eorum non est inventum mendacium.

Obiicies in gratiam Haereticorum: Iehu rex Israel simulavit se cultorem esse Baal, dicens: Achab coluit Baal parum. ego autem colam eum amplius. Nunc igitur omnes prophetas Baal, et universos servos eius, et cunctos sacerdotes ipsius vocate ad me, nullus sit qui non veniat, sacrificium enim grande est mihi Baal: quicumque defuerit non vivet. Porro Iehu faciebat hoc insidiose ut disperderet cultores Baal, inquit Scriptura, IV Reg., cap. 10. Atqui Iehu propter hoc opus remuneratus a Deo est. qui firmavit thronum Israel filiis eius usque ad quartam generationem (ut ibidem habetur): licitum igitur est religionem exterius simulare, aut fidem negare, modo corde retineatur. — Respondeo distinguendo minorem: Iehu propter hoc opus remuneratus est a Deo, idest propter deletam domum Achab iuxta Dei mandatum, concedo. idest propter mendacium et simulationem falsae religionis, nego. Id significat Scriptura, cum Dominum sic Iehu perhibet allocutum: Quia studiose egisti quod rectum erat et placebat in oculis meis, et omnia quae erant in corde meo fecisti contra domum Achab: filii tui usque ad quartam generationem sedebunt super thronum Israel. Caeterum simulationem Iehu tantum abest ut probet sacra Scriptura, quin potius ipsum impietatis nota ibidem inurit. Delevit itaque Iehu Baal de Israel: veruntamen peccatis Ieroboam filii Nabat qui peccare fecit Israel non recessit, nec dereliquit vitulos aureos qui erant in Bethel et in Dan. Et infra: Porro Iehu non ambulavit ut ambularet in lege Domini Dei Israel in toto corde suo: non enim recessit a peccatis Ieroboam qui peccare fecerat Israel. Ista responsio est S. Augustini, lib. Contra Mendacium, cap. 2. dicentis:

Illum vero Iehu mendacio impio et sacrificio sacrilego occidendos impios et sacrilegos inquirentem non imitarentur, nec si de illo qualis fuisset eadem Scriptura tacuisset. Cum vero scriptum sit eum rectum cor non habuisse cum Deo; quid ei profuit, quod pro nonnulla obedientia, quam de domo Achab omnino delenda, pro cupiditate suae dominationis exhibuit, aliquantam mercedem transitoriam regni temporalis accepit?

Obiicies 2. Elisaeus concessit Naaman principi militiae regis Syriae, ut rege adorante in templo Remmon, et ipse cum eo adoraret in eodem loco: atqui haec erat religionis falsae aperta simulatio: itaque simulatio religionis licita est. — Probatur maior ex verbis Naaman ad Elisaean, et ex prophetar responsione: hoc autem solum est, de quo praeceris Dominum pro servo tuo: quando ingredietur dominus meus templum Remmon ut adoret, et illo innitente super manum meam, si adoravero in templo Remmon, adorante eo in eodem loco, ut ignoscat mihi Dominus servo tuo pro hac re. Qui dixit ei: Vade in pace.

Respondeo: Distinquo maiorem: et ibi nomen adorationis improprie sumitur pro corporis incurvatione, concedo: et ibi sumitur vox adorationis pro cultu soli Deo vero exhibito, nego. Naaman itaque non postulavit ab Elisao facultatem adorandi idolum Remmon, sed munus dumtaxat suum gerendi in templo Remmon, sicut alibi gerebat, sustentando scilicet Benadab coram idolo procumbentem, et inclinandi corpus aut procumbendi cum rex procubuisset. Hoc autem obsequium non erat simulatio falsae religionis, cum idolo nullatenus daretur cultus, sed regi. Simulatio autem fuisset aut aperta cultus Remmon professio, si gessisset aliquid Naaman quod proxime ad sacrificium falso numini oblatum pertineret, vel ad impias falsae religionis ritus, ut si vinum sacrificanti regi porrexisset, si verbum aliquod sacrificiis sacrilegis necessarium protulisset, aut similem aliquam contulisset operam, ut colligitur ex Tertulliano, lib. De Idololatria, cap. 11. dicente:

