Scotus Academicus, Tomus octavus: De Divino Gratiae Beneficio, et initium De Virtutibus Theologicis

AN ET QUAE GRATIA NECESSARIA SIT AD COGNOSCENDAS VERITATES SUPERNATURALES, SEU AD ASSENTIENDUM MYSTERIIS FIDEI.

Notandum 1. Veritatem aliquam triplici ratione dici posse supernaturalem; videlicet ex parte obiecti, ex parte rationis seu motivi assentiendi, ex parte utriusque simul. Veritas aliqua supernaturalis dicitur ex parte obiecti tantum, quando ex se transcendit quidem captum naturalem intellectus, nec percipi posset nisi fuisset divinitus revelata; attamen attingitur ratione et motivo tantum naturali, ut contingit in haereticis, quoties humana fide, vel voluntate propria veritati alicui supernaturali, puta mysterio Trinitatis et Incarnationis Iesu Christi praebent assensum, licet enim veritates istae ex se sint supernaturales, motivum tamen seu ratio qua haereticus eis assentitur, est pure naturalis: non eis assensum praebet propter motivum divinae revelationis; alias pari ratione caetera mysteria revelata crederet: sed dumtaxat movetur ad illa mysteria credenda propter rationem humanam errori obnoxiam. Secundo, veritas aliqua dicitur supernaturalis ex parte motivi tantum, quando videlicet intellectus eam percipit, eique assensum praebet per divinam revelationem: v. g. dum quis credit Isaac genuisse Iacob, hoc enim pure naturale est ex parte obiecti; fit autem supernaturale ratione motivi, quando quis illud credit, eo quod ipsum Deo revelante Scriptura sacra referat. Tertio tandem, veritas aliqua dicitur supernaturalis ex parte obiecti et motivi, quando videlicet obiectum cognitum, et motivum quo cognoscitur, supernaturalia sunt, ut dum credimus Deum esse trinum, quia Christus istud revelavit.

Notandum 2. Veritatem aliquam supernaturalem ad sui cognitionem duo requirere; unum quidem ex parte obiecti, nempe quod proponatur intellectui, et ipsi obiiciatur percipiendum; alterum ex parte intellectus, nimirum ut possit sibi propositum obiectum credere, ipsique assensum praebere. De utroque autem movetur difficultas; an videlicet requiratur gratia supernaturalis, tam ut obiectum proponatur intellectui, quam ut intellectus ipsi prabeat assensum. Primum quidem admittebat Pelagius, concedendo requiri ad fidem de mysteriis habendam, quod illa per Evangelii praedicationem proponerentur; negabat autem secundum, nempe gratiam interiorem esse necessariam ad credendum veritati revelatae, aut saltem volebat eam tantum desiderari ad facilius credendum, ut dictum est in primo volumine, referendo errores Pelagii.

Notandum 3. Circa praesentem difficultatem in hoc maxime Semipelagianos a Pelagianis discrepasse, quod eorum aliqui admitterent quidem gratiam esse necessariam ad perfectam fidem assequendam, et exercendam; volebant tamen in nobis esse quaedam fidei initia et semina, quibus possemus eam fidem perfectam promereri; de quibus S. Prosper Epist. ad S. Augustinum haec habet: *Quidam vero horum in tantum a Pelagianis semitis non declinant, ut cum ad confitendum eam Christi gratiam, quae omnia praeveniat merita humana, coguntur, ne si meritis redditur frustra gratia nominetur, ad conditionem hanisint uniuscuiusque hominis propriae, in qua cum nihil prius mereremus, quia nec existentem, liberum arbitrium et rationalem gratia instituat, ut per discretionem boni et mali, et ad cognitionem Dei, et ad obedientiam mandatorum eius posset suam dirigere voluntatem, atque ad hanc gratiam, qua in Christo renascimur, pervenire: per naturalem scilicet facultatem petendo, quaerendo, pulsando: ut ideo accipiat, ideo inveniat, ideo intret, quia bono naturae bene usus, ut ad istam salvantem gratiam, initialis gratiae ope meruerit pervenire. Pelagiani vero volebant liberum arbitrium per se sufficere ad assentiendum veritatibus revelatis, nec ad id ullam opus esse gratia. Contra quos sit

Conclusio unica. — NON POTEST HOMO ULLAM VERITATEM SUPERNATURALEM CERTO NOSSE ABSQUE SPECIALI GRATIA, QUAE ILLUSTRET INTELLECTUM ET MOVEAT AFFECTUM, NEC PROINDE ABSQUE TALI GRATIA CREDERE SICUT OPORTET AD SALUTEM.

