Scotus Academicus, Tomus octavus: De Divino Gratiae Beneficio, et initium De Virtutibus Theologicis

Notanda 1. Quantum ad praesens institutum duplicem esse necessitatem, unam praecepti, alteram medii: prior est obligatio proveniens ex praecepto et lege a Superiore condita; posterior vero est necessitas eius, sine quo aliquid obtineri nequit, sive interim illud sit ex natura ipsarum rerum, quae ita inter se sunt connexae, sicut alimentum dicitur necessarium ad conservandam vitam animalis; sive ex ordinatione superioris decernentis, ut unum sine altero non possit obtineri. Porro inter utramque necessitatem hoc discrimen intercedit, quod necessitas medii nullam excusationem patiatur: necessitas vero praecepti interdum excusationem admittat, quia non viget, nisi praeceptum cognoscatur ab eo qui parere tenetur, atque in eius potestate est illud exequi.

Notanda 2. Duplicem rursus distingui medii necessitatem; unam quidem simplicem, et absolutam, quando nempe medium destinatum ad aliquem finem obtinendum tale est ut sine ipso realiter et de facto habito, finis non possit obtineri: aliam vero secundum quid, quando nempe sufficit, ut illud medium sit vel in re, vel in voto. Priori modo gratia sanctificans est absolute necessaria ad salutem obtinendam: nullus namque salvari potest, qui revera gratiam sanctificantem non habuerit: posteriori vero modo baptismus, aut sacramentum poenitentiae dicitur necessarium adultis, quia sufficit, ut habeantur in voto, quando revera non possunt obtineri; siquidem contritio cum voto baptismatis aut sacramenti poenitentiae suscipiendi sufficere potest ad salutem, ubi non adest facultas excipiendi illa sacramenta. Quaeritur ergo quaenam ex illis necessitatibus necessarius sit actus internus fidei ad salutem obtinendam.

Notanda 3. Praeter duplicem necessitatem, medii et praecepti, iterum duas alias posse subdistingui penes aliquem actum exercendum; unam quidem per se, et directam: alteram per accidens, et indirectam. Directa necessitas, seu per se exercendi aliquem actum censetur tunc esse, quando ratione propriae suae honestatis obligamur illum exercere, et non tantum ratione alicuius alterius, ad quod obligamur, et ad quod assequendum est necessarius: tunc vero necessitas exercendi aliquem actum est tantum indirecta et per accidens, quando haec nascitur ex occasione alicuius alterius, quod tenemur facere, et ad quod talis est necessarius.

His praemissis determinandum est: primo, an actus fidei divinae sit necessarius necessitate medii ad salutem omnibus omnino adultis. secundo, an et quali praecepto idipsum sit necessarium.

Conclusio prima. — Actus internus fidei divinae est necessarius necessitate medii ad salutem consequendam. Ita pene omnes Theologi, quibus consentit Doctor in 3. dist. 25. q. 1. n. 2. ubi ait:

Dico, quod fides infusa sit necessaria homini salvando pro omni statu, quia sicut anima non est accepta Deo, nisi ornetur et perficiatur per charitatem quoad voluntatem, sic non acceptatur a Deo, nisi perficiatur habitu supernaturali quoad intellectum: et sicut potentiae illae sunt naturaliter ordinatae in actibus suis, quia intelligere praecedit velle, sic in perfectionibus, quia prius natura perficitur intellectus supernaturaliter, quam voluntas, licet simul duratione: ista autem supernaturalis perfectio, qua anima determinate assentit vero, et credit verum, est fides infusa.

Ubi licet sermonem instituat dumtaxat de fide habituali, tamen n. 6. aperte dicit etiam esse necessarium actum fidei explicitum, ait enim:

Dico, quod necessarium fuit pro omni statu habere actum implicitum de omnibus: tunc enim habetur actus implicite, quando habetur habitus. Sed habere solum talem actum non sufficit, sed in habente usum rationis requiritur actus distinctior et explicitus.

Haec Doctor.

Probatur itaque Conclusio: Primo ex Scriptura sacra, nam Habacuc, cap. 2. dicitur: Iustus ex fide vivit: igitur, inquit S. Chrysostomus, Homil. De Fide: Nullus sine fide vitam habuit: similiter S. Paulus ad Hebr. 11. Sine fide autem impossibile est placere Deo: credere enim oportet accedentem ad Deum, quia est, et inquirentibus se remunerator est. Quo in loco Apostolus agit de fide, non habituali, sed actuali. Ibidem autem Apostolus agit de fide actuali, sive de actu fidei, ut indicat per accedentem, quod significat actu properantem et tendentem in Deum. Hinc ad Galat. 3. et ad Ephes. 2. et alibi passim, iustificationem attribuit fidei, tamquam fundamento, et radici totius salutis.