Caeterum quid tacent servi, vel liberi fideles? item officiales sacrificantibus dominis, vel patronis vel praesidibus adhaerentes? Sed si merum quis sacrificanti tradiderit, imo si verbo quoque aliquo sacrificio necessario adiuverit, minister habebitur idololatriae. Huius regulae memores, officium etiam magistratibus et potestatibus possumus reddere secundum patriarchas et caeteros maiores, qui regibus idololatris usque ad finem idololatriae apparuerunt.

Porro nulla esse poterat suspicio de Naaman quod idolum Remmon adoraret, etiam si genuflecteret cum Benadab in templo Remmon, quia Iudaorum religionem palam profitebatur, sicut antea contestatus fuerat Elisam, auferens onus duorum burdonum de terra Israel, ut aedificaret altare Deo vero, et ipsum unice coleret. Concede mihi servo tuo, inquit, ut tollam onus duorum burdonum de terra, non enim faciet ultra servus tuus holocaustum, aut hostiam diis alienis, nisi Domino.

Instabis: Naaman non rogasset Elisaeum ut veniam postularet a Deo pro opere quod sine ullo prorsus peccato potuisset exerceri: atqui si illa adoratio in templo Remmon fuisset merum obsequium exhibitum regi Syriae, sine ullo prorsus peccato potuisset exerceri: non igitur postulasset Naaman ab Elisao ut veniam rogaret a Deo pro illa ado ratione in templo Remmon. — Respondeo, hoc argumentum concludere quod peccaverit Naaman, adeoque non favere Haeceisitis. Sed quia ipsum a sacrilega simulatione vindicamus, dicendum est ad maiorem, ipsum nondum satis in moralibus eruditum, et scrupulis agitatum, quod neophytis facile contingit, veniam postulasse facinoris de quo timebat ne Deo displiceret. Caeterum Elisaeus ostendit praefatum opus citra peccatum exerceri posse, cum scrupulo ipsum exemit, his verbis: Vade in pace; et certe licitum id fuisse Naamo non solum Elisaeus, sanctus, eruditus, et divinae legis studiosus, si quis unquam extitit, director persuadet; sed etiam Tertullianus, cum hanc regulae morales christianae statuit lib. De Idololatria, cap. 16.

Malus circumsedit saeculum idololatria, licebit adesse in quibusdam, qua nos homini, non idolo, officiosos habent. Plane ad sacerdotium et sacrificium vocatus non ibo (proprium enim idoli officium est): sed neque consilio, neque sumptu, aliave opera in eiusmodi fungar. Si propter sacrificium vocatus assistam, ero particeps idololatriae: si me alia causa coniungit sacrificanti, ero tantum spectator sacrificii.

Cum itaque alia causa a sacrificio coniungeret Naaman regi Syriae domino suo idolo Remmon sacrificanti, illudque adoranti, non erat particeps idololatriae, sed tantum spectator.

An autem licitum sit fidem interdum dissimulare, aut occultare, gravis est difficultas, et multiplex inter Theologos contentio. Quid autem in hac re nobis verius videatur, aperiet

Conclusio tertia. — LICITUM EST INTERDUM FIDEM OCCULTARE, NON SOLUM NEGATIVE, ILLAM PER ALIQUEM ACTUM POSITIVUM NON MANIFESTANDO, SED ETIAM POSITIVE ET AFFIRMATIVE, QUANDO ALIAS NON ADEST OBLIGATIO CONFITENDI FIDEM. Haec est communis quoad utramque partem apud Theologos, maxime quantum ad primam partem, quia licitum est fugere, vel se occultare tempore persecutionis, ut docet Christus Dominus, Matth. 10. ubi praedicens Apostolis persecutiones eis faciendas, ait: Cum autem persequentur vos in civitate ista, fugite in aliam.

