Scotus Academicus, Tomus octavus: De Divino Gratiae Beneficio, et initium De Virtutibus Theologicis

Explicata utcumque gratiae habitualis natura, consequenter agendum est in hoc Articulo de causis illius, quas omnes Tridentinus Sess. 6. cap. 7. aperte declarat his verbis:

Huius iustificationis causa sunt, finalis quidem, gloria Dei, et Christi, atque vita aeterna: efficiens vero misericors Deus, qui gratuito abluit et sanctificat, signans et ungens Spiritu sancto promissionis, qui est pignus haereditatis nostrae: meritoria autem dilectissimus Unigenitus Filius suus Dominus noster Iesus Christus, qui cum essemus inimici, propter nimiam charitatem, qua dilexit nos, sua sanctissima passione in ligno crucis nobis iustificationem meruit, et pro nobis Deo Patri satisfecit: instrumentalis item sacramentum Baptismi, quod est sacramentum fidei, sine qua nulli umquam contigit iustificatio. Denique unica formalis causa est iustitia Dei: non qua ipse iustus est, sed qua nos iustos facit: quo videlicet ab eo donati immuramur spiritu mentis nostrae: et non modo reputamur, sed vere iusti nominamur et sumus.

Quanquam autem, ut ex praefatis verbis constat, plures sint causae gratiae, nihilominus hic dumtaxat nobis sermo erit de causa Efficiente, et Materiali, necnon et subiectiva gratiae habitualis, quae praecipuum est analogatum sub hoc nomine gratia.

Notandum 1. Triplicem a Philosophis distingui causam productivam, nempe principalem, coagentem, et instrumentalem. Principalis est, quae prima est, et independens a concursu superioris causae eiusdem rationis in productione effectus; ita quod caeterae causae ab eius influxu pendeant. Coagens seu minus principalis ea dicitur, quae revera quidem in effectum efficienter influit, sed cum dependentia a causa principali; ita quod absque illius concursu nullatenus in effectum influeret. Instrumentalis denique est ea, qua effectus quidem productionem attingit, non tam per propriam virtutem intrinsece sibi inexistentem, quam per virtutem principalis agentis, a quo movetur, et ad effectum producendum assumitur.

Notandum 2. Omnes Theologos cum Concilio Tridentino, loco mox laudato, convenire, causam efficientem primam et supremam gratiae esse Deum, qui gratuito abluit et sanctificat, signans et ungens spiritu promissionis, ut loquitur Concilium post Apostolum 1. Cor. 6. et ad Titum 3; minus vero principalem et meritoriam, esse Christum Dominum, qui per principale ministerium est executor gratiae et gloriae, et sacramentorum institutor, quique sua passione sanctissima nobis iustificationem meruit, et pro peccatis hominum Deo Patri satisfecit. Denique, efficiens instrumentalis sunt ipsa sacramenta a Christo instituta, quibus Deus utitur velut instrumentis ad gratiam producendam, non physice, ut volunt Thomistae, sed moraliter, ut Subtilis Doctor, et eius Discipuli affirmant. Verum difficultas est, an etiam aliqua creatura, de lege ordinaria vel extraordinaria, possit habere rationem causae principalis productivae gratiae.

Notandum 3. Maxime controversiam moveri de humanitate Christi, quae cum sit rerum creatarum praestantissima et potentissima, utpote cui donata fuerit omnis potestas in calo et in terra, etiam efficacissimam praeceteris creaturis operandi virtutem habet in ordine naturae, gratiae, et gloriae; inde volunt aliqui Theologi eam non solum esse causam meritoriam, sed etiam principalem effectivam gratiae; ita quod revera concursu physico ad eius productionem concurrat. Sic tenent Medina in 3. part. q. 13. dubio ultimo, et Cabrera ibidem disp. 2. ubi docent humanitatem Christi, seu Christum Dominum in quantum hominem, esse causam principalem gratiae sanctificantis in omnibus iustis, secundariam tamen, et Deo subordinatam. Verum quam improbabilis sit eorum sententia, aperiet

Conclusio unica. — Deus ita solus est causa efficiens principalis gratiae, ut nulli dari possit agens creatura adeo perfectum, quod eamdem causa principalis gratia productivam virtutem obtineat. Haec est communis in utraque schola Angelica et Subtili.

