Scotus Academicus, Tomus octavus: De Divino Gratiae Beneficio, et initium De Virtutibus Theologicis

Diximus in praecedentibus causam formalem nostrae iustificationis esse quid intrinsecum ei inhaerens, idque constans ac permanens; subindeque gratiam sanctificantem sortiri rationem et appellationem habitus, quo etiam nomine denominatur a Theologis: disceptatur nihilominus a nonnullis tum Veteribus, tum Recentioribus, an formalis illa iustificationis ratio ita necessario debeat esse quid iugiter perseverans per modum habitus, an vero interdum per actum contritionis, aut dilectionis Dei super omnia, ut quis possit etiam formaliter absque ulla habitus supernaturalis infusionе iustificari. Quam utique controversiam una cum caeteris, quae iustificationem formalem spectant, librabimus in praesenti Articulo, qui tribus potissimum Quaestionibus absolvetur: quarum Prima aperiet, an gratia iustificans sit necessario actus, vel habitus, isque simplex et unicus, an multiplex et ex aliis adunatus. Secunda, an iustitia semel habita possit amitti. Tertia, qualis sit iustificatio, an videlicet aequalis in omnibus, et maximum Dei opus.

Cum ratio formae internae atque inhaerentis conveniat tam actibus quam habitibus, cumque certum sit apud Catholicos nos iustificari per formam internam, merito quaeritur in praesenti, utrum causa interna formalis nostrae iustificationis consistat in actu vel habitu.

Notandum 1°. Circa praesentis difficultatis resolutionem, invicem convenire Theologos: Primo quidem certum esse de fide parvulos in baptismate iustificari per habitum infusum; certa enim fide credendum est, quemlibet iustum iustitia inhaerente iustificari, id enim tam de parvulis quam de adultis definitum est in Tridentino: de parvulis quidem, Sess. 4. Can. 5. De adultis vero, Sess. 6. cap. 7. Hic autem iustitia inhaerens non potest in parvulis esse aliquis actus, cuius non sunt capaces: debet igitur esse aliquis habitus, quippe aliud accidens esse non potest. Conveniunt secundo, adultos omnes, qui virtute sacramenti iustificantur a peccatis, etiam iustificari per habitum, quia ex Concilio Tridentino, Sess. 14. cap. 1. attritio seu dolor de peccato commisso ex turpitudinis peccati consideratione, vel ex gehennae et poenarum metu concepta, quae extra sacramentum non sufficeret ad delendum peccatum, neque haberet annexam gratiam qua formaliter peccatum deleteretur, si cum spe veniae coniuncta sit, sufficit ad remissionem peccatorum cum sacramento: at accedente sacramento non apparet quo alia gratia et iustitia inhaerens paenitenti infundatur, nisi habitualis; neque enim dici potest quod infundatur actus perfectae contritionis, aut dilectionis Dei super omnia, cum ex pluribus qui ex attritione iustificantur per sacramentum, vix unus experiatur sibi talem actum infundi eo instanti quo sacramentum perficitur. Certum igitur esse debet apud Catholicos adulto iustificato virtute sacramenti infundi habitum aliquem gratiae et sanctitatis: sed remanet solvenda difficultas, num illa habitus infusio ita necessario praerequiratur ad rationem formalem iustificationis, ut nullus homo iustificari possit formaliter per aliquem actum perfectae contritionis aut charitatis.

Notandum 2°. Ex Subtili Doct. in 1. dist. 17. qu. 2. n. 18. quod actus humanus potest cogitari dupliciter necessarius ad deletionem peccati; nempe vel per modum dispositionis praeviae, vel per modum concomitantis. Primo modo, inquit, sufficit actus informis, imo semper est informis, quia dispositio praevia ad peccati deletionem est semper sine gratia et charitate, a cuius solius inhaerentia et inclinatione ad actum dicitur actus formatus. Secundo modo, dico quod requiritur actus formatus; nam in illo instanti, in quo deletur peccatum, charitas inest, et per consequens si actus requiritur ut concomitans, requiritur ut formatus.

Notandum 3°. Certum esse in iustificatione una cum gratia sanctificante, et habitu charitatis ab ipsa realiter indistincto, etiam alios habitus supernaturales infundi, ut docet Concilium Tridentinum Sess. 6. cap. 7. his verbis: In ipsa iustificatione cum remissione peccatorum haec omnia simul infusa accipit homo per Iesum Christum cui inseritur, fidem, spem, et charitatem: nam fides nisi ut ei spes accedat et charitas, neque unit perfecte cum Christo, neque corporis eius vivum membrum efficit. Hinc difficultas est utrum omnes illi habitus infusi pari ratione censeantur necessarii ad iustificationem ac ipsa gratia et charitas, ita quod causa formalis nostrae iustificationis non sit unus simplex habitus, sed plurium collectio. Tria igitur hac in Quaestione sunt determinanda: Primum, an iustificatio formalis ita necessario fiat per habitum, ut nullus iustificari possit formaliter per actus perfectae contritionis et charitatis. Secundum, utrum ad hanc iustificationem formalem necessario desiderentur plures habitus infusi. Tertium, an iustificatio fiat proprie per habitum gratiae sanctificantis sub praecisa ratione formali gratiae, an vero quatenus est formaliter charitas.

Conclusio prima. — NEQUE ACTUS CHARITATIS NEQUE CONTRITIONIS PERFECTA IUSTIFICANT FORMALITER, SED DUMTAXAT DISPOSITIVE.

Probatur 1. ex Scriptura sacra illis omnibus textibus, quibus remissio peccatorum promittitur paenitentibus, tamquam aliquod Dei donum procedens ex pura ipsius misericordia. Sic Psal. 50. Curcontritum et humiliatum Deus non despicies. Proverb. 28. Qui confessus fuerit, et reliquerit ea (scilicet scelera) misericordiam consequetur. Eccles. 17. Quum magna misericordia illius, et propitiatione convergentibus ad se, etc. Igitur iustificatio formalis non est partim hominis effectus: partim Dei donum, sed gratuitum est Dei beneficium. — Insuper Scriptura sacra pluribus in locis distinguit contritionem vel dilectionem Dei super omnia a remissione peccatorum, velut a diverso et novo beneficio ex illius obtento, atque illi promisso tamquam nova gratia et misericordia. Ita Ioëlis 2. dicitur: Convertimini ad me in toto corde vestro, in ieiunio et fletu et planctu: et scindite corda vestra, et non vestimenta vestra: et convertimini ad Dominum Deum vestrum, quia benignus et misericors est, et multum misericordia, et praestabilis super malitia. Quibus verbis prioribus, Convertimini ad me in toto corde vestro, significatur contritio perfecta; his autem posterioribus, quia benignus et misericors est, declaratur ⟦illegible: totum?⟧ ut Deus ita contritis misericorditer ignoscat: igitur illa conversio per actum dilectionis et contritionis non est formaliter ipsa peccatorum remissio, et iustificatio, sed quid ad ea praeparans, Deumque movens, quatenus peccata relaxet, et habitum gratiae sanctificantis infundat.

Eodem modo loquuntur sancti Patres, qui contritionem, et peccatorum remissionem tamquam duo beneficia computant ac distinguunt; sic S. Chrysostomus, Homil. 50. ad populum ait:

Totam vitam in peccatis absumpsi, et si poenitentiam egero, salvabor; et maxime unde constat hoc Domini clementia ne tu confidas poenitentiae tuae: tua enim poenitentia tanta nequit peccata delere? Si sola valeret paenitentia, iure timeres; sed postquam in poenitentia commiscetur Dei misericordia, confide.

Subscribit S. Ambrosius, lib. 1. De Paenitentia, cap. 1. ubi ait: Expectat gemitus nostros, sed temporales, ut remittat perpetuos: expectat lacrymas nostras, ut profundat pietatem suam: expectat conversionem nostram, ut revertatur et ipse ad gratiam: agit autem ibi de contritione perfecta, de qua sola verum est generaliter illud Isaiae 30. quod explicat, Cum ingemuerit, tunc salvus erit. Idem sentit S. Augustinus in Psal. 140. in illa verba, Misericors et miserator Dominus, longanimis et multum misericors, ubi sic ait: Deus conversioni tuae indulgentiam promisit: sed dilationi tuae diem crastinum non promisit. Conversio autem cui Deus promisit veniam extra sacramentum non est alia, quam perfecta contritio, vel dilectio Dei super omnia: igitur ex mente S. Augustini venia peccatorum est nova gratia a contritione distincta.

Probatur 2. ex Concilio Tridentino, idque Sess. 6. cap. 6. ubi inter dispositiones ad gratiam iustificantem enumerat actus poenitentiae et dilectionis, qua homo Deum tamquam omnis iustitiae fontem incipit diligere; ait enim: illumque (nempe Deum) tamquam omnis iustitiae fontem diligere incipiunt, ac propterea moventur adversus peccata per aliquod odii et detestationem. Mox cap. sequenti, hanc ipsam dilectionem, et detestationem peccatorum una cum reliquis peccatoris actibus supra descriptis appellat dispositionem seu preparationem ad ipsam iustificationem: Hanc, inquit, dispositionem seu preparationem iustificatio ipsa consequitur: cum autem poenitentia abstrahat a perfecta et imperfecta, sicut et inchoata Dei dilectio, et loquatur Concilium in genere de paenitentia et dilectione, sequitur quod aeque comprehendit perfectam paenitentiam et dilectionem Dei inclinatam atque imperfectam: dispositio autem ad iustificationem non potest esse ipsa formalis iustificatio: igitur Concilii mens non est quod iustificari possimus per actus contritionis aut dilectionis Dei. —

Secundo, cap. 1. eius sessionis, docet Concilium, unam esse causam formalem nostrae iustificationis: cum autem pariter doceat nos iustificari per habitum, consequens est quod censeat iustificationem formalem non fieri per actum; alioquin non una dumtaxat, sed duae essent causae formales nostrae iustificationis: si enim plures revera essent illae causae formales, haud dubium est quod eas Concilium enumerasset, sicut et enumerat plures causas efficientes, nempe Deum ut causam principalem, ac Baptismum ut causam instrumentalem: et sicut etiam plures retinet causas finales, nempe Dei gloriam et Christi, ac vitam aeternam. —

Tertio, idipsum colligitur ex Can. 3. eiusdem sessionis, ubi ait: Si quis dixerit sine praeventiente Spiritus Sancti inspiratione atque eius adiutorio hominem credere, sperare, diligere aut paenitere posse, sicut oportet, ut ei iustificationis gratia conferatur, anathema sit. Quibus verbis, ut apparet, distinguit Concilium gratiam sanctificationis ab actibus contritionis et dilectionis, sicut et ab actibus fidei et spei. —

Denique, idem Concilium, Sess. 14. cap. 4. docet motum contritionis fuisse necessarium quovis tempore ad impetrandam veniam peccatorum, et in homine post baptismum lapso, ita demum praeparat ad remissionem peccatorum: quis autem dicat formam praeparare seu impetrare suum effectum formalem? Quod autem ibi sermo sit de contritione perfecta constat: tum quia naturam huius contritionis declarat exemplo Davidis, cuius nemo dubitat fuisse contritionem perfectam: tum quia Concilium in hoc capite non solum tradit modum quo possimus iustificari per contritionem in Sacramento Paenitentiae, sed etiam extra sacramentum: tum denique quia docet eam fuisse quovis tempore ad impetrandam veniam peccatorum necessariam: ubi per particulam quovis tempore significat etiam tempus legis naturae et Mosaicae. Cum autem in neutro isto statu adulti haberent sacramenta, qua conferrent gratiam ex opere operato, certum est quod motus iste contritionis, qui pro utroque hoc statu ad integrandam veniam fuit necessarius, debuit esse perfecta contritio; nam ex eodem Concilio ibidem, supernaturalis attritio extra sacramentum est insufficiens ad veniam peccatorum obtinendam: igitur cum dicat Concilium contritionem illam, quae quovis tempore necessaria fuit ad impetrandam veniam, fuisse praeparatoriam ad remissionem peccatorum, censet per eam nos non formaliter iustificari.