Probatur primo ex Scriptura sacra. nam Ioannis 6. Christus Dominus testatur: Nemo potest venire ad me, nisi Pater, qui misit me, traxerit eum. Etenim venire ad Christum nihil aliud est, quam in Christum credere, ut ipsemet adorandus Salvator indicat his sequentibus verbis: Omnis qui audit a Patre, et didicit, venit ad me.

Et infra: Sunt quidam ex vobis, qui non credunt: propterea dixi vobis, quia nemo potest venire ad me, etc. Unde sanctus Augustinus lib. De Praedest. Sanctorum, c. 8. Quid est, inquit, ad me venire, nisi credere in me? Et infra: Ergo trahi a Patre ad Christum… nihil aliud est, quam donum accipere a Patre, quo credatur in Christum. Insuper Ioan. 12. Propterea non poterat credere, quin iterum dicit Isaias: Excoeca cor populi huius, et aures eius aggravat, etc. Nam cum excaecatio fiat per substractationem divini luminis, et non possint credere, qui eo lumine carent, aperte sequitur neminem credere posse sine divinae gratiae speciali auxilio.

Eamdem veritatem pluribus inculcat sanctus Apostolus, maxime vero 1. Cor. cap. 1. Quid habes, quod non accepisti? Quo testimonio fatetur S. Augustinus loco supra laudato cap. 3. se omnino fuisse convictum fidem esse donum Dei, cum antea putaret illam esse in nobis a nobis, et nos per illam impetrare Dei dona, quibus temperanter, pie, et iuste vivamus in hoc saeculo. Item cap. 1. Misericordiam consecutus sum, ut fidelis essem: unde merito advertit sanctus Augustinus lib. De Gratia, et libero arbitrio cap. 7. Non enim dixit misericordiam consecutus sum, quia fidelis eram, sed ut fidelis essem; hinc ostendens eam ipsam fidem haberi, nisi Deo miserante non posse, et esse donum Dei. Item. 2. Cor. cap. 3. Non quod simus sufficientes cogitare aliquid ex nobis quasi ex nobis, sed sufficientia nostra ex Deo est: unde S. Augustinus lib. De Praedest. Sanctorum cap. 2. infert hanc veritatem: Credere, inquit, nihil aliud est, quam cum assensione cogitare: et cogitat omnis qui credit, et credendo cogitat, et cogitando credit. Item Ephes. 2. cap. Gratia estis salvati per fidem, et hoc non ex vobis, Dei enim donum est. Quo loco utitur Augustinus lib. De Gratia et libero arbitrio cap. 7. et De Praedest. Sanctor. c. 7. Est, inquit, et quod dixi per fidem, non ex vobis, sed Dei donum est. Phil. 1. Vobis donatum est non solum, ut in eum credatis, sed etiam ut pro ipso patiamini. Unde Augustin. lib. De Gratiae et Libero ar bitrio, cap. 14. Utrumque ergo ad Dei gratiam pertinet, et fides credentium, et tolerantia patientium: quia utrumque dixit esse donatum.

Probatur secundo, ex Concilio Cartaginensi Canone 4. ubi habetur, quod donum Dei est, et scire quid facere debeamus, et diligere, ut faciamus. Arausicano Canone 7. definiente eos haeretico tali spiritu, qui putant absque illuminatione et inspiratione Spiritus sancti homines posse per naturae vires aliquid, quod ad salutem pertinet, cogitare; et Can. 9. Divini est muneris, cum et recte cogitamus, et pedes nostros a falsitate et iniustitia tenemus, Tridentino Sessione 6. Canone 3. anathema dicente asserentibus sine praeveniente Spiritus sancti inspiratione, atque eius adiutorio hominem credere posse, etc.

