Scotus Academicus, Tomus octavus: De Divino Gratiae Beneficio, et initium De Virtutibus Theologicis

NOTANDA 1. Certum esse, quod homo non possit ex aequo per solas naturae vires sese praeparare ad gratiam sanctificantem; id enim aperte evincitur ex Scriptura sacra contra Pelagianos, iis maxime textibus, quibus asseritur Deum nos praevenire, et ad se suis divinis motibus pellicere et attrahere. Sic Psal. 20. Praevenisti eum in benedictionibus dulcedinis. Ioan. 6. Nemo potest venire ad me, nisi Pater meus traxerit eum. 1. Cor. 1. Quid habes quod non accepisti? Hinc enim constat hominem ex se et propriis viribus nil omnino ⟦illegible: conferre?⟧ ad salutem: proindeque nec ad gratiam sanctificantem, quae est semen vitae aeternae. Idipsum definiunt Concilia, maxime Diospolitanum, in quo Pelagius coactus est fateri, gratiam non dari secundum merita nostra: et Arausicanum, Can. 4. et Can. ⟦7?⟧, ut videre est in Praeludiis huiusce Tractatus: at omnium clarissime Tridentinum, Sess. 6. Can. 3. si quis dixerit, sine praeveniente Spiritus sancti illuminatione atque eius auxilio, hominem credere, sperare, diligere, nec poenitere posse sicut oportet, ut ei iustificationis gratia conferatur, anathema sit.

Idipsum aperte docent SS. Patres, maxime S. Augustinus, qui totus est in adstruenda illa gratiae necessitate ad iustificationem, in libris quos adversus Pelagianos edidit; praesertim vero c. 21. libri primi ad Bonifacium, ubi ait:

Pelagianis non immerito anathema dicimus, qui tam sunt inimici gratiae Dei, quae venit per Iesum Christum Dominum nostrum, ut eam dicant non gratis, sed secundum merita nostra dari, ac si gratia iam non sit gratia: tantumque constitu> in libero arbitrio, quo in profundum demersus est homo, ut eo bene utendo, dicant hominem mereri gratiam, cum nemo bene illo uti possit, nisi per gratiam, quae non secundum debitum redditur, sed Deo gratis miserante donatur.

Nec obstat quod Proverb. 17. dicitur: Hominis est praeparare animam: nam, ut optime ait S. Augustinus lib. 2. ad Bonifacium, cap. 9. Hominis est praeparare animam cum adiutorio Dei tangentis cor hominis, per auxilium gratiae; non autem sine ullo prorsus gratiae beneficio; quia ex Proverb. 8. Praeparatur voluntas a Domino. Unde solum hic determinandum superest, utrum homo praerequirat in se aliquas dispositiones physicas et morales, quas ipse cum auxilio gratiae possit adhibere, ut sese ad gratiam ⟦illegible: text apparently missing here between this line and Notanda 2⟧

NOTANDA 2. Duplicem vulgo distingui dispositionem: unam ex parte subiecti, alteram ex parte agentis seu causae efficientis. Prior praeparat subiectum ad formam recipiendam, v. g. calor ad formam ignis, organizatio corporis humani ad animam rationalem: posterior movet atque determinat agens ad formam inducendam; idque vel physice, qua ratione calor determinat ignem ad inducendam formam ignis in subiectum ultimo dispositum; vel moraliter, qua ratione actus honesti supernaturales movent Deum ad communicandum hominibus sua dona supernaturalia. Sciendum insuper, quod duobus modis forma requirat aliquam dispositionem ex parte subiecti: uno modo ad expellendam formam contrariam: alio modo ad praeparandum subiectum, ut rationabiliter in eo recipiatur. Certum est autem, quod gratia sanctificans nullam per se requirat dispositionem ex parte subiecti, ut in eo connaturaliter recipiatur: tum quia sine huiusmodi dispositione recipitur in parvulis, et in iis qui in utero materno sanctificantur, ut in Ieremia, et Ioanne Baptista; tum quia nulla est assignabilis eiusmodi dispositio. Talis namque dispositio esset vel actus, vel habitus; si habitus, ille esset vel naturalis vel supernaturalis: at non potest naturalis habitus esse dispositio physica ad formam supernaturalem, qualis est gratia; non etiam supernaturalis, alioqui, cum hic habitus tam esset improportionatus naturae, quam gratia, aliam dispositionem eiusdem ordinis supernaturalis praerequiret, et sic procederetur in infinitum. Non etiam actus, quia dispositio physica et forma debent esse in eodem subiecto: gratia autem sanctificans subiectatur in voluntate, ut probavimus alibi: actus autem fidei, qui primus inter dispositiones ad gratiam sanctificantem instituitur, est formaliter in intellectu: igitur non potest ille esse physica dispositio ad sanctificantem gratiam recipiendam. Hic itaque sermo est dumtaxat de dispositione morali, quales sunt actus moraliter boni tum intellectus cum voluntatis.