Probatur tertio ratione: Primo, iustificatio adulti extra sacramentum cum voto illud suscipiendi fit eodem modo ac per eandem causam formalem, per quam fit ipsius iustificatio per sacramentum de facto susceptum: at iustificatio impii adulti in sacramento realiter suscepto fit formaliter per habitum gratiae, non autem per actus dilectionis et contritionis: igitur haec iustificatio impii adulti extra sacramentum non fit per supernaturales actus dilectionis et perfectae contritionis, sed per ipsamet habitualem gratiam a Deo infusam. Minorem admittunt omnes, utpote cum attritio sufficiat cum sacramento ad obtinendam iustificationem, quae tamen nec formaliter, nec praeparatorie extra sacramentum iustificare potest, subindeque gratia collata per sacramentum neque est formaliter ille actus attritionis, neque illius effectus, sed dumtaxat effectus sacramenti talem gratiam producentis ex opere operato. Maior similiter constat: votum enim sacramenti extra realem suscaptionem illius addit actui contritionis volitionem tacitam vel expressam accipiendi sacramentum, et efficax desiderium effectus talis sacramenti: sed talis volitio sive expressa, sive tacita nihil virtutis et efficaciae superaddit virtuti ipsius actus contritionis, nec efficit, ut qui iunctus sacramento non est forma iustificans deveniat eadem forma extra sacramentum, nihil enim supernaturale ipsi conferat: igitur sicut actus ille perfectae contritionis iunctus cum sacramento realiter suscepto non est formalis causa iustificationis in adulto per sacramentum realiter susceptum, sed illa causa non est alia, quam habitualis gratia; sic etiam et actus ille perfectae contritionis non potest esse cum voto sacramenti non formata causa iustificationis adulti extra sacramentum. —

Secundo, remittere peccatum est proprium Dei opus et beneficium, iuxta illud Isaiae 43. Ego sum qui deleo iniquitates tuas. Et Marci 2. Quis potest remittere peccata nisi solus Deus? Quibus etiam ratio suffragatur: ad eum enim solum spectat remittere peccata qui per ea offenditur: sed solus Deus per peccata principaliter offenditur: igitur spectat ad eum solum peccata remittere: at si homo posset per contritionem peccata sibi delere, non solus Deus, sed etiam homo peccata sibi remitteret contritionem efficiendo. Nam effectus, quem formaliter praestat forma, efficiencter fit ab efficiente forma.

Nec obstat quod etiam Sacerdotes peccata remittant Ioan. 20. Quorum remiseritis peccata, remittuntur eis: quoniam Sacerdotes peccata remittunt ut Christi Ministri, quo pacto non remitteret sibi sua peccata homo per contritionem a se elicita?

Secunda ratio: quoniam ex Tridentino Sess. 6. cap. 8. gratis dicimur iustificari: et hoc ideo, quia ut Concilium ipsum testatur, nulla opera, qua iustificationem praecedunt, ipsam iustificationis gratiam promerentur, videlicet de condigno, ut Theologi explicant. Si autem contritio formaliter sanctificaret, non gratis iustificaremur in sensu a Concilio explicato, quia contritio secundum probabiliorem sententiam natura praecedit gratiam: ergo de condigno mereretur ipsam gratiam: proinde gratia, ut ibidem Concilium ait, non esset gratia, sed premium et merces. Consequentia probatur: quia si contritio seipsa formaliter sanctificaret subiectum, in illo priori natura, in quo praecederet gratiam, esset opus subiecti iam digni et sanctificati per ipsammet contritionem, tanquam per formam formaliter sanctificantem: atque adeo in eo priori esset condigne meritoria gratia qua in posteriori instanti naturae infunditur.

Obiicies 1°. Varios Scriptura sacra textus, qui videntur contritioni et dilectioni adscribere animae sanctitatem, et purgationem a peccato: sic Ioan. 14. Si quis diligit me, mandata mea servabit, et Pater meus diliget eum, etc. Quibus verbis dilectioni nostrae in Deum adscribitur dilectio Dei in nos: sed in hac mutua dilectione consistit perfecta animae sanctitas. Hinc ad Colossenses 3. Charitas dicitur vinculum perfectionis. Et 1. ad Timoth. 1. Finis praecepti et legis consummatio.

Et ad Rom. 13. Plenitudo legis. Eidem charitatis actui tribuitur peccatorum remissio: sic Luc. 7. Remittuntur ei peccata multa quoniam dilexit multum. Proverb. 10. Universa delicta operit charitas. 1. Petri 1. Charitas operit multitudinem peccatorum. 1. Ioan. 3. Nos scimus quoniam translati sumus de morte ad vitam, quoniam diligimus fratres. Ibi autem Scriptura loquitur non de habitu, sed de actu charitatis: quia illis in locis hortatur nos ad actum charitatis, non ad habitum, et idem charitatem commendans, ipsum actum dilectionis etiam commendat. —

Respondeo, hos omnes textus intelligendos esse de charitate actuali, quae nobis conciliat divinum amorem, non quidem formaliter, sed dumtaxat efficienter, et meritorie de congruo, vel per modum proximae dispositionis, ex qua infallibiliter sequatur talis effectus; ac proinde ex ipsis non evincitur quod charitas actualis sit ratio formalis, qua iustificemur, et qua peccata solvantur; sed dumtaxat quod de congruo mereatur, nosque infallibiliter disponat ad susceptionem gratiae sanctificantis, quam Deus hac posita ultima dispositione infallibiliter largitur.

Obiicies 2°. Eos Scripturae textus, quibus dilectioni Dei actuali tribuitur adhaesio cum Deo: 1. Ioan. 4. Deus charitas est, et qui manet in charitate in Deo manet, et Deus in eo: sed ex 1. Cor. 6. Qui adhaeret Deo unus Spiritus est: non potest autem homo in statu peccati mortalis permanens vel in Deo manere, vel unus spiritus cum illo esse: igitur cum per charitatem in Deo maneat, et ipsi adhaereat, oportet, ut per illam homo iustificetur, et a peccato solvatur. —

Respondeo, hos Scripturae textus solvi pari ratione, qua praecedentes; non enim debent necessario exponi in sensu formali, sed possunt optime intelligi in sensu causali, quod nimirum dilectio sit causa cur in Deo maneamus, et unus Spiritus cum eo simus, quatenus videlicet causa est cur a Deo vicissim diligamur, et cur ipsius Spiritus in nobis inhabitet. Causa, inquam, vel moraliter efficiens, et meritoria de congruo, semper talem effectum inferens, vel etiam proxime dispositiva, et infallibiliter cum tali effectu connexa, non autem causa formaliter iustificans. Quod autem aliud significare noluerit Apostolus, colligitur ex similibus eiusdem Apostoli verbis: nam eodem capite dicit: Quisquis confessus fuerit, quoniam Iesus est Filius Dei, Deus in eo manet, et ipse in Deo: sed actus fidei non potest esse ratio formalis, sed solum dispositiva cur Deus in nobis maneat: ergo idem dicendum est de actibus charitatis, qui nonnisi dispositive, licet praestantiori et infallibiliori modo quam actus fidei, concurrunt ad iustificationem.

⟦Obiection opener and Augustinian citation illegible in the faded print; text resumes:⟧ Ait: Charitas verissima, plenissima, perfectissimaque iustitia est: et capite ultimo: Charitas inchoata inchoata iustitia est: Charitas provecta provecta iustitia est: Charitas magna magna iustitia est: Charitas perfecta perfecta iustitia est: igitur ex mente S. Augustini charitas est ratio formalis nostrae iustificationis. Subscrihit S. Bernardus Serm. 83. in Cant. ubi exponens illud Ephes. 5. Estote imitatores Dei sicut filii carissimi, et ambulate in dilectione: sic ait: Totius conformitas maritat animam Verbo: cum cui videlicet similis est per naturam, similem nihilominus ipsi se exhibeat per voluntatem, diligens sicut electa est; ergo si perfecte diligit, unitur: igitur ex mente illorum sanctorum Patrum, charitas actualis est causa formalis nostrae iustificationis. —

Nego consequentiam; nam, ut saepius iam dixi, dilectio et charitas actualis dicitur iustitia et sanctitas animae, non in sensu formali, sed causali et meritorio, eo scilicet modo, quo Christus dicitur 1. Cor. 1. factus nobis sapientia a Deo, et iustitia, et sanctificatio, idest, causa iustitiae et sanctificationis nobis per ipsum et propter eius merita donatae. Nec refert, quod S. Bernardus in lib. De modo bene vivendi, Serm. 1. qui est de timore Dei dicat: Timor iste sanctus est, quia introducit in mentem hominis perfectam charitatem, perfecta enim charitas perfecta est sanctitas. Respondeo enim duplicem esse sanctitatem: unam actualem consistentem in actibus; alteram habitualem consistentem in habitibus; perfecta autem charitas actualis dicitur perfecta sanctitas actualis; non quod sit forma perficiens et sanctificans animam primario et principaliter, sed tantum secundario, quatenus videlicet est perfectissimus et sanctissimus inter actus supernaturales, provenientes ex ipsa charitate et sanctitate habituali, eamque augens ac perficiens meritorie, quatenus videlicet meretur illius augmentum.

Obiicies 4°. Si quis existens in mortali peccato, antequam ei remitteretur peccatum, assumeretur ad videndum Deum, eumque diligendum, absque ullo habitu gratiae et charitatis, foret beatus, ac subinde iustificatus; siquidem peccatum pugnat cum perfecta beatitudine: sed talis iustificatio non fieret per habitum, quem supponimus non infundi: igitur fieret per actum charitatis, subindeque ille sufficere potest ⟦illegible: a few words illegible here between "sufficere potest" and "hac in hypothesi"⟧ hac in hypothesi, si non remittatur ei peccatum mortale habituale: etenim beatitudo est status omnium bonorum aggregatione, et malorum omnium remotione perfectus; ideoque cum illo statu peccatum mortale, quod est summa miseria, subsistere non potest: posset autem in eo casu illud peccatum non remitti; quia nec visio, nec dilectio est condigna satisfactio pro peccato mortali, neque illi aequivalet: et quamvis talis esset, tamen Deus posset illam non acceptare.

Obiicies 5°. Dilectio Dei efficacior est, ut animam convertat ad Deum finem ultimum, quam fuit voluntas primi hominis ad avertendum posteros a Deo: igitur quilibet existens in originali peccato per solam dilectionem sine habitu ab eo iustificari et mundari potest, imo etiam a personali. Patet consequentia. Antecedens vero probatur: nam posteri Adae aliena tantum voluntate aversi sunt a Deo; cum autem Deum diligunt, propria voluntate ad ipsum convertuntur, qui sane efficacior conversionis modus esse videtur. Similiter adultus licet propria voluntate per peccatum actuale conversus fuerit ad creaturam quam dilexit, tamen per affectum contritionis ex toto corde multo perfectius ab ea avertitur, quam ad eam fuerat conversus; siquidem avertitur ab ea expresse, quatenus videlicet illius amor in Deum pugnat; sic autem ad eam non fuerat conversus. —

Nego antecedens, et ad primam partem, dico quod longe efficacior fuit voluntas primi parentis, ut nos averteret a Deo, quam sit nostra voluntas, ut ad Deum convertamur; voluntas enim Adami avertit nos a Deo aversione habitualii; dilectio vero nostrae voluntatis convertit nos ad Deum dumtaxat conversione actuali. Maior autem est aversio habitualis, quia est privatio iustitiae habitualis, quae perfectionior est quam sit ipsa dilectio, quae est conversio actualis. Nec refert, quod illa fiat aliena, haec propria voluntate; id enim solum probat hanc esse perfectiorem in ratione liberae operationis, non autem in bonitate et malitia morali. —

Ad secundam partem antecedentis dico similiter, non tam esse potentem hominis dilectionem, ut convertat hominem ad Deum, ipsum placando, et perfecte illi satisfaciendo, quam fuerit potens culpa mortalis ad ipsum offendendum, eiusque aversionem et indignationem incurrendam; peccatum enim habituale est culpa physice praeterita manens moraliter donec accedat condonatio gratuita, vel perfecta satisfactio, qualis non est ipsa dilectio, aut contritio peccatoris: non enim offensus censetur perfecte placatus, donec retribuat id omne quod ratione offensae abstulerat: ergo nec Deus censebitur placatus a peccatore, donec nec ipsi retribuat stolam primam, videlicet gratiam sanctificantem.

Obiicies 6°. Iustificatio, quae fit per actum, permanentior est, quam quae fit per habitum, ablato enim habitu tollitur habitualis iustitia: at vero licet auferretur habitus iustitiae ab eo, qui actum contritionis et dilectionis exercuisset, remaneret semper iustus et sanctus virtute illius actus, sicut remanet semper peccator et iniustus ex praeterito actu peccati: ergo contritio aut dilectio sine habitu confert aliquam sanctificationem a sanctificatione habituali distinctam. —

Nego subsumptum; nam, inquit Amicus, eodem modo sublato habitu gratiae desineret esse sanctus et iustus, qui iustificatus esset habitu ac actu simul, ac qui tantum habitu; quia cum sola gratia sit forma iustificans, ea sublata tolleretur effectus formalis iusti et sancti. Caeterum quia talis habitus non desineret demeritorie et culpabiliter, sed tantum physice, et ex mera voluntate Dei, talis desitio nullam induceret maculam in subiecto, sed puram dumtaxat negationem gratiae, quae non constitueret obiectum odii et immunditiae, sed tantum non amicitiae, cum iam supponeretur macula, per praeteritum habitum gratiae perfecte abstersa et condonata, nec per talem sublationem gratiae illa rediret: alioqui semper ad novum peccatum redirent praeterita maculae iam abstersae et condonatae. Est autem dispar ratio de actu peccati, et contritionis, quia actus peccati potens est se solo formaliter constituere subiectum maculatum et iniustum; actus autem contritionis non tollit formaliter peccatum habituale, quod est fundamentum et obiectum inimicitiae nostri ad Deum; sed dispositive: peccatum vero formaliter tollit gratiam, quae est fundamentum et obiectum amicitiae nostrae ad Deum.