Fuga declinari potest persecutio. Probatur exemplo Christi adhuc infantis cum in Egyptum fugit, Angelo S. Iosephum monente in somnis: Surge et accipe puerum et matrem eius, et fuge in Aegyptum. Docuit et ipsemet grandior factus, Ioannis 8. cap.: Tulerunt ergo lapides Iudaei ut iacerent in eum: Iesus autem abscondit se et exivit de templo. — Docuit et oraculo, Matth. 10. cap.: Cum autem persequentur vos in civitate ista, fugite in aliam. Docuerunt et Apostoli Christi doctrinam et exempla secuti: unde mirum est Tertullianum in tanta Scripturarum sacrarum luce caecutiisse, praesertim cum ipse nondum Montanista, lib. De Patientia, cap. 13. illum errorem Montanistarum retexat.

Conclusionem nostram aperte docent Patres, et primo quidem S. Cyprianus qui in persecutione ipse fugit, et plures in secessu scripsit epistolas, et inter eas 56 in qua ad plebem Thibaritanam ita scribit: Ver quisque fratres dilectissimi, cum populum nostrum fugari conspicxit metu persecutionis et spargi, conturbetur, quod collectam fraternitatem um videt, nec tractantes episcopos audiat. Simul tunc omnes esse non possunt quibus occidere non licet, sed occidi necesse est. Quicumque in illis diebus unusquisque fratrum fuerit a grege interim, necessitate temporis, corpore, non spiritu separatus, non moriatur ad fugae illius horrorem, nec recedens, nec latens, delecti loci solitudine terreatur; solus non est cui Christus in fuga comes est. Solus non est qui templum Dei servans, ubicumque fuerit sine Deo non est: et si fugientem in solitudine ac montibus latro oppresserit, fera insiluerit, fames aut sitis aut frigus afflixerit, vel per maria praecipiti navigatione properantem tempestas ac procellae submerserit, spectat militem suum Christus ubicumque pugnantem, et persecutionis causa pro nominis sui honore morienti praemium reddit, quod daturum se in persecutione promisit. Et lib. De Lapsis: Primus, inquit, victoriae titulus, gentilium manibus apprehensum Dominum confiteri. Secundus ad gloriam gradus est, caula secessione subtractum, Domino reservari. Illa publica, haec privata confessio est. Ille iudicem saeculi vincit, hic contentus Deo suo iudice conscientiam puram cordis integritate custodit. Hic fortitudo promptior, hic solicitude securior. Ille, appropinquante sua hora, iam maturus inventus est: hic fortasse dilatus est qui patrimonio derelicto idcirco secessit, quia non erat negaturus, confiteretur utique si fuisset et ipse detentus. Huc spectat quod scripsit Poncius Diaconus in Vita S. Cypriani, de fuga illius. Bene, inquit, bene tunc et vere spiritaliter contigit quod vir tam necessarius, tam multis et tam bonis rebus a martyrii consummatione dilatus est. Vultis scire secessum illum non fuisse formidinem? ut nihil aliud excusern, ipse postmodum passus est: quam passionem utique ex more citaret, si et ante vixisset. Fuit vero formido illa, sed iusta, formido quae Dominum timeret offendere, formido quo praeceptis Dei mallet obsequi quam sic coronari. Dicata enim in omnibus Deo mens, et fides divinis admonitionibus mancipata, credidit se, nisi Domino latenter tunc iubenti paruisset, etiam ipsa passione peccare.