Probatur primo: Ille solus producere potest ut causa principalis gratiam iustificantem, qui solus potest iustificare: sed solus Deus homines iustificare potest, et a peccato mundare: ergo productio gratiae iustificantis soli Deo, ut cause principali, competit. Maior constat; gratia namque sanctificantis infusio est peccatorum condonatio et absolutio. Minor vero probatur ex Scriptura sacra. Iob. 14. Quis potest fieri mundum de immundo conceptu semine? Nonne tu qui solus es? Isaiae 1. Ego sum qui deleo iniquitates tuas, narra si quid habes ut iustificeris. Rom. 3. Quoniam unus est Deus, qui iustificat. Et 8. Deus est qui iustificat, quis est, qui condemnet? Ex quibus verbis clare colligitur gratiam habitualem, quae est causa formalis iustificationis et remissionis peccatorum, ita a solo Deo, ut a causa principali, pendere, ut nulli alteri vis illius productiva competere possit. Unde merito S. August. lib. 1. De peccatorum meritis, cap. 11. ait: Quisquis ergo ausus fuerit dicere: Iustifico te, (nempe ut causa principalis) consequens est, ut etiam dicat: Crede in me: inde concludit, quod sicut non est credendum, nisi in solum Deum, ita sentiendum est nullam creaturam, sed solum Deum, ut causam principalem, iustificare posse. Cuius veritatis ratio est, quia offensa Dei ab illius iure absolute pendet, de qua nullus alius disponere potest, nisi per delegatam sibi tamquam ministro et dispensatori ab ipso Deo vicariam potestatem.

Nec valet reponere, illa testimonia intelligenda esse de causa principali, qui sit prima et independens a superioris concursu, non autem de principali secundaria. — Haec, inquam, replica nulla prorsus est; quia cum Dei proprium sit esse causam primam et independentem ab omni alia superiori, non tantum respectu divinae gratiae, sed etiam per ordinem ad quemeumque effectum: evidens est, quod illis locis Scriptura nihil assereret, quod esset speciale productioni gratiae et peccatorum iustificationi, si nihil aliud intenderet.

Probatur secundo: Ille solus potest esse causa principalis gratiae, qui solus potest dare Spiritum sanctum, ut causa princeps: sed nulla creatura, etiam Christus Dominus in quantum homo, habet potestatem physicam et principalem dandi Spiritum sanctum: ergo neque conferendi et producendi gratiam habitualem. Maior patet ex illo ad Rom. 5. Caritas Dei diffusa est, etc. Minor vero probatur: oportet donum esse aliquo modo in potestate ipsius dantis, vel per originem, vel per possessionem: sed nullo istorum modorum Spiritus sanctus potest esse Christi, ut hominis, aut alicuius pure creatura: ergo nullus Spiritum sanctum, praeter Deum, dare potest; subindeque neque gratiam sanctificantem conferre. Hinc merito S. Augustinus, lib. De Trinit., c. 12. distinguens ea, quae conveniunt Christo, ut Deo, ab his quae ipsi competunt ut homini, docet Christum Dominum, quatenus Deum, Ioan. 16. Apostolis dixisse, de Spiritu sancto: Si autem abiero mittam eum ad vos: in quantum vero erat homo, dixisse, Ioan. 11.

Ego rogabo Patrem, et alium Paracletum dabit vobis: quo significaret se, ut hominem, non posse principaliter, et ex sua auctoritate dare Apostolis Spiritum sanctum, sed quatenus erat homo debere ipsum precibus a Deo impetrare.

Probatur tertio: Si aliqua creatura gratiam producere posset, maxime id praestaret, vel eam creando, vel ex potentia obedientiali animae educendo: sed neutrum praestare potest creatura: ergo nec gratiam physice, ut causa principalis, producere. Maior constat: gratia enim non potest produci, nisi vel ex nihilo per creationem: vel ex potentia subiecti per eductionem. Minor vero probatur: primo quoad creationem, quia cum creatio sit productio entis ex nihilo, oportet ut ille, qui creat, tamquam causa principalis, dominium habeat supra ens producibile ut sic, atque adeo, quod sit Dominus omnis entitatis producibilis: sed hoc, ut manifestum est, alicui creaturae competere nequit: ergo, etc. Constat etiam quoad eductionem: tum quia, ut sequenti Quaestione probabimus, gratia non educitur, sed creatur: tum quia etiamsi educeretur, illa vis educendi creaturae competere non posset: sicut enim virtus eductiva naturalis habet dominium supra potentiam naturalem subiecti, ex quo educit formam, ita qui educit aliquid de potentia obedentiali, debet habere dominium in talem potentiam: sed nulla creatura potest habere tale dominium; siquidem potentia obedientialis est ea, qua creatura quaelibet subditur absoluto Dei dominio ad obediendum in iis omnibus, quae contradictionem non implicant; absolute autem illud Dei dominium nulli creatura tribui potest: ergo nec illa virtus gratiae eductiva.