Obiicies 7°. Paenitentiae proprius actus est intentio satisfaciendi Deo pro offensa seu macula peccati commissi, cuius intentionis obiectum est ea forma, per quam formaliter Deo fit satis; et subinde haec non potest esse habitus, sed actus, quia satisfactio est essentialiter actio; nulla autem hominis actio potest esse vera formalisque ex natura rei satisfactio, praeter eam quae formaliter ex se, suaque natura maculam illam destruit, quia illa sola posita nihil amplius remanet iuris ad exigendam satisfactionem: sed si aliqua hominis actio ex natura sua peccati maculam destruere possit, maxime perfecta contritio: igitur haec est formaliter sanctificativa et remissiva peccati. —

Respondeo, negando maiorem: virtus enim paenitentiae non intendit exhibere Deo satisfactionem condignam pro offensa mortali, neque etiam pro poena aeterna, qua vel sacramento vel sacramenti voto una cum culpa remittitur: sed intendit satisfacere pro poena temporali restante post culpam commissam: et pro ipsius culpae remissione, iurisque divini reparatione, quantum possibile est creatura ius divinum reparare.

Instatur. Tam Deo placet actus contritionis, quam displicet offensa moraliter: igitur ex condigno, et aequo aequalis est satisfactio pro culpa. Probatur antecedens: tam bonus est actus contritionis, quam actus peccati fuit malus: si quis enim, verbi gratia, peccavit mortaliter per omissionem actus dilectionis debiti ex praecepto, tam bona est huius actus positio, quam fuit mala eius omissio. — Nego antecedens: longe enim maior et gravior est offensa Dei ab homine tam vili, Deoque tot beneficiis obligato, quam possit esse qualibet satisfactio Deo impendenda: quemadmodum longe minus est quod subditus Regem diligat, quam quod capitalem offensam in eum committat, nec vilior est, qui existimet condigne Regi satisfieri per amorem, et dolorem offensoris, ita ut Rex nihil amplius habeat, quod ad satisfactionem ab offendente exigat.

Conclusio secunda. — RATIO FORMALIS IUSTIFICATIONIS EST UNIUS ET SIMPLICIS HABITUS REALIS GRATIAE SANCTIFICANTIS A CHARITATE REALITER INDISTINCTUS. Haec est communior.

Probaturque primo: si praeter realem habitum gratiae sanctificantis et charitatis desiderarentur alii habitus, maxime habitus fidei et spei: sed ii habitus formaliter non conferunt ad sanctificationem, nisi per modum dispositionis et praeparationis: igitur forma sanctificans non est plurium habituum collectio. Maior constat. Minor probantur: tum ex Concilio Tridentino, Sess. 6, cap. 7, ubi licet pronunciet in iustificatione infundi fidem, spem, et charitatem, nihilominus vim iustificandi soli charitati tribuit. Nam fides, nisi ad eam adferatur spes et charitas, neque perfecte unit cum Christo, neque corporis eius vivum membrum efficit. Non censet ergo fidem et spem per se formaliter conferre ad iustificationem, sed dumtaxat beneficio charitatis. Deinde, per gratiam sanctificantem assimilamur Christo Domino, iuxta illud Hebraeorum 2: Debuit per omnia fratribus assimilari: sed nec fides, nec spes fuerunt in Christo, utpote cum fuerit semper comprehensor: igitur illae duae virtutes formaliter non conferunt ad iustificationem. Denique, in instanti iustificationis, in quo homo de iniusto fit iustus, et de impio sanctus, nec fides, nec spes quidquam conferunt ad expulsionem peccati, et conciliandum amorem Dei: igitur effectus ille soli gratiae iustificanti tribuitur.

Dices: Concilium Tridentinum, Sess. 6, cap. 7 ait: «In ipsa iustificatione cum remissione peccatorum haec omnia simul infusa accipit homo per Christum, cui inseritur, fidem, spem, et charitatem»: igitur ex mente Concilii tres illae virtutes ad iustificationem ex aequo conferunt. — Respondeo, fidem et spem recenseri a Concilio, non quidem ut partiales formas iustificantes, sed dumtaxat ut dispositiones: fidem quidem ut fundamentum, spem vero ut firmamentum. Quod etiam praeclare explicat Origenes in cap. 1. Epistolae ad Rom.: Prima salutis initia, inquit, et ipsa fundamenta fides est: profectus vero et augmentum adificii spes est: perfectio autem et culmen totius operis charitas.

Dices 2. De ratione iustitiae intrinsece est ut in nobis duo formaliter efficiat: primum quidem, ut nos constituat Deo gratos et amicos: secundum autem, ut nobis conferat facultatem bene operandi: sed primum praestat per gratiam, secundum autem per virtutes theologicas: ergo tam virtutes illae, quam gratia, sunt forma iustificationis. — Nego consequentiam: etenim si haec vera esset, sequeretur etiam virtutes morales intrinsecas, necnon et dona Spiritus sancti numeranda esse inter formas iustificationis, quippe conferunt principium operandi naturaliter: sicut enim non potest esse homo vere iustus, nisi sit vere fidelis, ita etiam nisi sit vere Dei cultor, et vere poenitens. Quemadmodum ergo poenitentia et religio non habent rationem formae iustificationis, ita neque virtutes theologicae: sicut enim dicitur primae Ioan. 3. qui habet spem sanctificat se, ita de agente poenitentiam dicitur Ezechielis 18. Ipse animam suam vivificabit.

Conclusio tertia. — GRATIA SUB CONCEPTU PROPRIO GRATIAE, NON AUTEM SUB CONCEPTU CHARITATIS, EST RATIO FORMALIS IUSTIFICATIONIS.

Probatur 1. Ex illo ad Titum 3: Ut iustificati gratia ipsius haeredes simus secundum spem vitae aeternae. Ubi per eandem gratiam dicit nos iustificari per quam sumus haeredes vitae aeternae: sed per gratiam, non autem per charitatem, tali iure haereditatis donamur, cum charitas solum sit principium operationis: igitur per gratiam praecise iustificamur. — Confirmatur ex Concilio Tridentino, Sess. 5, Can. ⟦illegible: canon number lost in OCR⟧, ubi decernit per Iesu Christi Domini nostri gratiam, quae in baptismate confertur, reatum originalis peccati remitti. Iuvatur etiam ratio: ea dicenda est ratio formalis iustificans quae constituit nos consortes divinae naturae, et ad aeternam haereditatem confert: sed id praestat gratia sub suo formali conceptu, non vero sub conceptu charitatis: charitas enim nos quidem facit participes divini attributi amoris, non vero divinae naturae: igitur sanctificamur per gratiam sub formali conceptu gratiae.

Obiicies 1. Plures Scripturae textus, qui vim sanctificandi in ipsam charitatem refundunt. Sic 1. Ioan. 3: Videte qualem charitatem dedit nobis Pater, ut filii Dei nominemur, et simus. Et cap. 4: Omnis qui diligit, ex Deo natus est. Et ibidem: Deus charitas est, et qui manet in charitate in Deo manet, et Deus in eo. Hinc Rom. 13: Plenitudo legis est dilectio. — Respondeo, haec omnia vere quidem dici de charitate, non formaliter, sed realiter, et quatenus est unus idemque realis habitus cum gratia sanctificante, ut etiam explicat S. Augustinus, lib. De Spiritu et Littera, c. 32. dicens: Charitas Dei dicta est diffundi in cordibus nostris, non qua nos ipse diligit, sed qua nos facit dilectores suos: sicut iustitia Dei qua iusti eius munere efficimur. Quasi diceret, nos munere gratiae effici iustos. Unde in Psal. 118: Quis facit in homine iustitiam, inquit, nisi qui iustificat impium, hoc est, per gratiam ex impio facit iustum? Unde ait Apostolus: iustificati gratis per gratiam ipsius.

Obiicies 2. Sanctitas secundum sanctum Dionysium, De Coelesti Hierarchia, cap. 12. Est ab omni scelere libera, perfecta, et omni ex parte immaculata puritas: sed hoc solum amori et charitati convenit: sicut enim impuritas contrahitur ex contactu rei impurae, ita puritas summa reperitur ex unione cum Deo, qui est totius puritatis fons et origo. Haec autem unio dumtaxat fit per amorem: igitur et illa puritas ac sanctitas fit etiam per amorem. — Respondeo, his quidem probari, quod amor sit praeparatio ad puritatem, quae est gratia; non vero quod sit ipsa formaliter puritas, nam si puritas nascitur ex adhaesione ad Deum, quae fit per amorem, sequitur quod amor non sit ipsa puritas, sed via ad puritatem inducens. Adde quod talis coniunctio animae ad Deum fiat per actualem amorem, non formaliter, sed solum dispositive; neque per habitus charitatis formaliter, sed dumtaxat realiter, quatenus videlicet charitas idem est realiter cum gratia sanctificante.

Obiicies 3. Concilium Tridentinum, Sess. 6, cap. 7, ubi loquens de iustificatione ait: Id in iustificatione fit, dum eiusdem sanctissimae passionis merito per Spiritum sanctum charitas Dei diffunditur in cordibus eorum, qui iustificantur, atque illis inhaeret. Igitur censet charitatem iustificare formaliter qua charitas est. — Nego consequentiam: nam ut constat, non dicit Concilium formam iustificationis esse charitatem, sed iustificationem fieri per gratiam, dum charitas diffunditur. Nec refert, quod ibi non nominet gratiam; nam prius ipsam tamquam causam nostrae iustificationis formalem designaverat in initio capitis dicens: per susceptionem gratiae: quocirca superfluum iudicavit eam iterum nominare.

Notandum 1. Eam fuisse pessimam Calvini, lib. 3. Instit., c. 2. sententiam, quod qui semel iustificationis gratiam adeptus est, eam per nullum subsequens peccatum possit unquam amittere; si qui vero eam deperdant, revera nusquam habuerunt veram iustitiam, nec veram fidem, sed iustificationis et fidei umbram seu imaginem; quae ut nullius est momenti, ita prorsus indigna est verae fidei appellatione: et subinde docet veros fideles a iustitia nusquam posse excidere, et quidquid gravioris criminis admittant, nusquam Dei indignationem et damnationem incurrent; quam utique fanaticam, et omni execratione dignam sententiam sectantur plurimi Calvinistae, ut constat ex Pseudo-Synodo Dordrechtana, super quintum punctum controversiae art. ⟦illegible: article numbers garbled in OCR ("art. 1. :. et 6.")⟧ licet aliqui, ut a veritate alieni, una cum Catholicis omnibus eam execrentur. Cuius quidem sententiae doctrinae horrendas consequentias hunc in modum expendit Grotius in discussione Apologiae Andreae Riveti, ubi pagina 217. sic ait: «Christiani ⟦illegible: opening words garbled in OCR ("ext pectoris"); likely "decet pectus" or similar⟧ horrescere ea dogmata, quae pietati nocent: quale illud est non a Grotio confictum, sed editum saepe, et a nonnullis defensum: lucta fortiter, sed crede fortius: et nihil nocebunt tibi centum homicidia, et mille stupra. Hi sunt genuini fructus illius dogmatis, credere quemque debere, Christum pro se nominatim esse mortuum: iustitiam Christi sibi imputari quasi ipse cam praestitisset: certo se «perseveraturum; certo et absolute salutem sibi destinatam: peccata fidelium, ut magna et gravia esse possint, non imputari ipsis, propter fidem in Iesum Christum: posse eos cadere in rebellionem, homicidium, adulterium, proditionem, et id genus alia flagitia: nihilominus tamen eos pro certo, firmoque habere se numquam, aut totaliter, aut finaliter excidere, neque excidere posse ex paterna Dei charitate, et gratia erga se, sed e contrario Deum Patrem ipsorum ex aeterno suo amore, misericordia, et gratia omnia ipsorum praeterita, praesentia, et futura peccata in Christo tegere atque remittere. Haec sunt nimirum cogitata Christiani pectoris D. Riveto iudice». Et paulo post: «Beza, Davidem, ait, cum homicidio, et adulterio pollutus esset, retinuisse Spiritum sanctum, et perire se velle si doceret aliud». Hinc idem Grotius in Annot. pro suis ad Casendrum notis art. de discrimine peccati mortalis, et venialis, ait: «Nullum potuit in Christianismum induci dogma perniciosius, quam hoc: hominem qui credidit, aut qui regenitus est (nam haec multis idem valent) posse prolabi in scelera et flagitia; sed accidere non posse, ut propterea divino favore excidat, aut damnationem incurrat. Hoc nemo veterum docuit, nemo docentem tulisset».