Probatur tertio ex sanctis Patribus. Ex S. Clemente lib. 6. Stromatum, pag. 501. et 502. Ceterum, inquit, qui ex Graecis gloriantur quod ab eis comprehensa facta sint veritas, dicant nobis a quonam gloriantur se didicisse. Si Deo quidem non dixerint ab hominibus confitentur. Sed non sunt fide digni cum de Deo dicunt homines, quatenus homines; neque enim qui homo est potest pro dignitate de Deo vera dicere, imbecillus et morti obnoxius, cuius interitus, et opus de eo qui fecit. Deinde qui non potest de seipso vera dicere, an non multo magis ne de Deo quidem ei credendum est? Quantum enim abest homo a Dei potestate, tam est etiam eius ratio imbecilla, etiamsi non Deum, sed de Deo dicat et Verbo divino. Cum etiam qui Deum sibi adscribunt Magistrum, vix perveniunt ad Dei notitiam, opem eis ferente gratia ad quantulamcumque cognitionem, utpote Sancto Spiritu Sanctum Spiritum contemplari assuefacientes: quoniam Spiritus scrutatur profunda Dei; animalis autem homo non capit ea quae sunt spiritus. Sola est ergo a Deo tradita quae est apud nos doctrina, a qua dependent omnes fontes sapientiae, quicumque ad veritatem tamquam ad scopum feruntur. Quibus S. Clemens omnem cognitionem Dei, rerumque divinarum, certam et spectantem ad salutem retundit in gratiae illustrationem, et Spiritus Sancti magisterium.

Probatur ex sanctis Patribus citatis a sancto Augustino lib. De Bono perseverantiae, cap. 17. et 19. Cypriano lib. 3. ad Quirinum cap. 1. scribente, in nullo gloriandum, quando nostrum nihil sit. Ambrosio lib. De Fuga saeculi, c. 1. Non est in potestate nostra cor nostrum, et nostrae cogitationes, etc.

Probatur etiam rationibus, maxime iis quibus utitur S. Augustinus, quarum prima petitur ex orationibus, et gratiarum actionibus: nemo enim orat nisi postulaturus ab eo, quem orat, id quod est indebitum, et praeter captum: atqui fideles orant Dominum pro infidelibus, ut convertat eos ab infidelitate ad fidem: ergo fides ista est donum indebitum, et ex gratia. Item gratiae non aguntur Deo, nisi pro dono aliquo, et gratia proprie dicta: aguntur autem pro conversione infidelium; ita S. Augustinus Epist. 17. Inaniter, inquit, et perfunctorie potius, quam vereciter pro his ut doctrinae cui adversantur credendo consentiant, Deo fundimus preces, si ad eius non pertinet gratiam convertere ad fidem suam ipsi fidei contrarias hominum voluntates. Inaniter etiam et perfunctorie potius, quam vereciter magnas cum exultatione agimus Deo gratias, quando aliqui eorum credunt, si hoc in eis ipse non facit. Non fallamus homines, num Deum fallere non valemus.

Prorsus non oramus Deum, sed orare nos fingimus, si nos ipsos non illum credimus facere, quod oramus; prorsus non Deo gratias agimus, sed nos agere fingimus, si unde illi gratias agimus, ipsum facere non putamus.

Secunda ratio: quod convenit quibusdam ex Dei misericordia, et aliis non convenit ex iusto Dei iudicio, est gratia, et donum proprie dictum: atqui fides convenit quibusdam hominibus ex Dei misericordia, et aliis non convenit ex iusto iudicio, ergo, etc. Argumentum est sancti Augustini lib. De Praedest. cap. 6. Multi audiunt verbum veritatis, sed alii credunt, alii contradicunt. Quis haec ignoret? quis hoc negat? sed cum aliis praeparetur voluntas a Domino, aliis non praeparetur voluntas a Domino, discernendum est utique, quid veniat de misericordia eius, quid de iudicio. Et cap. 8. Cum Evangelium praedicatur, quidam credunt, quidam non credunt, sed qui credunt praedicatori forinsecus insonanti, a Patre audiunt, atque discunt: qui autem non credunt, foris audiunt, intus non audiunt, neque discunt, hoc est, illis datur ut credant, illis non datur, quia inquit: nemo venit ad me, nisi Pater, qui misit me, traxerit eum. Et postea: Fides igitur, et inchoata, et perfecta donum Dei est; et hoc donum quibusdam non dari omnino non dubitet, qui non vult manifestissimis sacris Litteris repugnare. Cur autem non omnibus detur, fideliter noscere non debet, qui credit ex uno omnes acta esse in condemnationem iustissimam: ita ut nulla esset Dei iusta reprehensio, etiamsi nullus inde liberaretur. Unde constat magnum esse gratiam, quod plurimi liberantur, et quid sibi deberetur, in iis, qui non liberantur, agnoscunt, ut qui gloriantur, non in suis meritis, quae paria vident esse damnatis, sed in Domino glorientur.