Eandem veritatem luculenter tradit Concilium Tridentinum, Sess. 6. cap. 7. ubi ait, quod causa instrumentalis nostrae iustificationis, est sacramentum baptismi, quod est sacramentum fidei, sine quo nulli unquam contigit iustificatio. Hinc cap. 8. ait, quod fides est humanae salutis initium, fundamentum, et radix: quapropter Canone 1. sic definit: Si quis dixerit sine praeventiente Spiritus sancti inspiratione atque eius adiutorio, hominem credere, sperare, diligere, aut paenitere posse, sicut oportet, ut ei iustificationis gratia conferatur, anathema sit. Cum ergo ex mente Concilii fides sit fundamentum, radix, et initium salutis, aut iustificationis, haud dubium est, quod ipsa sit necessaria necessitate medii ad salutem.

Probatur etiam auctoritate SS. Patrum, imprimis vero S. Augustini, qui hanc fidei summam necessitatem ad salutem consequendam pluribus inculcat, maxime vero in praefatione Psal. 31. ubi docet non solum in singulis hominibus, sed etiam in singulis operibus fidem esse fundamentum pietatis, ita ut sine illa nemo pius aut iustus censeri possit. Quod utique praeclare etiam explicat Serm. 38. De Tempore, ubi ait: Fides est humanae salutis initium, sine qua nemo ad filiorum Dei consortium potest pervenire, quia sine ipsa nec in hoc saeculo quisquam iustificationis consequitur gratiam, neque in futuro vitam possidet aeternam. Ipsi concinit S. Fulgentius, lib. De Fide ad Petrum, in principio, dicens: sine fide nulla potest prodesse, imo neque esse, conversio.

Et iterum: Sine hac fide nemo ad numerum filiorum potest percenseri, idem docent S. Leo, Serm. 4. De Nativitate, et S. Bernardus, Epist. 77. Inde praeclare Doctor in 3. dist. 23. nu. 14. ait, necessitatem fidei esse admittendam propter auctoritatem Scripturae et Patrum.

Ratione etiam suaderi potest haec veritas: Tum quia fides, ut dictum est, est fundamentum et radix iustitiae: sed sine fundamento potest aedificium construi, nec sine radice arbor fructum edere potest: igitur nullus sine fide revera potest iustificari, nec beatitudinem, quae est iustificationis fructus, obtinere. Tum quia extra Ecclesiam nulla est speranda salus: sed fides est vinculum, quo invicem Ecclesiae membra compaginantur: ergo sine fide nemo potest inter Ecclesiae membra connumerari, nec consequenter salvari. Tum denique quia debet esse proportio mediorum cum fine: sed beatitudo, quae consistit in visione et amore Dei, est supernaturalis: igitur media, per quae debemus eam consequi, debent pariter esse supernaturalia: sed illa media sunt Dei cognitio et amor: igitur quemadmodum amor Dei est supernaturalis, nempe charitas, ita et Dei cognitio, quatenus est medium ad salutem, debet esse supernaturalis, qualis est cognitio, quae habetur per fidem.

Dices 1. Ad salutem instituendam et beatitudinem obtinendam sufficit observare Dei mandata, iuxta illud Matthaei 19. Si vis ad vitam ingredi, serva mandata: sed eorum mandatorum observatio haberi potest naturae viribus; siquidem Apostolus ad Rom. 2. testatur: Gentes, quae legem non habent, naturaliter, quae legis sunt, faciunt: igitur per solam naturae notitiam et vires ingenitas possunt praestari omnia saluti necessaria; ac subinde non videtur ad eam absolute necessaria fides infusa.

Respondeo negando minorem, et ad Apostoli auctoritatem dico, primo particulam naturaliter, ut explicat S. Augustinus, lib. 1. De Spiritu et Littera, cap. 21. non excludere cognitionem divinitus infusam, quam habuerunt etiam quidam Gentiles, seu illi qui non censebantur ex Israëlitis, puta ⟦Petro⟧, Iob, et alii plurimi: sed tantum per illam particulam excludi legem Mosaicam, et Evangelicam; ita ut sit sensus, quod Gentes, quae legem scriptam a Moyse, aut evulgatam a Christo, et eius Apostolis, non habent, naturaliter, hoc est, naturae ⟦ductu⟧, et ipso lumine a Deo, ut Auctore naturae indito, ea quae legis sunt faciunt; quam quidem expositionem etiam admittit S. Thomas, ib. sect. 3. Favet etiam ratio; sicut enim sunt peccata, quae dicuntur contra naturam, sic etiam gratia et supernaturalis cognitio dici potest naturalis, hoc est naturae conveniens et consentanea.

Vel dico, per particulam naturaliter Apostolum significare, quod Gentiles aliqua praecepta naturalia observarint; ea videlicet, quae vel ratio naturalis, vel ipsa conscientia servanda et exequenda dictitat: enimvero cum ratio naturalis sufficienter aperiat unum esse Deum, quem supremum omnium entium, ac caeterorum principium et finem, necnon et omnium perfectionum centrum et arcanum indicat, tacite etiam significat illum esse colendum; quod utique praecipitur in praeceptis primae tabulae Decalogi. Similiter conscientia dictitat non esse alteri faciendum quod quisque sibi fieri non vult; ac proinde cum nemo velit sibi iniuriam fieri, nec in persona propria per violentiam, nec in persona coniuncta per concupiscentiam, nec in propriis bonis per vim aut fraudem. Hinc etiam ipsamet conscientia suadet haec non esse alteri facienda; ac subinde nec alteri necem inferendam, nec eius bona diripienda, nec illius uxore abutendum, etc. quae sunt ipsamet praecepta legis Mosaicae. Non tamen dicit Apostolus, quod omnia praecepta servaverint.