Secundo, S. Athanasius in Apologia pro fuga sua, ubi Arianis ignaviae crimen ipsi obiicientibus quod eorum persecutionem et insidias fugisset, Christi et sanctorum exempla opponit. Sancti, inquit, utpote a Domino editi, et priscis olim et sequentibus temporibus in certamine quod illis erat cum persecutoribus et fuga se instantibus eripiebant, et quaerentibus sese per latebras subducebant, quamqui, ut homines, ignari erant temporis sibi a divina Providentia constituti, ac proinde minime sese insidiatoribus ingerebant, cum non ignorarent id quod scriptum est, in manibus Dei esse sortes hominum, et Dominum occidere et vivificare: atque idem usque ad decursum sui temporis expectare maluerunt, observantes interim per solitudinem deflectati afflictique, et in speluncis, foraminibusque terrae latitantes, donec aut mortis definitum tempus superveniret, aut quoadusque definitior temporis Deus ipsis hoc ipsum indicaret, vel persecutores inhibens, vel persecutoribus eos tradens, prout illi opportunius videbatur. Et infra: Quapropter sancti fugientes sese occultabant, et per dispensationem ut medici in usus indigentium reservabantur. Reliquis autem et in universum omnibus, lex proposita est ut fugiant dum in persecutionibus appetuntur, et occultent sese dum quaeruntur, neque praecipites sint temerariique in tentando Domino, sed expectant donec definitum moriendi tempus advenerit, aut iudex ille quod sibi rectum censeatur de iis constituerit. Sed tamen nos semper paratos esse voluit, ut vel vocante tempore, vel apprehensi pro Ecclesia usque ad mortem dimicemus. Haec beati martyres temporibus persecutionum observaverunt... Quod si quidam ex iis se persecutoribus dedidere, non temeritate eo rapiebantur; sed passim apud omnes profitebantur; a Spiritu sancto hanc promptitudinem suiper oblationem profectam esse. — Tertio: Ante S. Athanasium ea de re egerat S. Petrus Alexandrinus episcopus, Can. 9. his verbis: Hi quoque qui tamquam ex somno ad certamen quod est consideratione parturiendum, et maturo consilio differendum, prosiliunt, pugnaeque maritima et multae fluctuum inundationis tentationem attrahunt, vel potius fratribus peccatorum carbones accendunt; ipsis quoque communicandum est, ut qui in nomine Christi ad id veniant: et si verba eius non audierint, qui docet non esse ingrediendum in tentationem. Et multis probat praeclarus ille canon fugam in persecutione esse licitam et saepe necessariam. Eodem spectat canon sexagesimus concilii Illiberitani qui vetat martyrum loco et numero haberi eos qui idola frangentes occisi fuerunt, propter temeritatem utique qua se martyrio obtulerunt, et maiorem in Ecclesiam persecutionem concitarunt. Si quis, inquit, idolum fregerit, et ibidem fuerit occisus, quatenus in Evangelio scriptum non est, neque inventur ab Apostolis unquam factum, placuit in numero eum non recipi martyrum. —

Quarto, S. Augustinus, Epist. 180. ad Honoratum data diserte asserit dogma nostrum. Quicumque igitur, inquit, isto modo fugit ut Ecclesiae necessarium ministerium in illo fugiente non desit, facit quod Dominus praecepit. Videre permisi. Lege eumdem tract. 18. in Ioannem. — Quinto, S. Petrus Chrysologus, Serm. 15. inquit: Martyr comprehensus debet tenere constantiam, non comprehensus debet fugere persequentem: ut et persecutori indulgeat resipiscendi tempus, et sibi tempus non auferat supplicandi: persecutorem qui provocat facit: corrigit, qui declinat. Orandum est, fugiendum est, ut ille qui per ignorantiam furit, sanetur: et ille qui putatur de patientia palmum habeat, non habeat de temeritate discrimen. Fratres, si Paulum martyres non iugissent, Paulum non ferissent.

Obiicies 1. Cum Tertulliano, lib. De fuga in persecutione, quod bonum est et a Deo immissum fugere non licet: sed persecutio bona est et a Deo immissa: igitur piaculum est fugere persecutionem. Bona inquam est persecutio: tunc enim et fides in expeditione sollicitior et disciplinatior in ieiunis, et stationibus et orationibus, et humilitate in affectu diligentia et dilectione, in sanctitate et sobrietate. Non enim paratur nisi timori aut spei, atque et ex hoc ipso ostenditur nobis, non posse diabolo deputari eam quae meliores efficit Dei servos, inquit Tertullianus, cap. 2. Porro si bonum persecutionem merito definimus, quod bonum est vitari non oportere, quia delictum sit quod bonum est recusare: eo amplius quod Deo visum est: iam vero nec posse vitari, quia a Deo venit, cuius voluntas non poterit evadi. Itaque qui putant fugiendum, aut malum exprobrant Deo si persecutionem uti malum fugiant; bonum enim nemo dubitat: aut fortiores se Deo existimant qui putant se evadere posse, si Deus tale aliquid voluerit venire, inquit idem Tertullianus, cap. 1.