Tertia ratio: aut fides est gratia, vel nulla datur gratia proprie dicta: sed falsum est consequens: ergo verum antecedens.

Maior probatur: id unde incipiunt omnia bona merita, est gratia, vel quod illi datur propter eius merita datur: si propter merita datur, gratia non est: Si enim gratia, inquit Apostolus, iam non ex operibus: ergo id unde incipiunt bona merita, vel gratia est, vel nulla est gratia proprie dicta. Haec ratio est S. August. Epist. 105. ubi ait: Restat ut ipsam fidem non humano, quo sibi extolluntur, tribuamus arbitrio, nec ullis praecelentibus meritis, quoniam inde incipiunt bona quaecumque sunt merita: sed gratuitum donum Dei esse fateamur, si gratiam veram, idest, sine meritis cogitamus.

Obiicies. 1. Quidquid exigitur ab homine, in illius potestate est: atqui fides exigitur ab homine: ergo debet esse in illius potestate: sed id quod est in hominis potestate non est gratia proprie dicta, nec donum Dei praeter naturae debitum: ergo, etc. Haec patet: frustra namque Deus a nobis aliquid exigeret, nisi in nostra esset potestate illud implere posse. Minor pariter constat ex illo Marei 16. Qui crediderit, et baptizatus fuerit, salvus erit. Et Rom. 10. Si credideris, salvus eris.

Respondeo. 1. hoc argumentum excogitatum tuisse a Semipelagianis, ut constat ex Epist. S. Prosperi ad S. Augustinum lib. De Praedest. Sanct. cap. 11. ubi ait: Si credideris, salvus eris, quemadmodum dicitur, si spiritu facta carnis mortificaveritis, vivetis: nam et hic, ex his duobus unum exigitur, alterum offertur. Ut ergo spiritu facta carnis mortificemus, exigitur: ut autem vivamus, offertur. Non igitur plurium, ut facta carnis mortificare non donum Dei esse dicamus, neque illud domum

Dei esse fateamur: quoniam exigi audimus a nobis, praemium ritus, si hoc fecerimus, oblatus. Unde colligit, quod cum Semipelagiani facta carnis mortificare admitterent esse opus gratiae, etiam et concedere debebant assensum fidei formari non posse absque gratiae subsidio.

Respondeo. 2. distinguendo maiorem: quidquid exigitur ab homine in illius potestate est, vel per Dei gratiam, vel per naturam, concedo: per naturam semper, et sine gratia, nego. Utrumque autem Dei est, inquit ibidem Augustinus, et quod iubetur, et quod offertur: rogatur enim, ut detat quod iubet: rogant credentes, ut sibi augeatur fides: rogant pro non credentibus, ut eis donetur fides, ut et in suis incrementis et in suis initiis Dei donum sit fides.

Obiicies. 2. Variorum Scripturae textus, quibus apparet in nobis esse quoddam initium bonae voluntatis, per quod fides petatur, desideretur. Sic Isaix 3. Ad vocem clamoris tui audierit, respondebit tibi. Lucae 12. Petite et accipietis, quaerite et invenietis, pulsate et aperietur vobis. Rom. 1. Velle adiacet mihi, perficere autem non invenio. Constat igitur, quod volenti, desideranti, quaerenti praemia proposita sint, atque praeparata.

Distinguo consequens: praemia praeparata sunt propter opus solis naturae viribus elicitum, nego: elicitum cum gratiae subsidio, concedo. Fateor igitur quod volenti, desideranti, quaerenti, praemia sint praeparata; sed ut velit, desideret, quaerat, misericordiae Dei est. Nam ex ipsa divina Scriptura constat, quod non est volentis, neque currentis, sed miserentis Dei: et quod Deus sit, qui operatur in nobis velle, et perficere: et quia oremus sicut oportet nescimus, sed ipse spiritus pro nobis postulat gemitibus inenarrabilibus. Hinc S. Augustinus lib. 2. Ad Bonifacium cap. 9. conterens illa verba Proverbiorum: Hominis est preparare cor, cum his verbis 2. Cor. 3. Non quod simus sufficientes cogitare, etc. ait: Homo praeparat cor, non tamen sine adiutorio Dei, qui si tangit cor, homo praeparat cor. Et rursus: Si enim sine illo possumus facere, profecto nec incipere, nec perficere: quia ut incipiamus dictum est, Misericordia eius praeveniet me; ut perficiamus dictum est, Misericordia eius subsequetur me.