Obiicies 1. Hos Scripturae textus, quibus significari videtur Christum Dominum, ut hominem, esse causam physicam principalem gratiae, et iustificationis nostrae: sic Ioannis 1. Lex per Moysen data est, gratia et veritas per Iesum Christum facta est. Et Ioannis 10. ipsemet Christus Dominus ait: Ego sum ostium, per me si quis introierit, salvabitur: sed per ostium significatur principalis auctoritas: ergo Christus habet principalem auctoritatem et virtutem productivam gratiae. — Distinguo consequens: Christus habet principalem virtutem productivam gratiae, vel quatenus Deus, vel quatenus homo. concedo: quatenus homo, nego. Sicut enim in Christo duplex est natura, divina scilicet et humana, ita pariter in eo duplex est virtus circa communicationem et productionem gratiae. Etenim quatenus homo habet virtutem meritoriam respectu productionis gratiae, necnon et potestatem excellentiae, seu ministerii principalis respectu communicationis illius, in quantum videlicet eius humanitas est instrumentum coniunctum divinitati personaliter, ratione cuius unionis est caput totius Ecclesiae, vitam gratiae influens in singulos fideles illius mystici capitis membra: quatenus autem Deus, habet potestatem principalem producendi gratiam: unde praetati Scriptura textus de alterutra hac potestate veniunt intelligendi; subindeque nihil adversus Conclusionem urgent.

Obiicies 2. Qui producit principaliter ultimam dispositionem ad formam aliquam, ipsam quoque formam producere potest: sed homo producit ultimam dispositionem ad gratiam principaliter: ergo illam ut causa principalis etiam producere potest. Maior constat, etenim qui producit calorem ut octavum, et in proximo gradu ad formam ignis suscipiendam, eamdem ignis formam producit. Minor vero probatur: homo principaliter elicit actus contritionis, et charitatis: sed illi sunt ultimae dispositiones ad gratiam: ergo, etc. — Respondeo primo distinguendo maiorem: agens, quod ultimam dispositionem ad aliquam formam principaliter producit, ipsam quoque formam producere potest, quando illa educitur de potentia subiecti naturalis, concedo: quando educitur de potentia eius obedientiali, nego. Cum enim potentia obedientialis soli Deo subiiciatur, neque ullius creaturae dominio subsit, consequens est, quod nulla creatura possit formam illam producere, si illa revera educatur: multo minus quando illa creatur, sicut de facto creatur gratia sanctificans, ut mox probabimus. Respondeo secundo maiorem esse veram quando forma productiva sequitur naturaliter et necessario ad productionem ultimae dispositionis: secus vero quando praeter positionem ultimae dispositionis requiritur aliqua conditio ex parte agentis extrinseci, quam causare nequit ille, qui ultimam dispositionem introducit: sed ita est in praesenti: nam praeter actum charitatis et contritionis, qui est dispositio ad gratiam, adhuc requiritur ex parte Dei specialis benevolentia et acceptatio ac condonatio, qua velit peccatum remittere, et hominem prius inimicum in suam amicitiam acceptare: subindeque illa peccati remissio et gratiae sanctificantis collatio non sequitur naturaliter et necessario positionem ultimae dispositionis, seu actus amoris et contritionis: sicut forma ignis sequitur positionem octavi et ultimi gradus caloris: sed tantum gratia sanctificans sequitur actum charitatis, et contritionis ex mero Dei beneplacito et voluntaria eius acceptatione.