Notandum 2. Calvinistas, ut sententiae huius dogmatis iniuriam a se propulsent, varia effugia quaerere et comminisci. Primo namque non desunt, qui audaciter pronuncient hoc nefarium dogma ipsis gratis et falso a Catholicis affingi. Ita Benefeldius, in lib. De Perseverantia Sanctorum, ubi adversus Battum unum ex Calvinistis Remonstrantibus inter caetera ait: Quod addit nos quidem concedere, si semel renati in atrocissima prolabantur scelera, homicidia, adulteria, et his graviora; nihilominus eos apud Deum in gratia manere, Spiritum sanctum, fidem, spem, et charitatem retinere, mera est calumnia, calumniose nobis impingit blasphemiam. Quae assertio, quam a veritate sit aliena patet ex sententia aliorum Calvinistarum, qui constanter affirmant cum Calvino et Beza veros fideles a iustitia nusquam posse excidere. Sic in primis Windelinus in Compendio Calvinianae Theologiae, lib. 1. cap. ⟦illegible: chapter number garbled in OCR ("2t")⟧: Ad puncta fidei, inquit, praecipua quinque sunt… Secundo: Perseverantia, qua qui semel accepit fidem salvificam, numquam eam amittit vel abiicit. Chamierus, lib. 6. cap. 12. num. 1. Negant Calvinistae (quos Catholicos mentito nomine appellant) ullo peccato quamvis gravissimo, nedum levissimo, quemquam receptum in gratiam a Deo excidere a gratia. Piscator, parte 12. Disputan. denique doctrinae nostrae obiectae caput est, nullis flagitiis renatos fidem perdere. At hoc docet idem Ioannes loco modo citato. Perkinsus, in dialogo De Statu Hominis, parte 4. p. ⟦illegible: page number garbled in OCR ("p. It.")⟧, supponens cum suis omnes veros fideles esse electos et praedestinatos, et sibi obiiciens: verum obsecro quid tibi videtur? Nonne vult Deus electos suos condemnari si peccent? sic respondet: Non vult: fundamentum enim salutis nostrae fundatum est in aeterna electione Dei, ita ut mille peccata, imo omnia peccata totius mundi, quin omnes diaboli qui sunt in inferno, electionem Dei irritam facere nequeunt. Fieri quidem potest ut corda nostra obfirmantur peccato, fidemque infirmant, spiritumque Dei in nobis tristitia afficiunt: verum fidem auferre, et Spiritum sanctum prorsus excutere non possunt. Deus neminem condemnat propter peitum, qui modo in filium Dei adoptatus est in Christo Iesu. Dannhauerus in Concordia, pag. 108. Nulli certe fideles, inquit, per ullum peccatum possunt ex gratia Dei excidere, ac proinde non possunt fideles ex fide prorsus excidere. — Sed constantissime haec Calvinistarum assertio patet ex controversia mota inter Remonstrantes et contra-Remonstrantes Ministros Batavos: illi namque, ut constat ex Scriptis Synodalibus eorum art. ⟦illegible: article number lost in OCR⟧, affirmabant, quod fideles possunt a vera fide excidere, et in huiusmodi prolabi peccata, quae cum vera et iustificante fide consistere non possunt, nec potest hoc tantum fieri, sed et non raro fit. Vere fideles possunt sua culpa in flagitia et scelera atrocia incidere, in iisdem perseverare et mori, ac proinde finaliter excidere, et perire. Contra-Remonstrantes vero contrarium prorsus docebant; aiunt enim in collatione habita Hagae anno 1611, pag. 341. Probabimus ex sacra Scriptura eos, qui per veram fidem Iesu Christo sunt insiti et proinde vivifici Spiritus participes facti, quamvis possint per imbecillitatem carnis graviter peccare, a Deo tamen ita conservari, ut certum sit eos hanc istam fidem, et hunc vivificum spiritum, non totaliter, neque finaliter amissuros. Insuper hanc assertionem Calvinisticam evidentissime probat pseudo-Synodus Dordrechtana, pag. 105. ubi inter caetera ait: Deus, qui dives est misericordia ex immutabili electionis proposito Spiritum sanctum etiam in tristibus lapsibus suis non prorsus aufert, nec eos usque prolabi sinit, ut a gratia adoptionis, et iustificationis statu excidant; aut peccatum ad mortem, sive in Spiritum sanctum committant, et ab eo penitus deserti in exitium aeternum sese praecipitent. Quam utique doctrinam una cum caeteris eiusdem pseudo-Synodi assertionibus probarunt Calvinistae Galli in eorum Conventu celebrato Aleti anno 1619, ubi inter caetera eiusdem Conventus acta, Ministri protestantur se recipere decisiones Synodi Dordrechtanae, et eas ad mortem usque defensuros; quibus constat praefatam assertionem de inamissibilitate gratiae, etiam per gravia quaeque peccata, esse commune Calvinistarum dogma.

Notandum 3. Ministros Calvinistarum huius temporis, cum a Catholicis premerentur tot ac tam apertis testimoniis, quod revera docerent gratiam per peccatum quantumlibet grave esse inamissibilem; animadverterentque hoc pessimum dogma, nedum a Catholicis, sed etiam a suis sectatoribus ingrate accipi, varia commenti sunt diverticula, quibus simplices luderent, et tam sententiae doctrinae iniuriam a se remoterent. Primo namque eorum nonnulli docent idcirco iustitiam acceptam esse inamissibilem, quod licet per gravia peccata fides iustificans imminuatur, tamen semper remanet quaedam fidei scintilla, quae postea per seriam poenitentiam excitata reviviscit. Cuius quidem effugii praeludium praebuerat Andreas Rivetus in suis animadversionibus contra notas Grotii dicens: Deus in his qui peccaverunt adhuc servat et fovet igniculos, postea per seriam poenitentiam excitandos. Verum, quam futile, quamque vanum sit hoc effugium, apparet ex eo quod illi constantissime affirment cum Calvino, lib. 9. cap. 2. n. 12. quod quantumcunque exigua sit in electis fides, tamen spiritus Dei certa arrha est ac sigillum suae adoptionis. Hinc Scarpius De iustif., controversia 1. docet: Fides etiam infirma Christum totum cum suis beneficiis apprehendit; quod autem in nobis infirmum, in Christo absolutum et perfectum est. Denique si vel minimam verae fidei scintillam habeat, certus et securus sum, quia dona Dei sunt sine poenitentia. Censet igitur fidem, etiam illam minimam, revera iustificare; subindeque fatentur iustitiam per quodlibet grave peccatum esse prorsus inamissibilem, et quod qui minimam illam fidem habet, aeque iustus sit et sanctus, ac si fidem perfectissimam haberet, ut aperte docet Windelinus, lib. 1. cap. 21. dicens: Equalitas iustificationis est qua Christi iustitia per fidem apprehensa omnibus a Deo aequaliter imputatur: etiamsi aliorum fides robustior, aliorum imbecillior est. Denique non desunt, qui alia subterfugia praetexant, affirmantes, fideles in graviora peccata lapsos iustificari quidem quantum ad se, non autem quantum ad peccata. Ita Robertus Abbas in Tompsonem, cap. ⟦illegible: chapter number garbled in OCR ("2t")⟧. qui cum affirmaret Davidem in morte, idest in reatu mortis vere mansisse quousque mansit in homicidio, nec habuisse vitam aeternam in se manentem, ita respondet Robertus: Bene certe non secundum hoc peccatum iustificatus, et tamen simpliciter quoad personam iustificatus: futurus tamen ab hac iustificatione recidivus, nisi ab hoc quoque peccato iustificatus. Verum quam parum sensata sit haec responsio, quamque dissentanea doctrina Catholica et fidei christianae, nemo est qui non videat, inde namque foret consequens Davidem etiam ante poenitentiam fuisse iustificatum quantum ad personam, licet non fuerit iustificatum quantum ad peccatum: et subinde, si ante actam poenitentiam mortuus fuisset, alterutrum fuisset necesse, vel quod cum peccatis actualibus fuisset salvandus propter iustificationem personalem, vel quod fuisset damnandus propter peccata, etiamsi aliunde fuisset iustus. Haec omnia paulo longius praenotanda volui, ut appareat quantum quamque pessime deviant, qui semel defecerunt a tramite veritatis, quam aperiet

Conclusio unica. — IUSTITIA ET GRATIA SANCTIFICANS SEMEL ACCEPTA POTEST AMITTI, ET REVERA DEPERDITUR PER SUBSEQUENS PECCATUM MORTALE. Haec est de fide determinata in Concilio Tridentino, Sess. 6, Can. 23. his verbis: Si quis hominem semel iustificatum dixerit amplius peccare non posse, neque gratiam amittere: atque adeo eum qui labitur et peccat, numquam vere iustificatum fuisse, anathema sit. Et cap. 15. ait: Lamentandum est non modo infidelitate, per quam et ipsa fides amittitur, sed etiam quocunque alio mortali peccato, quamvis non amittatur fides, acceptam iustificationis gratiam amitti.

Probatur nostra assertio ex Scriptura sacra: Primo quidem illis parabolis, quibus exemplo filii prodigi postea in gratiam recepti, et stola prima donati, dragma perdita et recuperata, ovis centesima errabunda, quaesita et in ovile reportata, significatur hominem iustum a gratia penitus excidere, et per poenitentiam in statum iustificationis restitui. — Probatur secundo exemplis eorum, qui semel habita iustitia iacturam traxerunt. Tales fuere Angeli mali, primi Parentes, David, Petrus Apostolus, et Galatae, quibus Paulus primo capite exprobrat: Miror quod sic tam cito transferimini ab eo, qui vos vocavit in gratiam Christi in aliud Evangelium: et cap. 3: Si stulti estis, ut cum spiritu coeperitis, nunc carne consummemini: et cap. 5: *Evacuati estis a Christo, qui in lege iustificamini, a gratia excidistis.» Probatur tertio illis omnibus Scripturae textibus, quibus significatur homines per peccatum mortale a gratia vivificante excidere, et in eam nonnisi per paenitentiam restitui. Sic Ezechielis 13: Cum averterit se iustus a iustitia sua, et fecerit iniquitatem, numquid vivet? Omnes iustitiae eius quas fecerit non recordabuntur; in praevaricatione qua praevaricatus est, et in peccato suo quod peccavit, in ipsis morietur. 1. Cor. 9: Castigo corpus meum, et in servitutem redigo: ne forte cum aliis praedicaverim ipse reprobus efficiar. 1. Cor. 6: An nescitis quia iniqui regnum Dei non possidebunt? Nolite errare: neque fornicarii, neque idolis servientes, neque adulteri… regnum Dei possidebunt: et haec quidem fuistis: sed abluti estis, sed sanctificati estis, sed iustificati estis. Quibus verbis significat Apostolus veros fideles posse a gratia excidere; loquitur enim de veris fidelibus, ut constat ex posterioribus verbis: at falsum esset eos a regno Dei posse excidere, si eorum gratia esset inamissibilis.

Similia tradit Ephes. 5, ubi cum dixisset: Fornicatio autem, et omnis immunditia aut avaritia, nec nominetur in vobis; huius dicti hanc rationem profert: Hoc enim scitote intelligentes, quod omnis fornicator, aut immundus, aut avarus, quod est idolorum servitus, non habet haeredi- tatem in regno Christi et Dei: manifestum est autem quod ibi loquatur fidelibus, quippe ait: Eratis aliquando tenebrae, nunc autem lux in Domino: tamen illis praecipit, ut abstineant a vitiis, quae ibidem enumerat; alioquin non habebunt haereditatem in regno Christi: ergo censet Apostolus fideles posse committere vitia, et propter illa excludi a participatione haereditatis cum Christo. — Denique probatur illis oraculis, quibus Scriptura monet iustificatos, ut sedulo sibi caveant a peccatis, ne a gratia et haereditate aeterna excidant: sic Rom. 11: Tu autem fide stas: noli altum sapere, sed timere. Et ibidem: Vide boni- tatem Dei in te, si permanseris in bonitate, alioquin et tu excideris. Et ad Philip. 2: Cum metu et tremore salutem vestram operamini. Et Apoc. 3: Episcopo ⟦Sardensi?⟧ dicitur: Tene quod habes, ne alius accipiat coronam tuam. Sed haec omnia vana essent et inepta, si iusti us- quam possent a gratia excidere: igitur id revera possunt.