Obiicies. 3. Haeretici quibusdam fidei mysteriis puta Trinitatis, Incarnationis, et Resurrectionis credunt: atqui haereticis non confertur Dei donum sive gratia, qua credant: ergo sine fidei dono et gratiae subsidio potest aliquis assentiri veritatibus supernaturalibus.

Distinguo maiorem: credunt, vel propter quasdam naturales coniecturas, vel propter revelationem divinam, concedo: propter rationem naturalem certam, ac demonstrativam, nego. Similiter distinguo minorem: non confertur haereticis gratia Dei, quando credunt veritatibus supernaturalibus propter humanam tantum coniecturam, vel per labium fidei acquisitum, concedo: quando credunt propter auctoritatem, et revelationem divinam, et ob motivum pure supernaturale, non datur eis gratia saltem inchoata et imperfecta fidei, nego. Est enim in illis fides ista quoddam Dei donum, sed exhaeredatorum, ut loquitur S. Augustinus lib. De Patientia, cap. 28. et ut fusius declaravimus in Tractatu De Fide. Vel brevius, et clarius distinguo maiorem: credunt fide humana et acquisita, concedo: divina et insuta, nego. Neque enim credunt propter auctoritatem Dei revelantis; alioqui non aliquibus tantum, sed omnibus omnino veritatibus revelatis assentirentur.

Obiicies. 4. Veritates supernaturales sunt intra lineam obiecti specificativi nostri intellectus: ergo natura viribus ab illo possunt attingi. Antecedens patet: enimvero si tales veritates non essent intra lineam obiecti specificativi intellectus, non posset ille etiam quovis auxilio adiutus illas deprehendere: sicut oculus non potest percipere sonum, eo quod sit extra lineam sui obiecti. Consequentia vero probatur: quaecumque potentia potest viribus propriis attingere quidquid est intra suum obiectum specificativum: ergo si veritates supernaturales et nostrae fidei mysteria intra obiectum specificativum nostri intellectus contineantur, viribus naturae poterunt ab eo attingi.

Distinguo antecedens: veritates illae sunt intra lineam obiecti specificativi proportionati, nego: improportionati, concedo. Et similiter distinguo consequens. Et ad eius probationem dico, quamcunque potentiam posse viribus propriis attingere quidquid est intra suum obiectum specificativum, quod est ipsi proportionatum, non vero quod est improportionatum: ut constat de visu cuius obiectum est omne corpus lucidum vel coloratum, quando tamen nimio splendore fulget apprehendi nequit ab oculo, nisi virtute aliqua speciali rogetur ac roboretur. Igitur a pari. quamvis veritates supernaturales sint intra lineam obiecti adaquati et specificativi nostri intellectus, quod est omne ens intelligibile abstrahens a naturali et supernaturali, creato et increato, spiritali et corporeo: quia tamen illa non continentur intra ipsius obiectum proportionatum et connaturale, quod pro hoc statu est ens intelligibile per conversionem ad phantasmata, et per species a sensibus acceptas: ideirco non possunt veritates illae supernaturales naturae viribus percipi, nisi beneficio luminis rogitantis et elevantis intellectum ad ordinem, et statum supernaturalem.

Obiicies. 5. Actus fidei christianae potest imperari a voluntate propter malum finem, v. gr. propter mundanam gloriam, sicuti docet S. Augustinus lib. De Catechizandis Rudibus. cap. 17: sed ad talem actum fidei, vel etiam ad voluntatem imperantem eiusmodi actum non requiritur gratia: ergo, etc.

Respondeo, negando maiorem: fides enim illa non est christiana, sed mere naturalis: unde idem S. Augustinus ait, homines, qui mala voluntate moventur ad credendum, simulato corde Ecclesiam intrare, et Christiano nomini illudere.