Obiicies 3. Deus potest producere qualitatem tantae perfectionis, ut ea vim habeat producendi gratiam principaliter: ergo revera potest illa virtus alicui creaturae competere. Probatur antecedens: si quid obstaret quominus illa qualitas esset producibilis, maxime quia gratia, cum sit ordinis supernaturalis, requirit causam, quae habeat ex se et in se activitatem omnino supernaturalem: sed haec virtus creaturae non repugnat: nam lumen gloriae propria virtute et sibi intrinseca hominem elevat ad statum supernaturalem, et cum eo efficienter, ut causa principalis, concurrit ad actum visionis Dei, sicut et ipsa gratia habitualis ita concurrit ad actus meritorios supernaturales: ergo, etc. — Nego antecedens: qualitas enim illa, aut esset perfectior gratia, aut eque, aut minus perfecta. Si minus perfecta, haud dubium est, quod non posset gratiam producere; causa enim minus perfecta non potest principaliter producere effectum praestantiorem se: quippe nemo dat quod non habet: subindeque illa causa minus perfecta non posset illam eminentem perfectionem tribuere effectui, quam ipsa non habet. Non etiam eque perfecta: alioquin etiam gratia sanctificans posset alteram sanctificantem gratiam producere eiusdem gradus et perfectionis, quod nullus admittit. Non denique perfectior, nam gratia est perfectissima qualitas supernaturalium, ac nobilissima Dei participatio, subindeque non est excogitabilis aliqua alia qualitas ipsa gratia sanctificante praestantior et perfectior, pro hoc statu. De probatione autem attendentis dico, non esse paritatem, nam plura requiruntur ad producendum habitum supernaturalem, quam actum, quia habitus supernaturalis magis habet rationem potentiae quam habitus, cum non solum facilius, sed etiam simpliciter det operari: actus autem non potest producere potentiam, neque id, quod dat simpliciter operari. Actus enim visionis non producit, nec auget facultatem visivam: ergo illa gratia sanctificans non potest produci per ullum actum creaturae. Unde quod gratia sanctificans creari debeat, nulla autem creatura creare potest.

Obiicies 1. Ex actibus supernaturalibus generari possunt habitus supernaturales de facto, ut aliqui Scotistae probabiliter censent: ergo de potentia Dei absoluta, tales actus possent etiam producere habitum gratiae. Probant consequentiam, nam actus sunt perfectiores habitibus: ergo si actus illi producuntur a creatura, de facto etiam habitus poterunt produci de potentia Dei absoluta per aliquam creaturam. — Nego consequentiam: nam etiamsi illi habitus essent supernaturales (ut nunc gratis suppono), attamen sunt acquisiti per actus supernaturales, qui cum sint vitales, requirunt principium creatum: at vero gratia est habitus infusus, et per creationem producibilis, et ideo nequit nisi ab alio, quam a Deo produci.

Notandum 1. Cum Doctore in 2. dist. 1. q. 2. n. 8. creationem esse productionem totius rei in esse, nulla ipsius parte praesupposita, seu productionem rei ex nihilo subiecti et termini: creatio enim fit ex nihilo non solum termini producendi, quia hoc pariter generationi congruit, sed etiam fit ex nihilo subiecti: ita ut, quemadmodum in generatione fit transitus a non esse formae ad esse eiusdem dependenter a subiecto, sic in creatione fit transitus a non esse formae et materiae ad esse earundem, seu potius ad esse totius compositi, si totum compositum producatur; vel ad esse materiae, si sola materia fiat; vel ad esse formae independenter a subiecto, si sola forma per creationem formetur.

Notandum 2. Educationem esse speciem actionis creationi oppositam; sicut enim ratio formalis creationem constituens est fieri independenter a subiecto, et ex nihilo, ita ratio formalis constituens eductionem est fieri ex aliquo tamquam ex praeiacente subiecto. Inde in eductione tria concipiuntur: primum est illud a quo fit eductio: secundum illud cuius fit eductio: tertium illud ex quo fit eductio. Primum est agens, secundum est forma, tertium est subiectum. Hinc ad eductionem duae causae concurrunt, scilicet efficiens et materialis, seu agens et subiectum; illud quidem, ut principium activum et productivum; hoc vero, ut principium passivum et receptivum: illud producendo, hoc sustentando, et ita influendo in productionem formae, ut sine tali influxu forma neque fieri, nec conservari possit naturaliter.

Notandum 3. Hic nos agere de productione connaturali gratiae, seu de modo quo illa produci postulat ex natura sua. Etenim extra controversiam est, quod Deus de absoluta potentia possit gratiam creare, eamque independenter a subiecto producere: quia licet illa sit accidens, et hac ratione videatur fieri cum aliqua dependentia subiecti, in quo recipitur, tamen posset Deus eam independenter ab omni subiecto producere et conservare; quemadmodum conservat accidentia independenter ab omni subiecto; sed difficultas est, an gratia ex natura sua postulet potius creari ex nihilo, quam educi de subiecto. Circa quam quaestionem triplex est sententia: prima Thomistarum docentium gratiam educi de potentia animae: secunda vero Paludani Ferrariensis, et Soti, et aliorum asserentium gratiam habitualem non creari absolute, sed concreari ad creationem hominis iusti: tertia vero est Subtilis Doctoris in 1. dist. 17. q. 6. num. 5. et in 2. dist. 1. num. 14. maxime vero in 4. dist. 1. quaest. 1. et 2. necnon et Alensis 2. part. quaest. 1. et S. Bonaventurae in 2. dist. 26. art. 1. q. 2. quae sententia utpote verior, et tutior, ut evidentius appareat, sit

Conclusio unica. — Gratia sanctificans producitur per veram et proprie dictam creationem.