Respondeo: Distinguo maiorem: si sit per se et absolute bonum, concedo. Si per accidents dumtaxat, nego. Namque Deus per illam fideles suos probat, exercet, coronat; illique divina gratia adiuti, persecutiones inconcussa fide et dilectione patiuntur. Quod autem loc eodem modo tantum bonum est, fugere licet. Certe tentatio hac ratione bona est, sicut persecutio, nec nisi Deo volente contingit, et permittente: nec tamen illicitum est fugere tentationem et ipsam deprecari. Alioqui frustra nos ita orare docuit Christus: Et ne nos inducas in tentationem, sed libera nos a malo. Sed et pestilentia et famis hoc modo bonae sunt, nec tamen eas fugere prohibemur, imo temerarius erit qui haec mala non fugiet, cum poterit illa declinare, salvis christianarum virtutum officiis.

Distinguo secundo eamdem propositionem: fugere non licet quod a Deo immissum est, nisi fugam ipse praecerperit, concedo; si non praeceperit, nego. At Christus fugam in persecutione verbo docuit et exemplo.

Instabis: Qui invitant ad passionem, fugam non praecipiunt: sed Christus et Apostoli christianos ad passiones sustinendas adhortantur: ergo fugam non praecipiunt. Quanta inaequalitas sententiarum, inquit Tertullianus, cap. 1. Iubentis fugere et invitantis ad passionem contrarium fugae? Qui confessus fuerit in me et ego confitebor in illo coram Patre meo, quomodo confitebitur fugiens, quomodo fugiet confitens? — Respondeo: Distinguo maiorem: fugam non praecipiunt cum tempus a Deo praestitutum adest ad sustinendum martyrium, concedo: cum nondum adest, nego. Nam cum corona ex Dei dignatione descendat, inquit S. Cyprianus, lib. De Lapsis, nec possit accipi, nisi fuerit hora sumendi, quisquis in Christo manens interim cadit, non fidem denegat, sed tempus exspectat. Qui autem cum non ceciderit cecidit, negaturus remansit.

Obiicies 2. Praepositis saltem Ecclesiae fugere in persecutione non licet: Bonus enim pastor animam suam dat pro ovibus suis. Mercenarius autem videt lupum venientem, et dimittit oves et fugit: ergo nec reliquis christianis fugere licet, nam si grex fugere deberet, non deberet praepositus gregis stare, sine causa staturus ad tutelam gregis, quam grex non desideraret, ex licentia fuga scilicet, inquit Tertullianus, cap. 11.

Respondeo: Distinguo antecedens: praepositis Ecclesiae fugere non licet, si in omnes aequaliter saeviat persecutio, et nullus remaneat, qui necessarium Ecclesiae ministerium obire possit, concedo: si in aliquos dumtaxat persecutio immoretur, et aliqui remaneant quotquot Ecclesiae necessarii sunt, nego. Haec distinctio est S. Augustini, Epist. 180. qua est ad Honoratum. Quis autem credat, inquit, ita hoc Dominum fieri voluisse, ut necessario ministerio, sine quo civere nequeunt, deserantur greges quos suo sanguine comparavit? Numquid hoc fecit ipse, quando portantibus parentibus in Aegyptum parvulus fugit, qui nondum ecclesias congregaverat, quas ab esse desertas fuisse dicamus? Numquid quando apostolus Paulus, ne illum comprehenderet inimicus, per fenestrum in sportu submissus est, at effugit munire ius, deserta est, quae ibi Ecclesia, necessario ministerio et non ab aliis fratribus ibidem constitutis quod oportebat, impletum est? Eis quippe volentibus hoc Apostolus fecerat, ut seipsum servaret Ecclesiae, quem proprie persecutor ille quaerebat: Faciunt ergo servi Christi, ministri verbi et sacramenti eius, quod praecepit sive permisit. Fugiant omnino de civitate in civitatem, quando eorum quisque specialiter a persecutoribus quaeritur: ut ab aliis qui non ita requirentur non deseratur