His adde quod S. Augustinus, lib. De haeresibus, Haeresi 82, et Hie- ronymus, lib. 2 adversus Iovinianum, inter illius haeretici errores com- putant, quod gratiam sanctificantem in iustis inamissibilem assereret. Quapropter S. Augustinus, lib. De dono perseverantiae, cap. 13, diserte pronuntiat: Ipsos quoque regeneratos alios perseverantes usque in finem hinc ire; alios quibus decedant hic teneri: qui utique non decidis- sent, si antequam laberentur hinc exissent. Et rursus: Quosdam lapsos quoque redeunt non exire de hac vita, qui utique perirent, si ante- quam redirent exirent. Igitur censet iustos posse a gratia sanctificante excidere.

Obiiciunt Haeretici 1. illud 1. Ioan. 3: Omnis qui in eo manet non peccat: et omnis qui peccat, non videt eum, nec cognovit eum; et omnis qui natus est ex Deo peccatum non facit: quoniam semen ipsius in eo ma- net, nec peccare potest, quoniam ex Deo natus est. — Respondeo 1. Id esse intelligendum in sensu composito, quod scilicet non peccet secundum quod natus est ex Deo, et semen illius in eo manet, et Deum novit: gratia enim non potest esse peccandi principium. Nam, inquit

S. Augustinus, lib. De Gratia Christi, cap. 21: Charitas, secundum quam ex Deo natus est, non agit perperam, nec cogitat malum: cum ergo peccat homo, non secundum charitatem, sed secundum cupiditatem pec- cat, secundum quam non est natus ex Deo. — Respondeo 2. Praefatos textus posse intelligi de praedestinatis, qui non peccant usque in finem vitae, nec in perpetuum. Ita interpretatur sanctus Bernardus, lib. De Libero Arbitrio: Dictum est, inquit, de Praedestinatis ad vitam, non quod omnino non peccent, sed quod peccatum ipsis non imputetur, quia vel punitur condigna paenitentia, vel in charitate absconditur. — Re- sponderi etiam potest posse intelligi de nativitate consummata et perfecta, qualis erit in gloria. Ita explicat S. Augustinus, lib. De peccatorum meritis et remissione, cap. 8: Primitias itaque spiritus nunc habemus, inquit, unde iam filii Dei reipsa facti sumus, quia nondum salvi, ideo nondum prono innorati, nondum vera filii Dei, sed filii saeculi. Pro- ficimus ergo in renovationem iustaeque vitam, per quod filii Dei su- mus, et per hoc peccare omnino non possumus, donec totum in hoc transmutetur, etiam illud per quod adhuc filii saeculi sumus; per hoc enim et peccare adhuc possumus: ita fit ut qui natus est ex Deo, non peccat. Et si dixerimus quia peccatum non habemus, nos ipsos sedu- cimus, et in nobis veritas non est. Consummetur ergo quod filii carnis et saeculi sumus, et perficietur quod filii Dei, et spiritu renovati su- mus. Et lib. De Perfectione iustitiae, cap. 18, eundem textum expo- nens, ait: Secundum id quod ex Deo nati sumus, et in eo qui appa- ravit peccata solveret, idest, in Christo manemus, et non peccamus: hoc est autem, quod interior homo renovatur de die in diem: secundum autem quod de homine illo nati sumus, per quem peccatum intrarit in mundum, et per peccatum mors, et ita in omnes homines pertransiit: sine peccato non sumus, quia sine illius infirmitate nondum sumus, donec illa renovatione, quae fit de die in diem, quoniam secundum ipsum ex Deo nati sumus, infirmitas tota sanetur.

Obiiciunt 2. illud 1. Ioan. 2: Exierunt ex nobis, sed non erant ex nobis; nam si fuissent ex nobis, permansissent utique nobiscum. Igitur qui habent veram fidem et iustitiam non possunt ab ea excidere. — Nego consequentiam; siquidem contrarium potius ex praetato textu sequitur; significat enim fideles, et vera membra Ecclesiae posse inter- dum ab ea deficere; haec autem verba, Non erant ex nobis, etc., non significant quod revera non fuerint fideles, et vera Ecclesiae membra sicut caeteri, sed quod caeteris non fuerint similes, firmi scilicet et stabiles ac generosi Christiani: imo potius leves et inconstantes: quo loquendi modo dicitur 1. Machab. 7: Ipsi autem non erunt de semine virorum illorum, per quos salus facta est in Israël: idest, non erant fortes et constantes in bello, sicut Machabaei.

Obiiciunt 3. illud 1. ad Cor. 13: Charitas numquam excidit. Unde Cant. 8: Aquae multae non potuerunt extinguere charitatem, nec flumina obruent illam. Et Rom. 8: Quis nos separabit a charitate Christi? Certus sum, quia neque mors, neque vita etc. Hinc S. Augustinus, Epist. ad Iulianum: Charitas quae deleri potest, numquam vera fuit. Igitur charitas qua inseparabilis est a fide, vera est iustitia, ubi semel ha- betur nusquam deperditur. — Nego consequ.; nihil enim aliud intendit Apostolus, quam quod charitas quantum est ex parte temporis nescit occasum, quodque illa perseverabit in iustis adveniente aeterna felicitate, quando linguae, prophetae, et caetera dona cessabunt; non autem primam reliquisti: memor esto itaque unde excideris: et age poenitentiam, et prima opera fac: sin autem, venio tibi, et movebo candelabrum tuum de loco suo, nisi poenitentiam egeris. Ad confirmationem dico per eos textus pariter non significari, quod charitas per peccata non possit extingui, sed quod tanta sit eius vis et efficacia adversus tribulationes et persecutiones, ut nec calamitatum aquae exundantes, nec tribulationum urgentes pressurae possint ullatenus hominem charitate ferventem a Christo separare. Ad Sanctum autem Augustinum, dico praetata verba non reperiri in Epistola ad Iulianum, quamvis illa ita citet et retulerit Gratianus. Reperiuntur equidem in lib. De salutaribus documentis, cap. 7. Verum liber ille spurius est Augustini foetu: et illius auctor, quisquis ille sit, nihil aliud intendit, quam significare, quod amicitia quae ex loco, vel consuetudine, vel tempore, et praesentia amici pendet, non sit vera et perfecta charitas, quia non habet verum motivum charitatis, quod ab iis omnibus debet abstrahi, quo loquendi modo utitur sanctus Hieronymus, Epist. 1. ad Rutinum: Amicitia quae desinere potest, vera numquam fuit.

Notandum 1. Nomine certitudinis hic intelligi certitudinem cognitionis, quae nihil aliud est, quam firmitas et infallibilitas ipsius assensus; haec autem certitudinis notitia quadruplex solito distinguitur; nempe fidei, scientiae, moralis, et coniecturalis. Certitudo fidei est assensus ille firmus quo certo et sine ulla dubitatione rebus a Deo revelatis assentimur. Certitudo scientiae est qua intellectus firmiter assentitur alicui propositioni per demonstrationem ex aliis evidentioribus deductae. Certitudo moralis est qua assentimur rebus propositis propter communem hominum assertionem et notitiam, qualis est assensus ille, quem habemus de ista propositione, Roma est in Italia, Hierosolyma in Palestina. Certitudo denique coniecturalis est qua assentimur alicui rei propositae ob coniecturas et argumenta quae probabilitatem quidem inferunt, non tamen auferunt omnem dubitandi occasionem.

Notandum 2. Certum est iustos non posse ullam habere scientiae certitudinem de sua iustificatione: nam eiusmodi cognitio debet esse vel a priori, vel a posteriori: neutro autem istis modis potest aliquis vere scire se esse in gratia. Non quidem a priori, quia nulla potest assignari causa, ex qua infallibiliter inferatur, quod gratia habitualis sit in homine; quippe haec pendet a beneplacito Dei, et illam etiam citra peccatum posset ab homine iusto revocare. Non etiam a posteriori, quia nullum effectum gratiae habitualis experimur in nobis, quo certo possimus deprehendere illam gratiam nobis inexistere. — Certum est secundo iustos omnes habere posse certitudinem coniecturalem de sua iustificatione, et signis quibusdam atque coniecturis probabilibus cognoscere se esse in gratia, ita ut illa certitudo, quamvis non excludat omnem formidinem, excludat tamen animi perturbationem et anxietatem: puta dum quis probabiliter arbitratur se exacte conscientiam suam examinasse, et cum debitis ac requisitis dispositionibus abso- lutionem sacramentalem recepisse: nam, inquit S. Ioan. cap. 13. Si enim cor nostrum non reprehenderit nos, fiduciam habemus ad Deum. — Cer- tum denique est, quod per divinam revelationem specialem, et ex sin- gulari privilegio possit homo habere certitudinem infallibilem, sive fidei, sive moralem de sua iustificatione: Deus quippe potest quibus voluerit revelare, et de hoc statu certiores facere; quemadmodum Deipara Virgo hanc habuit certitudinem, dum Angelus eam salutavit ⟦greek: χαῖρε κεχαριτωμένη⟧, gratia plenam: quam pariter certitudinem habuerunt S. Ioannes Ba- ptista, qui Angelo nunciante repletus est Spiritu sancto in utero ma- tris suae, et paralyticus dum audivit: Remittuntur tibi peccata tua, necnon et Magdalena Christo dicente: Remittuntur ei peccata multa quoniam dilexit multum. Unde solum superest discutiendum an omnes iusti certitudine aliqua fidei divinae possint et debeant certo credere se esse in statu gratiae iustificantis.

NOTANDUM 3. Haereticos huius temporis asserere hominem non tan- tum scire posse, sed certo credere debere se esse in gratia divina, alioqui nec iustos esse nec fideles, ea scilicet fide, qua existimant fi- deles iustificari. Ita imprimis docuit Lutherus, primum quidem in thesibus publicis, quas anno 1518, ante suam e Monasterio apostasiam, in quibus hae propositiones erant 13. Ex quo ad infidelitatem errant, qui remissionem culpae incertam asserunt, propter incertitudinem con- tritionis: et 14. Quantumlibet incertus sit tam Sacerdos, quam peni- tens de contritione, rata est absolutio, si credit se absolutum. Et 17. Certum est ergo remissa esse peccata, si credit remissa, quia certa est Christi Salvatoris promissio. Et 16. Absolutus ex caelo potius debet mori, et omnem creaturam negare, quam de sua absolutione dubitare. Et in collatione quam habuit cum Cardinali Caietano inter caetera affirmat, Neminem iustificari posse nisi per fidem: sic scilicet ut ne- cesse sit eum certa fide credere sese iustificari, et nullo modo dubitare, quod iustitiam consequatur. Si enim dubitat, et incertus est, iam non iusti- ficatur, sed amittit gratiam. Cui subscribit Melancthon in locis Theolo- gicis, de vocabulo fidei. « Cum Paulus inquit, iustificamur fide, vocabu- lum fidei non tantum historiae notitiam significat, ut daemones etiam norunt historiam, seu dogmata; sed significat assentiri omnibus ar- ticulis fidei, et in his huic articulo: credo remissionem peccatorum, et vitam aeternam, non tantum aliis dari, sed mihi quoque. Cum hoc assensu quo tibi credis remitti, cor erigitur fiducia promissae mise- ricordiae, etc. »

Hoc flagitiosum dogma innovavit Calvinus, lib. 8. Instit., cap. 2. n. 1. et in Antidoto ad Sess. 6. cap. 13. Concilii Tridentini, ubi inter caetera ait, « Sed quo melius tota eorum Theologia patefiat lectoribus, expendant, quae in eodem capite sequuntur verba. Sed neque illud asserendum, oportere eos, qui vere iustificati sunt, absque dubita- tione apud seipsos statuere, se esse iustificatos. Si ita est, videant, qua ratione conciliari queat fiducia cum dubitatione »; Et infra: « et « cuius obsecro improbabilitatis est asserere, nemo scire fidei certitu- dine potest se gratiam Dei consecutum; Paulus, et Ioannes inter filios Dei non agnoscunt, nisi qui id sciunt. De qua scientia id in- terpretabimur, nisi quam Spiritus sancti magisterio didicerint? » Ipsis subscribunt omnes Sectatores, quorum nomine haec profert Cha- mierus, lib. 13. cap. 1. n. 1. ubi ait: « Summa est eorum, quae nos hac parte docemus, eius duo capita. Prius fideles scire per fidem non tantum… aliquos salvos fore, vel salvos futuros eos qui credide- rint, sed etiam in particulari… seipsos salvos futuros, quia credunt… atque adeo hanc applicationem subministrare differentiam fidei vere iustificantis a fide historica, quae non aliter concipit quaecumque audit de Deo, eiusque misericordia, quam ut pro veris, vel potius veracibus habeat; quod possunt etiam infideles plurimi: imo faciunt diaboli omnes. Alterum caput, hanc scientiam coniunctam esse cum certitudine; cuius mensura sit non alia, quam fidei ». His ita po- sitis, sit:

Conclusio unica. — NEMO DEBET NEQUE POTEST CREDERE FIDE DIVINA SE HABERE GRATIAM SANCTIFICANTEM ABSQUE SPECIALI REVELATIONE SIBI FACTA EX ALIQUO SINGULARI PRIVILEGIO. Con- clusio est de fide determinata in Concilio Trident., Sess. 6. cap. 9. ubi damnando inanem fiduciam haereticorum, simul etiam damnat omnem infallibilem certitudinem, quam citra divinam revelationem aliquis de propria iustificatione praetendere posset, his verbis: Nam sicut nemo pius de Dei misericordia, de Christi merito, deque sacra- mentorum virtute et efficacia dubitare debet: sic quilibet dum seipsum, suamque propriam infirmitatem et indispositionem respicit, de sua gratia formidare et timere potest: cum nullus scire valeat certitudine fidei, cui non potest subesse falsum, se gratiam Dei esse consecutum. Hinc Can. 5. decernit: Si quis dixerit omnem renatum, et iustificatum teneri ex fide ad credendum se certo esse in numero praedestinatorum, anathema sit.