Probatur 1. ex Scriptura sacra, quae quoties gratiae productionis meminit, toties eam creari declarat. Sic Psal. 50. Cor mundum crea in me, Deus. Et Apostolus ad Gal. 6. hominem iustum appellat novam creaturam. Et ad Ephes. 2. fideles dicuntur creati in Christo Iesu: et cap. 4. eos monet induere novum hominem, qui secundum Deum creatus est in iustitia, et sanctitate veritatis: qui omnes textus veram non haberent significationem si gratia non crearetur proprie: ergo revera creari dicenda est.

Reponunt Thomistae, gratiam dici creari, non quia secundum suum esse naturale et physicum producitur ex nihilo, quod requiritur ad rationem perfectae creationis; sed quia infunditur a Deo nullis nostris meritis praecedentibus, quod habet quamdam similitudinem cum creatione, potestque creatio moralis appellari. Confirmant ex eo quod in Scriptura homo iustus dicatur per gratiam generari, iuxta illud Pauli primae ad Corinth. 4. In Christo Iesu per Evangelium ego vos genui. Et istud prima Petri 2. Sicut modo geniti infantes: omnis autem generatio, dempta humana, fit per formae eductionem, non vero per creationem: subindeque etiam in Scriptura sacra gratia dicitur educi. — Contra, verba Scriptura intelligenda sunt secundum sensum litteralem, ut pluribus docet S. Augustinus, quando nulla exinde apparet repugnantia, nec aliquid contra pietatem et veritatem emergit: sed quod praetati Scripturae textus intelligantur de vera creatione, nihil rationi neque veritati aut pietati repugnans emergit: subindeque de vera creatione intelligenda sunt. Adde quod eorum ratio nulla prorsus sit; siquidem potest homo peccator remote saltem sese disponere ad gratiam habitualem recipiendam, et illam de congruo mereri, adeoque absolute non fit ex nulla previa dispositione morali. Insuper concedunt Thomistae gratiae habitualis nullam esse causam moralem: ergo multo magis admittere deberent nullam ipsius esse causam physicam, materialem, et subiectivam; siquidem causalitas physica per modum materiae longe maior est, quam moralis: ergo si haec gratiae productioni denegatur, ut illa purum censeatur Dei beneficium, potiori iure denegari debet causalitas subiectiva, ut nempe gratiae productio et collatio in solam Dei liberalitatem et supconditionem retundatur ⟦illegible: raw OCR "cmnditatem retundatur"; page opens mid-sentence⟧. Ad confirmationem dico neutrum a Thomistis citatum Scripturae textum ipsos iuvare ⟦uncertain reading: raw OCR "ip-is lavere"; sense requires "iuvare/iuvari"⟧: siquidem S. Paulus loquitur de ministerio Evangelicae praedicationis, qua fideles Corinthios Christo genuerat, hoc est, per gratiam baptismalem iam in novos homines formatos Evangelicis veritatibus illustraverat: non enim munus ipsius Apostoli fuerat eis gratiam sanctificantem largiri, nisi dumtaxat ministerialiter: unde eorum genitor non poterat absolute nominari. Hinc S. Petrus rem planius declarans, non dicit homines baptismate renovatos, esse absolute genitos, sed quasi genitos.