NOTANDA 3. Quod etsi ante gratiae sanctificantis infusionem homo peccator et Deo exosus habeatur, nihilominus omnia eius opera etsi non sint Deo grata et accepta de condigno ad vitam aeternam, nihilominus non omnia sunt formaliter peccata, nec divina animadversionis et execrationis digna; aliqua enim prorsus possunt esse indifferentia, hoc est, nec bona nec mala moraliter: alia vero sunt saltem de congruo meritoria, quae scilicet eliciuntur ab intellectu et voluntate cum gratiae actualis auxilio, quaeque hominem e peccatorum sordibus emergere cupientem ad Deum promovent, suntque veluti dispositiones praeviae ad gratiam sanctificantem recipiendam. Unde hominis adhuc in peccato iacentis triplicis generis sunt opera: alia quidem peccaminosa, alia indifferentia, alia vero ad gratiam disponentia; de quibus ultimis hic dumtaxat inquiritur, an revera homo sese ad gratiam sanctificantem disponere possit. Quam utique veritatem aperiet

Conclusio unica. — DE FIDE EST HOMINEM ADULTUM SUIS LIBERIS ACTIBUS, DIVINO SUFFRAGANTE AUXILIO, SESE AD IUSTIFICATIONIS GRATIAM DISPONERE. Ita definivit Concil. Trident. Sess. 6. can. 9. his verbis: Si quis dixerit sola fide impium iustificari, ita ut intelligat nihil aliud requiri, quod ad iustificationis gratiam consequendam cooperetur, et nulla ex parte necesse esse eum sua voluntatis motu praeparari atque disponi, anathema sit.

Probatur primo. Illis omnibus Scripture oraculis, quibus homines ad conversionem sui in Deum invitantur. Sic Isaiae 1. Convertimini ad me, et salvi eritis. Zachariae 1. Convertimini ad me, et ego convertar ad vos. Ioelis 3. Convertimini ad me in toto corde vestro, etc. Conversio autem illa fieri nequit absque motu liberi arbitrii: igitur hic est ad gratiam sanctificantem praerequisitus. Hinc Proverb. 16. Hominis est animam praeparare.

Probatur secundo. Auctoritate sanctorum Patrum, maxime vero S. Augustini, aperte docentis pluries hominem necessario debere Deo cooperari ad sui iustificationem. Sic tract. 72. in Ioannem: Salutem, inquit, in impio, sed non sine impio Christus operatur. Et Serm. 3 De verbis Apostoli, cap. 11. exponens haec verba: Quotquot Spiritu Dei aguntur, ii sunt filii Dei: sic ait:

Dicit mihi aliquis: ergo agimur, et non agimus: imo et agis, et ageris: et tunc bene agis si a bono ageris: spiritus enim Dei qui te agit, agentibus adiutor est: ipsum nomen adiutoris praescribit tibi, quin et tu ipse aliquid agis: agnosce quid poscas, agnosce quid confiteris, quando dicis: adiutor meus esto, ne derelinquas me. Adiutorem utique invocas Deum: nemo adiutatur si a Deo nihil agatur.

Et rursus exponens illud Apostoli: Scimus quia diligentibus Deum omnia cooperantur in bonum, ait: Si non esses operator, Deus non esset cooperator. Hinc Serm. 15. celebrem sententiam effert: Qui fecit te sine te, non iustificabit te sine te: fecit nescientem, iustificat volentem.

Suffragatur etiam ratio Theologica: sicut enim homo libere est a Deo aversus per peccatum, congruum est etiam, ut ad cum libere convertatur: sed talis conversio non foret libera, nisi homo ad illum voluntarie converteretur: igitur ita esse debet. — Deinde, in iustificatione movetur homo a Deo ad iustitiam secundum conditionem naturae suae: sed homo secundum propriam naturam habet, quod sit liberi arbitrii compos: igitur in eo qui habet usum liberi arbitrii non fit motio a Deo ad iustitiam absque motu ipsius liberi arbitrii. — Denique, si quid obstaret ne homo libere concurreret ad iustificationem, maxime, vel quia ipsius libertas ita peccato sit detrita, ut nullatenus amplius usum habeat: vel quia ita per gratiam actualem efficaciter movetur ad iustificationem, ut potius agatur, quam agat: sed neutrum obstare potest. Non quidem primum, quia per gratiam sanatur voluntas, ut possit sanata bonum illud prosequi, quod infirma non poterat. Hinc S. Aug., lib. 1. Operis imperfecti ait: Tum esse liberum laudabiliter arbitrium, quando fuerit Dei gratia liberatum. Non etiam secundum, quia, ut ait idem S. Aug. Epist. 89. Voluntas libera tanto erit liberior, quanto sanior: tanto autem sanior, quanto divinae misericordiae gratiaeque subiectior. Hinc lib. De Spiritu et Littera, cap. 30. Liberum arbitrium, inquit, evacuamus per gratiam, absit: sed magis liberum arbitrium statuimus: sicut enim lex per fidem, sic liberum arbitrium per gratiam non evacuatur, sed statuitur. Neque enim lex impletur, nisi libero arbitrio, sed per legem cognitio peccati, per fidem impetratio gratiae contra peccatum: per gratiam sanatio animae a vitio peccati, per animae sanitatem libertas arbitrii, per liberum arbitrium iustitiae dilectio, per iustitiae dilectionem legis operatio: ac per hoc sicut lex non evacuatur, sed statuitur per fidem, quia fides impetrat gratiam qua lex impleatur, ita liberum arbitrium non evacuatur per gratiam, sed statuitur: quia gratia sanat voluntatem, qua iustitia libere diligatur.