Probatur primo ex Scriptura sacra, Proverb. 20. Quis potest di- cere: Mundum est cor meum, purus sum a peccato? Si enim non po- test istud dicere, multo minus potest scire fide divina. Item ex illo Ecclesiastici: Sunt iusti atque sapientes, et opera eorum in manu Dei: et tamen nescit homo utrum amore, aut odio dignus sit: sed omnia in futurum servantur incerta. Quem locum sic expendit S. Hieron. « Porro, inquit, hic sensus est: etiam in hoc dedi cor meum, et scire volui, quos Deus diligeret, quos odisset, et inveni iustorum quidem opera in manu Dei esse, et tamen utrum amentur a Deo, an non, nunc eos scire non posse, et ambigue fluctuare, utrum ad probationem sustineant quae sustinent, an ad supplicium. In futuro igitur scient, et in vultu eorum sunt omnia, idest antecedit eos, cum de vita hac decesserint, veritas istius rei, quia tunc est iudicium, nunc cer- tamen, et quicumque adversa sustinent utrum per amorem Dei su- stineant, ut Iob, an per odium, ut plurimi peccatores, nunc habetur incertum ».

Item ex illo Ecclesiastici: De propitiato peccato noli esse sine metu, et ne dicas: Misericordia Domini magna est: multitudinis peccatorum meorum miserebitur. Denique ex illo ad Cor. 4. Nihil mihi conscius sum, sed non in hoc iustificatus sum, qui enim iudicat me Dominus est. Quibus Apostolus, iuxta interpretationem S. Chrysostomi, significat non esse satis ad certitudinem de propria iustitia, quod nullum in se peccatum animadvertat, siquidem Deus posset aliquod peccatum in illo deprehendere. Quod si dixeris Apostolum, dum haec scriberet, habuisse divinitus revelationem de sua iustificatione: reponam hoc dato, quod sensus Verborum istorum sit, nihil mihi conscius sum, sed id non sufficeret, ut essem certus de mea iustificatione, nisi Dominus qui iudicat me aliunde id mihi notificasset.

Probatur secundo auctoritate sanctorum Patrum: Primo quidem Ambrosii, Sermone in Psal. 118. super haec verba: Aufer opprobrium meum, quod suspicatus sum: ubi ait:

Tolabat auferri opprobrium, quod suspicatus est, vel quia cogitaverat in corde, et non fecerat, et paenitentia licet abolitum, suspectus tamen erat, ne forte adhuc maneret eius opprobrium, et ideo Deum precatur, ut illud auferat, qui solus novit quod nescire potest etiam ipse qui fecit.

August. lib. De perfectione iustitiae, cap. 15.

Quantalibet iustitia sit praeditus homo, cogitare debet ne aliquid in illo quod ipse non videt intendatur esse culpandum, cum lex iusta sederit in throno, cuius cognitionem fugere delicta non possunt, nec illa de quibus dictum est: Delicta quis intelligit?

Hinc lib. 50. Homiliarum 35. diserte pronuntiat: Quamdiu sumus hic, de nobis ipsis nos ipsi iudicare non possumus, non dico quid cras erimus, sed quid hodie sumus. Ipsi subscribit S. Gregorius, lib. 6. Epist. 22. ad Gregoriam Augustae cubiculariam, quae ad ipsum scripserat cupiens scire, an sibi remissa essent peccata, inter caetera haec respondet: Rem mihi difficilem et tibi inutilem postulasti: difficilem, quia indignus sum, cui revelatio immittatur a Deo; tibi inutilis, quia securitas negligentiam parit.

Probatur denique ratione: id tantum fide credi potest, quod revelatum est, sive per Scripturam, sive per Ecclesiam: sed neque per Scripturam, neque per Ecclesiam revelatum est homini iustificato, quod iustus sit. Si enim esset revelatum, maxime, vel in genere, vel in particulari; non in genere, alioqui omnes iusti scirent se vere iustificatos, quod falsum apparet; nam plurimi de sua iustificatione et salute dubii sunt et anxii. Non etiam in particulari, quia si iustorum aliquis nosset se esse in gratia, maxime per testimonium Spiritus sancti inhabitantis: sed id non potest affirmari; nam cum idem Spiritus habitet per gratiam in omnibus iustis, omnibus testaretur, quod sunt filii Dei; cuius tamen contrarium apparet.

Deinde, iustificatio non solum dependet ex divina promissione et revelatione, sed ex nostra conversione et praeparatione; atqui nemo potest esse certus, quod vere sit conversus ad Deum, quia nescit homo utrum conversio ista sit ex gratia, an ex concupiscentia, et ut ait Gregorius 1. parte sui Pastoralis, cap. 29. Mens humana saepe sibi mentitur, et fingit se bonum amare, quod non amat.

Confirmatur, nam ut dispositio ad iustificationem sit valida, et conversio perfecta, debet procedere ex motivo supernaturali: hoc autem nequit nobis esse certum; quia licet nobis certum esse possit nos ad detestanda peccata moveri ex motivo supernaturali materialiter, nempe propter Deum offensum; incertum tamen est, an ad id etiam moveamur motivo supernaturali formaliter, hoc est, per formam et gratiam divinitus elevantem et excitantem; subindeque nemo potest esse certus se habere sufficientem disposi- tionem, ut iustificationis gratiam consequatur. — Denique non con- venit ordinaria Dei providentiae et rerum dispositio, nec hominibus expedit, ut homines certo credant se esse iustificatos: illa namque certitudo esset illis occasio superbiae, despectus caeterorum, et laxioris vitae, superbiae quidem et complacentiae, si sciret se esse Deo gratum, despectus vero caeterorum, si nempe sciret homo se esse iustum, ne- sciret vero, an alii pariter iusti essent: tandem laxioris vitae, quippe non curaret agere fructus dignos poenitentiae, nec in gratia pro- ficere.

Obiicies 1. Illud Ioan. 13. In hoc cognoscent omnes, quod disci- puli mei estis, si dilectionem habueritis ad invicem: ergo multo magis homo potest de seipso cognoscere, quod Christi discipulus sit, si dilectionem habeat ad proximum. Et cap. sequenti: Vos autem cogno- scetis eum, quia apud vos manebit, et in vobis erit. Et postea: In illa die vos cognoscetis, quia ego sum in Patre meo, et vos in me, et ego in vobis: igitur aliquis certo cognoscere, et fide divina habente fun- damentum in Scriptura sacra, credere potest se esse in gratia absque alia speciali revelatione.

Nego consequentiam. Et ad primum textum dico, eum esse intel- ligendum de certitudine coniecturali: quia videlicet signum dilectionis Dei est dilectio proximi; unde Tertullianus in Apologetico, cap. 39. ait: Maxima dilectionis operatio notam nobis inurit penes quosdam: vide, inquiunt, ut se invicem diligunt; hoc autem non potest facere certitudinem absolutam, quia sine speciali revelatione nemo scire potest, an haec dilectio sit ab effectu naturae, vel gratiae. Id secundum dico, sensum illius esse, quod fideles in quibus Spiritus sanctus inhabitat, cum cognoscant, non quidem cognitione sterili, qualis ea est, qua est ex fide informi; sed fructuosa, qualis oritur ex fide viva: porro haec cognitio dumtaxat est coniecturalis; quis enim novit, an opera bona quae elicit procedant ex fide viva, aut informi? Ad tertium, dico cum S. Augustino tract. 75. in Ioan. verba ista designare diem futuri saeculi, et vitae beatae, in quo videbimus et cognoscemus clare et intuitive, quod Christus Dominus sit Filius eiusdem naturae cum Patre, quodque ipsi tamquam membra capiti incorporemur.

Obiicies 2. Illud Rom. 8. Ipse Spiritus testimonium reddit spiritui nostro, quod simus filii Dei. At testimonium Spiritus sancti est intel- ligibile, eique fide divina tenemur assentiri; unde S. Chrysostomus in haec verba: Cum Spiritus sanctus testatur, quae tandem restat ambi- guitas? nam si vel homo, vel Angelus, vel Archangelus, vel alia huius- modi potestas hoc polliceretur, par conveniensque esset nonnullos sic dubitare: cum autem summa essentia, et ea quidem quae hoc largitur est donum, nobis testimonium afferat, quis tandem de dignitate dubitet? Igitur certitudo, quae ex tali testimonio in nobis causatur, infallibilis sit necesse est. Hinc S. Bernardus, Serm. 1. De Annunciatione: Si credas peccata tua non posse deleri, nisi ab eo cui soli peccasti, et in quem peccatum non cadit, bene facis: sed adde adhuc ut credas, quia per ipsum tibi peccata condonantur, hoc est testimonium perhibet in corde nostro Spiritus Sanctus dicens: Dimissa sunt tibi peccata tua.

Respondeo 1. Verba Apostoli intelligenda esse de tota Ecclesia, cui Spiritus sanctus testatur, quod habeat spiritum adoptionis: tum quia ibi confert Ecclesiam cum Synagoga, contendens Ecclesiam habere spiritum adoptionis, Synagogam vero habuisse dumtaxat spiritum timoris: tum quia in sequentibus significat aliquos ex iis, ad quos scribit, esse contentioses et infirmos in fide, ut constat ex cap. 14.

Respondeo 2. Quod si haec verba intelligantur de fidelibus in particulari, testimonium illud, de quo loquitur Apostolus, solum est per experientiam suavitatis et tranquillitatis conscientiae, et per pios motus et affectus in Deum; per hoc scilicet quod fideles, qui se putant iustos, confidenter audeant dicere: Abba Pater: qua omnia reperiri etiam possunt in hominibus non iustis: nam haec confidentia etiam ex praesumptuosa et erronea conscientia provenire potest. Denique, dico hoc testimonium solum esse conditionale, ut constat ex his sequentibus verbis: si autem filii, et heredes: heredes quidem Dei, coheredes autem Christi: si tamen compatimur: at incertum nobis est, si cum Christo atque eius exemplo et gratia vitae praesentis ca- lamitates forti et constanti animo patimur: igitur, etc. Ad S. Ber- nardum dico ipsum ibi tantum docere duo ista esse credenda: primum, quod Deus habeat potestatem remittendi peccata; alterum, quod etiam habeat voluntatem nobis conferendi remissionem peccatorum mediis ab eo institutis. Sed non affirmat S. Bernardus, ista media nobis hic et nunc applicari ut oportet, et secundum omnimodam dispositionem, quae requiritur ad hoc, ut remissio infallibiliter sequatur.

Obiicies 3. Illud 1. Cor. 2. Nos Spiritum Christi accepimus, ut sciamus, quae a Deo donata sunt nobis. 2. Cor. 1. Gloria nostra haec est, et testimonium conscientiae nostrae. Et cap. 13. Vosmet- ipsos probate si estis in fide, ipsi vos probate: an non cognoscitis vosmetipsos, quoniam Christus Iesus in vobis est, nisi forte reprobi estis?

Respondeo ad 1. Apostolum in loco sermonem facere non de omnibus omnino iustis, sed dumtaxat de Apostolis, 2. Eum non loqui de gratia sanctificante, sed tantum de mysteriis Christianae religionis, necnon et de beneficiis praeparatis et concessis, atque etiam con- cedendis societati Electorum in genere, ut probant haec sequentia verba: Quae et loquimur non in doctis humanae sapientiae verbis. Ad 2. dico, hoc testimonium conscientiae esse dumtaxat coniecturale: nam ut quis in Domino gaudeat, sufficit quod habeat bonam fiduciam ad Deum. Deinde, Apostolus loquitur dumtaxat de sua propria per- sona. Denique, testimonium hoc non est de statu sanctitatis animae, sed de simplicitate et sinceritate conversationis suae in munere Apo- stolico obeundo: subdit enim quod non in sapientia carnis, sed in gratia Dei conversati sumus, ubi vox gratiae Dei non solam signi- ficat potentem Dei operationem sibi cognitam ex miraculis quae pa- trabat, sed ex plurimorum ad fidem conversione. ⟦illegible: una vel plures versuum lineae OCR amissae⟧ secundum gratiam habitualem, sed tantum de praesentia Domini secundum potentiam et miracula; ita ut sit sensus: examinate conscientias vestras, utrum veram ⟦ille- gible: …⟧ de potestate Ecclesiastica, quam Christus Eccle- siae suae concessit. Quod si velis intelligendum esse Apostolum de praesentia Christi per gratiam sanctificantem, dico eius verba acci- pienda esse de cognitione morali et coniecturali. Nec obstat vox ista reprobi: nam eo loco idem significat, ac viles atque degeneres facti, unde subdit: spero autem quod cognoscetis, quia nos non sumus reprobi, idest viles, et auctoritate destituti.