Probatur secundo ratione: Gratia est omnium creaturarum praestantissima et nobilissima: igitur per actionem omnium perfectissimam exigit produci: sed creatio omnium actionum est praestantissima, et longe nobilior eductione: ergo gratia sanctificans non educitur, sed creatur. Maior constat: tum quia gratia est ordinis supernaturalis, subindeque universam totius naturae perfectionem transcendit: tum quia ordinat et conducit ad finem longe praestantiorem, nempe ad Deum, ut auctorem et largitorem gloriae: caetera vero creata Deum dumtaxat spectant, ut auctorem naturae: tum denique quia est praestantissima Divinitatis participatio, qui longe nobilius homines, quam dona quaecumque creata, illustrat, utpote cum eos Dei filios adoptivos, et ipsius haeredes constituat. Sequitur etiam maior patet ⟦uncertain: raw OCR "Sequeln etiam maioris patet"⟧, nam ideirco anima rationalis producitur per creationem, quia videlicet praestantissima est inter creaturas ordinis naturalis: igitur pari ratione gratia sanctificans, cum sit omnium rerum creatarum praestantissima, potius per creationem, quam per eductionem produci postulat.

Probatur tertio: Illud per creationem incipit, quod desinit per annihilationem: sed gratia desinit per annihilationem: igitur incipit per creationem. Maior constat: illud enim quod annihilatur, corrumpitur per totum suum esse, ita quod nihil ipsius remaneat, nec ratione formae, nec ratione materiae ex qua et in qua, hoc est, ratione subiecti ex quo concipi posset formari: ac proinde, quando in nihilum abit, etiam ex nihilo debet procedere. Si enim resolveretur in aliquid, maxime in subiectum ex quo oriretur, et consequenter, cum in sui annihilatione non resolvatur in aliquid, etiam in sui productione non formatur ex aliquo. Minor etiam constat tum auctoritate ipsius S. Thomae in 2. dist. 26. quaest. unica, art. 2. ad 5. ubi expresse dicit quod cum gratia corrumpitur, simul etiam in nihilum redit; tum ratione, quia si gratia dum esse desinit, resolveretur in aliquid, maxime in substantiam, aut facultates animae, quibus inhaeret: sed illud videtur improbabile; nam ens supernaturale, quale est gratia, non videtur posse resolvi in ens pure naturale, qualis est facultas animae et substantia.

Dices. Creatio est entium per se subsistentium: sed gratia cum sit accidens a subiecto dependens, per se non subsistit: ergo nec producitur per creationem. — Distinguo maiorem: creatio est entium per se subsistentium et independentium a subiecto, ex quo producantur per eductionem, concedo: independentium a subiecto in quo recipiantur, dum producta sunt, nego. Itaque in hominis iustificatione, ut advertit Doctor in 1. dist. 17. quaest. 6. num. 6. duplex intervenit actio: una qua gratia creatur, altera qua unitur subiecto, quae unio formaliter vocatur iustificatio seu regeneratio hominis, sicut anima rationalis una actione creatur, altera unitur materiae: quae unio est hominis generatio. Unde prima actio est proprie dicta creatio; nam est actio a non esse grati ad esse eiusdem: secundo vero non est proprie dicta creatio, sed dici posset transmutatio, quia per eam mutatur anima a non esse grato ad esse Deo gratum; vel, ut loquitur Doctor, duplex est ibi mutatio, una a non esse caritatis vel gratiae ad esse gratiae, et haec est illa mutatio quae est creatio, et una est mutatio proprie dicta, quia nihil praesupponit, nec naturam, nec subiectum eius susceptivum. Alia est mutatio a subiecto non charo ad esse charum, et sic mutatur anima a non esse charo ad esse charum: et ista mutatio non est simpliciter creatio, quia praesupponit susceptivum, et inde haec mutatio secundum quid potest dici generatio, et totum compositum recensetur quasi generatum tale, et non simpliciter: quia substantia quae est terminus generationis, et praefuit vel praesupponitur in infusione gratiae, generatur secundum esse gratum et accidentale.

Instabis. In illo primo instanti, quo formatur gratia, vel producitur extra subiectum, vel in subiecto. Non primum, alioqui naturaliter accidens esset sine subiecto, quod est absurdum, cum inhaerentia sit ipsi naturalis. Si secundum: ergo gratia non creatur, sed educitur, quia subiectum concurrit ad eius productionem in genere causae materialis. — Respondeo. Gratiam in instanti temporis in quo creari in subiecto ⟦uncertain: raw OCR gives no main verb here; construction elliptical⟧: at vero in instanti naturae neque esse in subiecto, neque extra subiectum: quia ut sic consideratur dumtaxat secundum suum esse gratiae simpliciter, non vero secundum rationem inhaerentiae, vel non inhaerentiae: sicut essentia hominis consideratur dumtaxat ut essentia hominis, non vero ut visibilis, nec ut invisibilis.