Ecclesia, sed praebeant cibaria conservis suis, quos aliter vivere non posse noverint. Cum autem omnium, idest episcoporum et clericorum est commune periculum, ii qui aliis indigent, non deserantur ab iis quibus indigent. Et infra: Cur sibi putant indifferenter obtemperandum esse praecepto, ubi legunt de civitate in civitatem esse fugiendum, et mercenarium non exhorrent, qui videt lupum venientem et fugit, quoniam non est ei cura de ovibus? Cur non istas duas Dominicas, verasque sententias, unam scilicet ubi fuga sinitur aut iubetur, alteram ubi arguitur atque culpatur, sic intelligere student, ut inter se reperiuntur non esse contraria, sicut non sunt? Et hoc quomodo reperitur tunc de locis in quibus sumus premente persecutione, fugiendum esse Christi ministris, quando ibi aut plebs Christi non fuerit cui ministretur, aut etiam fuerit, et potest per alios impleri necessarium ministerium, quibus non est eadem causa fugiendi. Iis exemplis SS. Pauli et Athanasii probat, et deinde subiungit: Cum autem plebs manet et ministri fugiunt, ministeriumque subtrahitur, quid erit nisi mercenariorum illa fuga damnabilis, quibus non est cura de ovibus? — Perperam igitur colligebat Tertullianus plebem christianam fugere non debere in persecutione quia episcopi et sacerdotes fugere non debent, cum manere tantum illi debeant propter plebem, alias fugam licite arrepturi si plebs sedem mutaverit universa, vel eorum ministerium ipsi necessarium non sit, quia alii ministri praesto sunt, et ipsi se in aliud tempus servant, Ecclesiae aeque profuturi fuga sua ac alii praesentia. Certe quam necessaria sit opera ministrorum Ecclesiae, quamque turpis et impia fuga, quando plebs christiana persecutionem fugere non potest, eleganter exponit S. Augustinus ibidem: Annon cogitamus, inquit, cum ad istorum periculorum pervenitur extrema, nec est potestas ulla fugiendi, quantus in Ecclesia fieri soleat ab utroque sexu atque omni aetate concursus, aliis baptismum flagitantibus, aliis reconciliationem, aliis etiam poenitentiae ipsius actionem, omnibus consolationem, et sacramentorum confectionem et erogationem: ubi ministri desint, quantum exitium sequitur eos qui de isto saeculo vel non regenerati exeunt, vel ligati: quantus est etiam luctus fidelium suorum qui eos secum in vitae aeternae requie non habebunt! Quantus denique gemitus omnium, et quorumdam quanta blasphemia ministeriorum et ministrorum? — Et infra, obiectionem eorum occupans, qui dicebant ministros Dei fugere debere in persecutionis discrimine, ut se pro utilitate Ecclesiae temporibus tranquillioribus servent, haec habet:

Recte hoc fit a quibusdam, quando non desunt alii per quos suppleatur ecclesiasticum ministerium, ne ab omnibus deseratur, quod fecisse Athanasium supra diximus. Nam quantum necessarium fuerit Ecclesiae, quantumque profuerit quod vir ille ⟦illegible: "munsit"; fortasse "defunctus"⟧ in carne, catholica fides norit, qua adversus Arianos haereticos ore illius et amore defensa est. Sed quando est commune periculum, magisque timendum est ne quisquam id facere credatur, non consulendi voluntate sed timore moriendi, magisque fugiendi absit exemplo, quam circendi prosit officio, nulla ratione faciendum est.

Difficultas autem est quantum ad secundam partem Conclusionis, quibus videlicet modis liceat interdum fidem occultare, utrum licitum sit uti vestibus et ritibus infidelium ad occultandum suam fidem.