Obiicies 4. Illud 1. Ioan. 3. Scimus quoniam translati sumus de morte ad vitam, quoniam diligimus fratres. Et illud Apocal. 3. Vincenti dabo manna absconditum, quod nemo novit, nisi qui accipit. Et illud 2. Petri 1. Fratres, satagite, ut per bona opera certam ves- tram vocationem et electionem faciatis: igitur ex operibus bonis certi esse possumus de electione et vocatione nostra ad sanctitatem.

Respondeo 1. Sanctum Ioannem loqui vel de Ecclesia, seu ipso fidelium coetu, ita quod certi simus in Ecclesia Catholica esse ho- mines, qui translati sunt de morte ad vitam, quia diligunt fratres: vel si intelligatur de fidelibus in particulari, inde sequitur tantum, quod id sciamus certitudine interdum morali, non autem fide divina; quis enim absque speciali revelatione nosse potest se diligere fratres sicut oportet ad salutem? Ad secundum dico, quod qui gratiam ac- cipit significatam per illud manna absconditum, potest quidem nosse coniecturaliter se illam habere, non autem certa fide, et absque ulla formidine. Ad tertium dico, sensum illius loci non esse, quod possi- mus per bona opera praesentis vitae ita certam facere nostram voca- tionem et electionem, ut talibus operibus certi simus nos esse ex nu- mero Electorum, sed quod ex parte nostra ita bonis operibus debea- mus insudare, quatenus vitam aeternam possimus promereri, et illam faciamus certam nostram vocationem coram Deo.

Obiicies 5. Aliquis scire potest certitudine scientiae, imo et fidei, alium esse in statu gratiae sanctificantis: ergo poterit eadem certitudine pari ratione se esse in statu gratiae. Probatur antecedens: certum est certitudine fidei infantem vere et legitime baptizatum esse in gratia habituali, quia de fide est baptismum conferre gratiam ex opere operato: aliquis potest aliquis, v. g. Sacerdos qui baptizavit infantem, scire se legitime ipsum baptizasse, nempe adhibendo veram aquam elementarem, et pronunciando hanc verborum formulam: Ego te baptizo, etc. haecque omnia fecisse cum debita intentione faciendi quod tacet Ecclesia, quae tria sufficiunt ad legitimum baptismum. Certum pariter est infantem non posuisse obicem gratiae sanctificanti, quippe libertatis et rationis non est compos; subindeque revera potest aliquis nosse alium esse in statu gratiae sanctificantis.

Nego consequentiam: longe namque est disparitas inter statum infantis, et adulti iustificati, siquidem ex parte infantis nulla prae- requiritur dispositio ad gratiam, sed dumtaxat quod baptismus ei le- gitime conferatur; ad cuius collationem ex parte conferentis non re- quiritur aliquis actus supernaturalis, sed sufficit intentio naturalis actualis vel virtualis faciendi quod tacet Ecclesia. Unde qui baptizavit scire potest se legitime baptismum administrasse, quia omnia quae desiderantur ad legitimam administrationem baptismi, pure naturalia sunt; videlicet ablutio, formula verborum, et intentio Ministri. Secus est autem de adulto qui cum sit rationis et libertatis compos, debet sese praeparare ad suam iustificationem, idque ex propria dispositione supernaturali motivo elicita. Unde cum eius iustificatio pendeat tum ex tali dispositione, tum ex voluntate alterius conferentis ipsi sacramentum. Hinc est quod cum non possit certo scire se habuisse dispositionem ex motivo supernaturali, nec etiam nosse, an qui sacramentum ipsi administravit veram et legitimam habuerit intentionem, consequens est, quod haec ipsi certa esse non possint, nec pariter certa esse potest ipsi propria iustificatio.

Obiicies 6. Ecclesia non magis potest esse certa de Martyrio ali- cuius hominis, quam ille qui istud passus est: sed Ecclesia certa fide credit illum qui pro Christo mortem obiit revera esse Martyrem, il- lumque sacris Sanctorum fastis adscribit, et ut Sanctum a fidelibus credendum proponit: igitur et ipse Martyr certa fide potest credere et cognoscere se habere gratiam sanctificantem.

Respondeo primo negando maiorem: Ecclesia namque in canoniza- tione Sanctorum specialem habet assistentiam Spiritus sancti: est enim columna et firmamentum veritatis, adversus quam portae inferi, error videlicet et deceptio, sicut nec tyrannis et persecutio numquam praevalere poterunt, ut ipsa dicipiatur ac deiiciatur. Secus autem est de Martyre qui talem infallibilem Spiritus sancti assistentiam non habet. Hinc est quod plurimi haeretici existimant se mori pro Christo, et revera esse Martyres, cum tamen pro errore asserendo pertinaciter vitam fundant, nec subinde Martyrii gloria et corona donantur. Respondeo secundo, argumentum nullatenus adversus nostram assertionem militare: vel enim intelligitur obiectio de Martyre qui adhuc torquetur, nec Martyrium consummarit: vel de Martyre iam consummato et mortuo. Si primum, certum est quod in eo statu ab Ecclesia nondum habeatur pro Martyre: plurimi namque in ipsis tor- mentis Christum eiurarunt, et a Christiana religione et fide defecerunt. Si secundum, tunc Martyr certo novit se habere gratiam, quippe a Deo gloriose coronatur, tuncque solum ab Ecclesia Sanctorum fastis adscribitur.

Obiicies 7. Quoties aliqua propositio particularis evidenter propo- nitur vel deducitur ut contenta sub aliqua universali quae est de fide, illius veritas certo credi potest certitudine fidei aut saltem theologica: at haec propositio: Sum in statu gratiae sanctificantis, evidenter de- ducitur ex multis principiis revelatis: igitur eius veritatem certo cre- dere possum. Maior patet: ideo namque dum adsisto sacro, certa fide credo Christum esse in hostia consecrata quam adorandam exhibet Sacerdos, quia haec propositio, Christus est realiter in hac hostia, deducitur ex hac propositione de fide: Christus est realiter sub speciebus panis et vini legitime consecratis: et credo hanc hostiam esse legi- time consecratam: ergo pariter mihi credendum est Christum in hac hostia esse realiter praesentem. Probatur minor: unum ex principiis revelatis est quod qui sacramentum baptismi vel poenitentiae recipit cum sufficienti dolore, consequitur peccatorum remissionem: at potest aliquis certo experimento cognoscere se cum debita dispositione ad baptismum vel ad poenitentiam accessisse; nempe cum debita inten- tione, et requisito affectu: igitur potest esse certus se gratiam esse consecutum.

Nego minorem: tum quia nemo potest esse certus se habuisse legitimam dispositionem ex motivo supernaturali: tum quia certo nescit utrum qui administrat sacramentum habeat veram et legitimam in- tentionem illud conferendi, subindeque certus esse nequit utrum haec propositio sit vera: ego legitime ad sacrum sacramentum accessi.

Obiicies 8. Potest quis esse certus certitudine infallibili de sua fide: igitur et de sua charitate quae realiter est indistincta a gratia sanctificante. Consequentia videtur legitima: idcirco enim non potest quis esse certus de sua gratia et charitate, quia gratia et charitas sunt quid supernaturale: sed fides est etiam supernaturalis: ergo si hoc non obstante possit homo habere certitudinem infallibilem de sua fide, pari ratione poterit esse certus de sua gratia et charitate. Probatur maior ex illo 2. ad Corinth. ultimo: Vosmetipsos probate si estis in fide. In quem locum sanctus Anselmus ait: Qui fidei sensum habet in corde, hic scit Christum Iesum in se esse. — Con- firmatur ex S. Augustino, lib. 13. De Trinitate, cap. 1. Suam quisque fidem in seipso videt. Item, Quisque tenet fidem suam certissima scientia, et clamante conscientia.

Nego maiorem, et ad primam illius probationem dico, sanctum Paulum, ut iam diximus, intelligendum esse de probatione per mo- ralem certitudinem, ut etiam intelligitur illud 2. Corinth. 11. Probet autem seipsum homo, et sic de pane illo edat, etc. Sicut enim haec probatio tantum fit per moralem quamdam certitudinem, quam habere debent de statu suae iustificationis qui accedunt ad sacram Synaxin; ita pariter illa probatio fidei fit tantum per certitudinem moralem, quam habere potest fidelis quisque se credere mysteria fidei ex fide divina; de qua pariter certitudine interpretandus est S. An- selmus. Ad S. Augustinum, dico ipsum ibi non loqui de fide iustifi- cante et supernaturali, sed de omni actu fidei divinae vel humanae, quam quisque habere se experitur dum revera novit se credere ali- quid propter auctoritatem, vel Dei vel hominis proponentis ac reve- lantis; licet nesciat an illa fides, qua credit, sit acquisita vel infusa: sic illa S. Doctoris verba tam Iudaeo, quam Christiano competere possunt: licet enim ille falsa, hic vera credat, tamen uterque tenet fidem suam certissima scientia et clamante conscientia.

Obiicies denique. Nisi iustus sit certus de sua iustitia, necesse est, quod ipsius conscientia semper fluctuanti trepidatione vexetur, nec usquam illa pace fruatur, quam Christus dedit Apostolis, suisque sectatoribus ac fidelibus: sed hoc est contra Apostolum dicentem Rom. 5. Iustificati ergo ex fide pacem habeamus ad Deum: ergo, etc.

Nego maiorem: ad hoc enim ut perpetuo conscientiae tumultu non vexetur iustus, quo in desperationem impellatur, sufficit quod habeat certitudinem coniecturalem, qua licet non auferat omnem formidinem, auferat saltem anxietatem. Neque vero expedit iusto ut de sua iustitia sit securus: nam Proverb. 18. Beatus qui semper est providus. Hinc apposite monet Apostolus ad Philip., cap. 2. Cum metu et tremore vestram salutem operamini.

Ex his colligo, non posse hominem quantumlibet sanctum habere certitudinem moralem, quae omnem formidinem excludat, quod sit in gratia, nisi ex speciali privilegio et singulari revelatione, ut docet Concilium Tridentinum. Sess. 6. cap. 13. dicens: Nemo sibi certi ali- quid absoluta certitudine polliceatur, tametsi Dei auxilio firmissimam spem collocare et sperare omnes debent: Deus nunquam nisi ipsi illius gratia defuerint, sicut coepit opus bonum, ita perficiet, operans velle et perficere. Verumtamen, qui se existimant stare, videant ne cadant, et cum timore ac tremore salutem suam operentur, in labori- bus, in vigiliis, in eleemosynis, in orationibus et oblationibus, in ieiuniis et castitate: formidare enim debent scientes, quod in spem gloriae, ⟦illegible: …⟧ in gloriam renati sunt de pugna, quae su- perest cum carne, cum mundo, cum diabolo, in qua victores esse non possunt nisi cum gratia Dei.* Hinc est, quod viri sanctissimi licet eximia pietate fulgentes, ac plurimis miraculis ac stupendis operibus illustres, de salute sua tantopere formidarunt, ut ipse S. Hilarion etiam in instanti mortis hoc vehementi timore percussus, coactus fuerit dicere animae suae: Egredere, anima mea, quid times? sep- tuaginta annis servivi Domino, et mortem times?

Tria maxime proponuntur hic resolvenda: Primum quidem, an ius- tificatio revera sit opus miraculosum, idque maximum inter divina opera. Secundum, an fieri possit in instanti. Tertium denique, an sit aequalis in omnibus iustis. Quae ut facilius resolvantur,

NOTANDUM 1. Ad miraculum duo maxime requiri: primum qui- dem, ut sit opus insolitum et extraordinarium, vel in effectu, vel in modo: secundum autem, ut fieri non possit per causas naturales propriis viribus agentes. Certum est autem primam ex illis condicio- nibus iustificationi deesse ordinarie; quippe iustificatio hominum fit quotidie per administrationem sacramentorum, tamquam per media a Deo ordinata ad ipsam conferendam, et apud nos communi ac fre- quenti usu recepta. Dixi ordinarie: contingit enim interdum quosdam peccatores insignes vocari et iustificari modo insolito et extraordina- rio, qualis fuit conversio Magdalenae, Latronis poenitentis, et Pauli, de quibus hic non est sermo; agimus enim dumtaxat de iustificatione ordinaria, quae fit per media communia a Deo instituta, et apud nos usitata, quae utique iustificatio comparari potest cum creatione, glorificatione, incarnatione, et transubstantiatione, quae videntur esse maxima Divinitatis opera: ac subinde determinandum est, an ipsis praeclaris Dei operibus iustificatio praestantior sit, vel interior. Potest autem alicuius operis magnitudo considerari ex modo agentis et pro- ductionis, vel ex dignitate et praestantia rei productae. Videndum est itaque an utroque modo iustificatio caeteris Dei operibus praestet.