Urgebis. Ideo colliguntur formae substantiales praeter animam rationalem, necnon et accidentales educi de potentia materiae, et non creari: quia in fieri et conservari dependent a subiecto: et ideo colliguntur sic dependere, quia naturaliter non producuntur, nec conservantur absque subiecto, nisi miraculum interveniat: ergo cum gratia nec producatur, nec conservetur nisi in subiecto, citra miraculum, recte infertur quod dependeat a subiecto in esse et conservari, et consequenter quod non creetur, sed educatur de potentia subiecti. — Nego antecedens: nam ideo praecise colligitur formas illas pendere a subiecto, non quia in eo producuntur, sed vel quia sunt illius perfectiones connaturales, subindeque ordinatae ad eius complementum naturale; vel quia sunt producta a causa effectiva secunda agente dependenter a concursu et influxu subiecti: quia cum causa secunda creare non possit, necessario requirit subiectum cum quo, et in quo agat: subindeque formae illae tum substantiales tum accidentales necessario educuntur de potentia subiecti, quia subiectum ad earum productionem concurrit et influit. Secus autem est de gratia, quae cum producatur immediate a Deo, necessario non requirit influxum subiecti: non producitur tamen, nec conservatur extra subiectum, quia cum non habeat operationes particulares, quas posset extra subiectum exercere, inutiliter et frustra extra subiectum produceretur et conservaretur.

Dices 2. Anima dicit inclinationem naturalem ad gratiam: sed non alia ratione quam quia gratia ex ipsa educitur: ergo, etc. —

Nego minorem: siquidem corpus habet etiam inclinationem ad animam rationalem: nec tamen illa ex ipso educitur, sed creatur.

Dices 3. Quod creatur non potest corrumpi per ullam causam secundam: nam anima rationalis, quae creatur, est naturaliter incorruptibilis: sed gratia corrumpitur per actionem peccaminosam causae secundae: ergo non creatur, sed educitur. — Respondeo 1. negando maiorem: nam forma accidentalis, quae crearetur, posset corrumpi physice a causa secunda, si illa produceret formam incompatibilem cum forma creata, et exigentem connaturaliter remotionem eius a subiecto: cum enim forma quaecumque substantialis aut accidentalis non possit naturaliter conservari extra subiectum, eo ipso quo causa secunda induceret in subiectum formam incompossibilem cum forma creata, necessario haec destrui deberet. Respondeo 2. distinguendo minorem: aliqua causa secunda destruit gratiam physice, et per veram actionem illius corruptivam, nego; moraliter, et ratione ordinationis Dei, qui statuit gratiam non conservare in anima peccato mortali inquinata, concedo.

Dices denique. Creatio est productio totius entis: sed in iustificatione hominis non producitur totum ens, cum praesupponatur subiectum, scilicet homo: ergo gratia non creatur. — Respondeo distinguendo minorem: in iustificatione hominis, quae fit per unionem gratiae cum subiecto, non producitur totum ens, quia nempe praesupponitur subiectum cui gratia unitur, concedo: non producitur totum esse gratiae per illam priorem actionem, qua gratia concipitur produci in instanti antecedente ad eius unionem, nego. Nam, ut supra diximus ex Doctore, in iustificatione hominis duae concurrunt actiones realiter distinctae: una quae terminatur ad ipsum esse gratiae quod producitur: altera quae terminatur ad unionem ipsius cum subiecto, nempe anima vel voluntate. Prior est omnino independens a subiecto, et sic est proprie dicta creatio: posterior vero necessario subiectum connotat, sicut et gratiam, qua cum ipso subiecto censetur uniri.

Notandum 1. Animam triplici potissimum pollere facultate, nempe intellectiva, volitiva, et memorativa, quae ut docet Doctor in 2. d. 17. ab ea distinguuntur ⟦uncertain reading: raw OCR "ut decet"; sense and parallel require "docet"⟧, non realiter, ut contendunt Thomistae, sed formaliter, ut docent sancti Patres, maxime sanctus Augustinus, lib. 15. De Trinitate, cap. 11. ⟦uncertain: raw OCR "lib. 1." over line break; cited text is De Trinitate XV⟧ Haec tria, inquit, memoria, intelligentia, voluntas, quoniam non sunt tres vitae, sed una vita, nec tres mentes, sed una mens, consequenter utique non tres substantiae, sed una substantia. Cui concinit S. Bernardus, Serm. 11. in Cantica, ubi ait: Quaedam in anima intueor, memoriam, intelligentiam, et voluntatem, et haec tria ipsum animam esse. Sed hanc veritatem luculentius declarat S. Isidorus, lib. 11. Etymologiarum, cap. 1. et ex eo Hugo Victorinus, lib. De Spiritu et Anima, ubi ait: *Anima secundum sua opera variis nominibus nuncupatur: dicitur enim anima dum vivificat, sensus dum sentit, animus dum sapit, mens dum intelligit: ista vero non differant in substantia, quemadmodum in nominibus, quoniam una essentia, proprietates quidem diversae. Hinc oritur difficultas an gratia immediatius animae facultati, quam ipsius substantiae insit.