Quantum autem ad vestes, quibus infideles distingui possint a fidelibus, dici potest eas esse in quadruplici differentia: Primo namque sunt vestes, quibus infideles distingui solent materialiter a fidelibus, non quidem formaliter, seu prout infideles sunt, sed dumtaxat quatenus pertinent ad talem nationem, quales sunt vestes Turcarum, quae magis pertinent ad nationem aut provinciam, quam ad Religionis sectam; unde fit, quod, licet omnes converterentur ad fidem Christianam, non propterea ritum antiquum utendi eiusmodi vestimentis deponerent. Consentiunt autem Doctores Catholici posse fidelem uti eiusmodi vestibus, quando, per illorum infidelium regionem transire, aliqua necessitas urget: vestis enim illa nec explicite nec implicite continet negationem fidei aut professionem alterius sectae. Nec obstat quod alii existimantes eum esse ex natione infideli decipiantur, putantes eum esse ex eadem nationis secta; illa enim deceptio fit per accidens, et ex ignorantia decepti, quam per se non intendit ille qui eiusmodi vestibus utitur. Dixi, dum necessitas urget, cum enim sine causa sufficienti non possimus proximi deceptionem intendere, praesertim in re gravi, qualis esset dum nos falsae sectae cultores existimaret, certum est, quod etiam non liceat absque necessitate uti eiusmodi vestibus, nec subministrare tale deceptionis fundamentum.

Secundum genus vestium est earum quae usurpantur ad dignoscendos infideles formaliter, ut infideles sunt, prout Iudaei Romae ex ordinatione summi Pontificis uti debent galero rubei coloris; eorum vero feminae rubeo velo caput debent obtegere. Tertium genus vestium earum est, quae ad professandam et significandam falsam religionem assumuntur, quales essent vestes, quibus uti solent Sacerdotes falsae religionis in usu communi. Quartum denique genus vestium illarum est, quae non solum utcumque continent et significant professionem falsae sectae, sed insuper denotant cultum actualem eiusmodi falsae religionis, quales sunt quibus utuntur vel Sacerdotes Mahumetani, vel Sacrificuli in suis sacrificiis et superstitiosis ritibus. An autem huius triplicis generis vestium licitus sit usus fidelibus, non consentiunt Doctores, ut videre est apud Lugo d. 14. sect. ⟦illegible: "ă"; fortasse "2"⟧ qui eorum sententias refert, et partim approbat, partim improbat, fateturque ib. num. 42. ex tot diversis Auctorum sententiis posse hanc generalem formari regulam, in qua forte convenirent omnes, aut parum dissentirent; nempe quod usus praedictarum vestium non sit licitus, quando ex institutione aut circumstantiis determinatur ad significationem falsi cultus, seu pravae religionis. Non repugnat autem, inquit, quod circumstantiae tales sint, in quibus vestis possit habere significationem aeque determinatam, ac habent voces, puta princeps infidelis praeciperet subdito Christiano negare fidem, et in signum negatae fidei gestare imaginem idoli, aut aliquid eiusmodi. Hoc enim in casu non est dubium, quod gestatio illius vestis esset signum negatae fidei, atque ideo, quod esset omnino illicita.

Cum autem non omnis usus talium vestium sit semper ita determinatus, infertur, quod tunc ex gravissima causa liceret uti vestibus primi et secundi generis, quando videlicet, qui hominem Christianum eis utentem videt, eo ipso non determinatur ad iudicandum, quod fidem deseruerit, sed dubitare aut iudicare potest, quod ad alium tinem diversum tali veste utatur. Qui ampliorem hac de re controversiam desiderat consulat ipsum de Lugo, sectione citata, Suarem, d. 11. sect. ⟦illegible: "»"; fortasse "2"⟧, et alios Theologiae moralis seu practica Auctores: non enim huius voluminis iam ad finem properantis congesta materies patitur fusiorem hac de re discussionem. Unde his omissis, aliqua de Spe Christiana delibanda sunt.