Dices 2. Non magis fides videtur necessaria ad salutem, quam baptismus: sed hic non est ita de facto et reipsa necessarius, quin suppleri possit: igitur potest etiam aliquis salvari absque actu fidei supernaturalis. Maior constat: quemadmodum enim ad Hebraeos 11. dicitur: Sine fide impossibile est placere Deo: sic etiam Ioan. 3. scribitur: Nisi quis renatus fuerit ex aqua et Spiritu sancto, non potest introire in regnum Dei. Minorem etiam admittunt Theologi ⟦unaniter⟧ docentes posse baptismum in voto explicito vel implicito sufficere, quando videlicet nec baptismatis de facto suscipiendi adest facultas, vel quando non adest eius copia vel notitia.

Nego maiorem; nam baptismus revera suppleri potest in voto, quia votum illius suscipiendi continetur virtualiter in ipsa fide: actus vero fidei supernaturalis in nullo contineri potest virtualiter; si enim in aliquo contineri posset, maxime in cognitione naturali cum Dei, tum eius praeceptorum: at cum haec sit inferioris ordinis, nulla ratione continere potest in voto et virtualiter fidem supernaturalem complecti.

Dices 3. Omnis adultus in hac vita sufficiens habet in se auxilium ad salutem consequendam: sed contingere potest, ut fides alicui homini sit impossibilis; ac subinde sine fide poterit ille salvari. Maior patet: cum enim Deus velit omnes homines salvos fieri, dat omnibus media sufficientia ad salutem. Minor etiam constat: tum quia plerique mortales habent ignorantiam invincibilem mysteriorum fidei; nam ut loquitur S. Paulus ad Rom. 10. Quomodo credent ei, quem non audierunt? Quomodo autem audient sine praedicante? Scil plurimae sunt nationes, quibus nondum praedicatum est Evangelium, et ante Christi Domini adventum notus erat dumtaxat in Iudaea Deus: ac subinde fides plurimis est impossibilis.

Respondent ad minorem communiter Theologi, quod si homo in illo statu faciat quod in se est, hoc est, si servet ea quae sibi facienda dictitat lumen rationis et conscientiae, Deus sua providentia efficiat, ut talis homo vel per internam inspirationem, vel ministerio alicuius praedicationis exterioris illuminetur de mysteriis fidei, quae ad iustificationem et salutem consequendam necessario credenda sunt: quemadmodum contigit Eunucho Reginae Candacis Actorum 8. ad quem missus est sanctus Philippus, ut eum baptizaret; et Cornelio, qui speciali Angeli apparitione missus est docendus ad sanctum Petrum, Actorum 10. sicut etiam cap. 16. Paulus ad quosdam in Macedonia speciali Dei revelatione missus est. Hinc pariter S. Dionysius, cap. De caelesti Hierarchia plurimos ex Gentilibus refert, qui Angelorum ministerio fidei mysteria discentes, salutem aeternam sunt adepti, ut fusius vidimus in Tractatu De Gratia.

Conclusio secunda. — HOMINIBUS DATUM EST PRAECEPTUM DE INTERNO ACTU FIDEI ELICIENDO. Colligitur ex Doctore d. 25. supra laudata. Et

Probari potest primo e Scriptura sacra: nam habetur expresse 1.

Ioan. 3. Hoc est mandatum eius, ut credamus in nomine Filii eius. Insuper eadem veritas colligitur ex illa generali maxima, quod omnia quae in Scriptura sacra proponuntur sub comminatione aeternae damnationis, praesupponunt divinum praeceptum, sic enim recte colligitur praeceptum esse de suscipiendo Eucharistiae Sacramento ex eo, quod Ioan. 6. Christus Dominus dixerit: Nisi manducaveritis carnem Filii hominis, et biberitis eius sanguinem, non habebitis vitam in vobis: sed fides praecipitur in Scriptura sacra sub interminatione divinae damnationis; nam Matth. ultimo dicitur: Qui non crediderit, condemnabitur. Et ad Hebr. 2. Quomodo nos effugiemus, si tantam neglexerimus salutem? Et cap. 10. Iustus ex fide vivit, quod si subtraxerit se, non placebit animae meae: ergo, etc. Confirmatur: quia nemo damnatur, nisi propter peccatum: sed ut probavimus agendo de peccatis in quinto volumine, omne peccatum est alicuius mandati transgressio, ac proinde cum fides exigatur sub interminatione damnationis aeternae, illius omissio peccatum est, et consequenter alicuius mandati transgressio. Hinc inquirere solent Theologi qualiter, et de quibus fides explicita necessaria fuerit in quovis hominum statu; sed illa sufficienter iam explanavimus agendo de fide habituali.