NOTANDUM 2. Iustificationem spectari posse, vel quatenus est transitus a statu peccati ad statum gratiae, comprehenditque ultimam dispositionem ad infusionem gratiae sanctificantis: vel quatenus com- pletur omnes alias dispositiones remotas, quas refert Concilium Trid. Sess. 6. cap. 6. Difficultas autem est an utroque modo spectata iusti- ficatio fieri possit in instanti.

NOTANDUM 3. Hunc flagitiosum fuisse Ioviniani errorem, qui, sicut refert S. Hieronymus, lib. 2. adversus ipsum, et Augustinus, Ep. 20. existimabat cum Stoicis, omnes virtutes esse pares, et omnia vitia et peccata esse aequalia; ac subinde non posse unum peccatorem esse altero peiorem, nec unum iustum altero iustiore. Quem utique pessimum errorem iampridem sepultum denuo ab inferis suscitavit Lutherus; idque primo in concione, quam habuit de nativitate beatae Virginis, in qua hanc impietatem proferre ausus est: Omnes Christiani aeque magni sumus sicut Mater Dei, et aeque sancti sicut ipsa. Cui omnes postmodum errantes, maxime Calvinistae, subscripserunt. Hinc Windelinus in sua Calvinistica Theologia, lib. 1. cap. 24. ait: Aequalitas iustificationis est qua Christi iustitia per fidem apprehensa omnibus a Deo aequaliter imputatur; etiam aliorum fides robustior, aliorum imbecillior est: nam, ut addit Scarpius De iustificatione, Controversia ⟦t.⟧ fides etiam infirma Christum totum cum suis beneficiis apprehendit; quae assertio quam sit erronea, quamque Scripturae sacra adversaria, intra patebit.

Conclusio prima. — Iustificatio peccatoris est revera opus miraculosum, ideoque maius creatione, non vero incarnatione aut glorificatione.

Haec Conclusio tribus partibus constat, quarum

Probatur prima: Illud opus censetur miraculosum, quod sola divina virtute fieri potest praeter naturae ordinem, et naturalium causarum exigentiam: at talis est iustificatio: fit enim a solo Deo: Deus enim est qui iustificat gratiam habitualem largiendo, et peccata dimittendo. Est etiam praeter causarum naturalium exigentiam, earumque vires excedit; quia Deus ex praescriptis divinae Providentiae legibus, nulla ratione tenetur peccatori veniam dare: ad id enim teneretur vel ex iustitia, vel ex fidelitate, vel ex Providentiae administratione; at neutro ex capite repeti potest tale debitum. Primo namque, Deus id non debet ex iustitia: quia iustitia divina peccatori nihil aliud, quam poenam et ultionem inferre tenetur: omne enim peccatum puniatur necesse est, vel ab homine poenitente, vel a Deo vincente. Non etiam ad id tenetur ex fidelitate; quia fidelitas in exequendis supponit promissionem: nullibi autem Deus promisit peccatori gratiam iustificationis, sed dumtaxat homini poenitenti. Non denique ex Providentiae naturalis administratione: iustificatio namque non ordinatur ad finem naturalem, sed supernaturalem; et subinde non comprehenditur intra lineam naturalis divinae Providentiae, qua concurrit cum causis secundis, ipsisque necessaria subministrat quibus finem suum naturalem possint assequi: igitur iustificatio est opus omnino praeter naturae debitum et vires, subindeque est opus miraculosum.

Probatur etiam secunda pars, nempe quod iustificatio sit maius opus ipsa creatione: tum quia iustificatio impii fit non solum ex nihilo, sicut et ipsa creatio, sed praeterea fit plerumque etiam prius reluctante humana voluntate: ut creantur enim homines, nulla ad id opus est eorum voluntate; ut vero iustificentur, necesse est voluntarie cum Deo operentur: unde illud tritum S. Augustini, Serm. 14. De verbis Apostoli: Qui fecit te sine te, non iustificabit te sine te: tum quia creatio terminatur tantum ad bonum naturale, iustificatio autem ad bonum supernaturale: tum denique quia Christus Dominus id testatus est his verbis: Qui in me credit, opera quae ego facio, et ipse faciet, et maiora horum faciet: nam, inquit ibidem S. Augustinus, plus est iustificare impium, quam creare caelum et terram; unde maiora his facit quisquis ad suam aut alterius iustificationem concurrit.

Nec id revocabit in dubium quisquis audierit S. Thomam 3. q. 113. art. 9. ad 2. dicentem: Bonum gratiae unius maius est, quam bonum naturae totius Universi. Hinc Ecclesia praedicat praeciliarius divinam omnipotentiam enitere in conversione peccatoris, quam in creatione mundi; ait enim in Collecta Dominicae 8. post Pentecosten: Deus qui omnipotentiam tuam parcendo maxime, et miserando manifestas. etc. Cuius ratio in promptu est; homo namque in iustificatione accipit aliquod esse divinum, et in filium Dei adoptatur, ac consecratur. Quod utique adeo mirabile ac stupendum est, ut merito sanctus Chrysologus, Serm. 66. et 68. exclamet: Stupent Angeli, miratur caelum, pavet terra, caro non fert, auditus non capit, non attingit mens, totum sustinere non potest creatura, aestimare non sufficit, credere pertimescit. Nec abs re quidem; peccatoris namque iustificatio est omnium veluti Dei mirabilium operum synopsis et encyclopaedia; quippe illa omnia ae mulatur et adumbrat. Magna procul dubio Deus olim fecit mirabilia, quae Regius Propheta enumerat Psal. 135. dicens: Qui facit mirabilia magna solus, qui fecit caelos in intellectu: qui firmavit terram super aquas: qui fecit luminaria magna, solem in potestatem diei, lunam et stellas in potestatem noctis; qui percussit Aegyptum cum primogenitis eorum: qui eduxit Israil de medio eorum in manu potenti et brachio excelso: qui divisit mare rubrum in divisiones, qui percussit petram, et fluxerunt aquae, etc. Haec omnia quotidie renovat in iustificatione impii: ibi caelos facit in intellectu, qui terrenos olim et irrationales peccatores facit caelestes et rationales: ibi firmat terram super aquas, qui ex lacrymarum fluentis cordis in bono firmitatem operatur: hic luminaria magna creat, qui lucem gratiae e tenebris peccatorum eruit: hic percussit Aegyptum, et filios Israël eruit a captivitate Pharaonis, qui peccatores a miserabili liberat daemonis servitute: hic mare rubrum dividit et Pharaonem, omnemque exercitum eius aquis immergit, qui insurgentes affectuum inordinatorum furores comprimit, et omnes iniquitates nostras in profundum maris suae infinitae misericordiae proiicit: hic petram in stagna aquarum convertit, qui ex durissimo corde lacrymarum fontes elicit. Denique iustificationi impii istud Portae merito adaptari potest: Non alibi miranda magis: illa enim opus est humana intelligentiae impervium, mysterium in Deo absconditum, secretum horroris, sacramentum pavoris Sanctorum, et aenigma sacratissimum et obscurissimum, quod nulla humani ingenii solertia aperire potest, ut optime observat Gonetus.

Probatur tertia pars, nempe quod iustificatio sit minor glorificatione et incarnatione. Est quidem inferior ipsa glorificatione ex parte rei productae, quia iustificatio est solum ad gratiam inchoatam: glorificatio vero ad gratiam consummatam. Deinde iustificatio labilis est et perire potest; glorificatio autem constans est et inamissibilis. Denique iustificatio semper proficere potest, ut mox dicemus: subindeque non habet in hac mortali vita statum et coronidem perfectionis; secus vero est de glorificatione: Nam, inquit S. Paulus, cum venerit quod perfectum est, evacuabitur quod ex parte est. — Est etiam inferior Incarnatione; quia iustificatio est solum unio accidentalis inter Deum et hominem: Incarnatio est substantialis unio et personalis. Dein- de, Incarnatio etiam includit gratiam habitualem, et addit unionem hypostaticam in persona divina, quae est fons omnis gratiae, de cuius plenitudine nos omnes accepimus. Denique, Incarnatio ipsa includit quidquid est perfectionis in beatitudine, et subinde cum glorificatio sit praestantior iustificatione, etiam ex hac parte Incarnatio praecellit. Idem constat de transubstantiatione, quia transubstantiatio per se terminatur ad corpus et sanguinem Christi, et consequenter includit omnia quae spectant ad terminum Incarnationis: igitur hac ratione maior est iustificatione. Deinde, transubstantiatio efficit praesentiam Christi Domini in adorando Eucharistiae sacramento, qui in eo fons est totius gratiae et divinorum charismatum, quae largiter effundit in eos omnes, qui Sacramentum hoc digne suscipiunt: fons autem gra- tiae longe censetur esse quid praestantius ipsa simplici gratiae infu- sione, quae fit per iustificationem.

Conclusio secunda. — IUSTIFICATIO IPSA, QUATENUS CONNOTAT TRANSITUM A STATU PECCATI AD STATUM GRATIAE SANCTIFI- CANTIS, FIERI POTEST IN INSTANTI; SECUS VERO PROUT ETIAM COM- PREHENDIT OMNES DISPOSITIONES HOMINIS IUSTIFICANDI. Utraque pars huius Conclusionis facile constat.

Prima quidem, quia non maior est difficultas, ut Deus largiatur gratiam sanctificantem peccatori eodem instanti, quo ipse peccatum suum detestatur, vel per contritionem, vel per attritionem iunctam sacramento Poenitentiae, quam quod eam concedat homini iusto: at homini iusto potest augmentum gratiae conferri in instanti: ergo etiam et peccatori eam largiri. Minor constat: quemadmodum enim Deus creando Angelos simul condendo naturam addidit et gratiam, ita quod gratia donati fuerint Angeli in primo instanti suae creationis, ut communiter docent omnes Theologi, sic etiam augmentum gratiae largitur eodem instanti, quo iustus aliquis bonis suis operibus illud promeritus est. Maior probatur: si quid enim obesset quominus Deus gratiam sanctificantem una cum peccatorum remissione concedere posset in instanti, maxime, quia peccatum simul cum gratia stare videretur in eodem instanti intrinseco: sed id non est consequens, siquidem primum esse gratiae est ultimum esse peccati; nec alia ra- tione peccatum et gratia censeri possunt simul existere, quam duae formae substantiales, quarum una desinit, alia incipit esse in subiecto; sed duae formae substantiales hac ratione non dicuntur simul stare, quia primum esse unius est ultimum esse alterius: ergo neque pec- catum et gratia propterea simul sunt.

Secunda pars etiam patet: experientia namque constat nonnisi per aliquod temporis spatium posse omnes adhiberi dispositiones ab ho- mine peccatore, quas requiri docet Concil. Trident., Sess. 6. c. 6. nempe fidem, spem, timorem, peccatorum detestationem, propositum inchoandae novae vitae, ac servandorum Dei mandatorum, qui omnes actus fieri non possunt in instanti.

Conclusio tertia. — NON OMNES IUSTI AEQUALEM IUSTITIAM HABENT, SED UNUS EST ALTERO SANCTIOR ET IUSTIOR.

Probatur primo ex Scripturis Matth. 11. Inter natos mulierum non surrexit maior Ioanne Baptista. 2. Corinth. 9. Augebit incrementa frugum iustitiae vestrae. 2. Petri 3. Crescite in gratia. Apocal. ultimo, Qui iustus est iustificetur adhuc.

Secundo ex Concil. Trident., Sess. 6. cap. 10. et Canon. 24. necnon ex condemnatione Ioviniani, testibus etiam ipsis SS. Hierony- mo, et Augustino supra.

Tertio ex S. August., Epistola ad Dardanum, q. 1. In sanctis, inquit, sunt alii aliis feliciores abundantius habentes habitaculum Dei.

Quarto denique quia dabitur inaequalitas gloriae in caelo: ergo datur inaequalitas gratiae in terra, quia gloria succedit gratiae, et gratia est semen gloriae. Antecedens est Christi Domini, Ioan. 14. In domo Patris mei mansiones multae sunt. Qui plura desiderat, recurrere poterit ad priorem Disputationem, ubi sermo fuit de aug- mento gratiae habitualis.