Dices 1: Non potest homo sese ad gratiam sanctificantem disponere per id quod peccaminosum est: sed omnes hominis peccatoris actus, ante gratiam sanctificantem adeptam, sunt peccaminosi; non enim potest arbor mala bonos fructus facere: igitur per proprios actus homo non potest sese ad gratiam disponere. — Distinguo maiorem: non potest homo sese disponere ad gratiam sanctificantem per actus, qui sunt peccaminosi tam secundum statum, quam secundum affectum: actus adhuc in peccato iacentis distingui possunt triplicis generis: aliqui enim sunt moraliter mali provenientes ex affectu deficiente a recto rationis dictamine, et illi sunt formaliter peccata: alii sunt nec boni nec mali moraliter, sed indifferentes: caeteri denique possunt esse moraliter boni, illi maxime quibus homo divina gratia illustratus et adiutus cupit a peccatis ad gratiam resurgere; qui quidem actus possunt dici peccaminosi secundum statum, quia fiunt ab homine in peccato iacente; non vero secundum affectum, quia non procedunt ab affectu peccandi.

Dices 2: Si homo per proprios actus posset sese disponere ad gratiam sanctificantem, vera esset haec propositio: Homo se iustificat propriis actibus: sed plurimi Theologi hanc propositionem falsam esse iudicant: igitur et illam unde sequitur. — Respondeo distinguendo maiorem: vera esset illa propositio in sensu formali, et totali, hoc est, homo se iustificaret producendo formam seu gratiam iustificantem, qua formaliter iustificatur, nego: vera esset in sensu partiali dispositivo, hoc est, homo divina gratia ex parte adiutus, etiam per proprios actus ad gratiam sese disponeret, concedo. Hac enim ratione nemo Theologorum potest illam propositionem falsitatis insimulare: similes namque in Scriptura leguntur. Sic cap. 18. Ezechielis: Ipse animam suam vivificabit. Ieremiae iv.: Lava a malitia cor tuum. 2 ad Corinth. 7. Mundemus nos ab omni inquinamento carnis et spiritus, perficientes sanctificationem in timore Domini. 1 Ioan. 3. Omnis qui habet hanc spem in eo sanctificat se.

Dices 3: Ex Concilio Arausicano secundo cap. 1. Ut a peccato purgemur, Deus voluntatem nostram non expectat: igitur ad iustificationem non praeparatur per motum liberae voluntatis. — Distinguo antecedens: Deus non expectat voluntatem, qua praeveniat eius gratia excitans et adiuvans, concedo: quae cum gratia adiuvante sese ad sanctificantem praeparet, nego.

Dices 4: Adulti interdum iustificantur absque ullo motu liberi arbitrii; narrat enim S. Augustinus, lib. v. Confess., c. 9., quemdam ex suis amicis, dum laboraret febribus, iacuissetque diu sine sensu in sudore lethali, dumque desperaretur de eius sanitate mentis, et corporis, his in angustiis baptizatum esse nescientem, et renatum: igitur, etc. — Distinguo antecedens: adultos amentes, qui nullum umquam rationis usum habuerunt, sanctificari absque ullo liberi arbitrii usu, concedo: eadem enim eorum ratio est ac parvulorum: adultos qui aliquando ratione usi sunt, distinguo rursus: iustificari absque motu liberi arbitrii praesente, cum baptizantur, concedo: antecedente baptismate, puta dum essent sani iudicii, nego. Adhuc enim, ut aliquis adultus rationis compos ita baptizetur vel absolvatur, necessum est quod antequam in lethalem morbum, qui rationem extinguat, incidat, prius baptismum aut absolutionem sacramentalem fuerit deprecatus.