Notandum 2. In gratia nonnullos duo distinguere, nempe entitatem, et activitatem seu virtutem: quaelibet enim gratia, inquiunt, etiam habitualis, non solum ad animae decus et ornatum, sed etiam ad operationem et actum ordinatur; nec ornare ac illustrare censetur animam, nisi quatenus eam a naturali statu ad supernaturalem promovet, ita ut qui propriis viribus dumtaxat pollens solum edere potest actu pure naturales, gratia beneficio et virtute altius sublimata, et secundata maiori ac nobiliori activitate, possit etiam actus superioris ordinis elicere, quibus finem supernaturalem possit assequi: haec autem duo, nempe gratiae entitas et activitas solo nomine discrepant, quippe tota gratia secundum se activa est, et ad vegetandam ac sublimandam animae virtutem ordinata.

Notandum 3. Gratiam habitualem, de qua maxime hic movetur quaestio, non tam animae conferre facultatem ad actus suos propitius et expeditius exercendos, quam virtutem et activitatem, sine qua tales actus anima promere non posset. Nam, ut saepius iam diximus, hoc discrimen intervenit inter habitus supernaturales, et naturales, quod hi facultatem dumtaxat conferunt facultatibus ad actus suos exercendos per quamdam assuetudinem, qua removentur obstacula, qua priores actiones remorabantur; illi vero etiam facultatem quamdam conferunt, animam sublimando, et ad nobiliorem statum promovendo, in quo edere possit actus vires suas naturales omnimode excedentes. Quibus praelibatis, sit

Conclusio unica. — GRATIA IMMEDIATE INEST VOLUNTATI, ET EA MEDIANTE IN ANIMAE SUBSTANTIA SUBIECTATUR. Ita Doctor in 2. dist. 26. quaest. unica, necnon et sanctus Bonaventura eadem dist. art. 1. q. 5. Contra Thomistas.

Probatur primo, auctoritate sancti Augustini, Serm. 12. De Verbis Apostoli, cap. 12. ubi ait quod gratia se habet ad liberum arbitrium, sicut sessor ad equum: sed liberum arbitrium immediate voluntati inest: ergo et gratia.

Probatur secundo: Dispositio ad aliquam formam subiectatur in subiecto ipsius formae: sed gratia est dispositio ad gloriam: ergo eidem subiecto inest, cui inesse debet gloria et felicitas: sed beatitudo et felicitas immediate inest voluntati, non vero ipsi substantiae animae: ergo idem dicendum de gratia. Probat maiorem sumptam a Doctore num. 1. ⟦uncertain reading: raw OCR "P'robat maiorem subsumpti Doctor num. t."⟧ Beatitudo satiat beatum: sed impossibile est concipere quomodo satiaretur, nisi obiecto beatifico coniungeretur per actum vitalem: non posset autem ita coniungi, nisi talem actum exercendo; subindeque obiecto beatifico anima non coniungitur per suam substantiam, sed per operationes suarum facultatum, maxime vero per operationes voluntatis. — Deinde, si anima immediate per suam substantiam coniungeretur obiecto beatifico, sequeretur quod si per possibile vel impossibile circumscriberentur potentiae animae ab ipsa anima, quod posset beatificari, et sic foret beata absque ullo actu secundo, quo attingeretur obiectum: sed hoc est absurdum: igitur, etc. — Denique, si beatitudo immediate esset in essentia animae, non vere actus ⟦uncertain: raw OCR "non vern actus"; sentence continues on p210⟧ secundus, illa nihil aliud censeri posset, quam gratia habitualis: sed hoc dici nequit, alioquin iusti in via essent beati, quia gratia et charitas habitualis viae et patriae sunt eiusdem speciei, iuxta illud sancti Pauli: Charitas numquam excidit: hoc autem consequens prorsus est absurdum.

Probat tertio Doctor: Gratia perficit animam, quatenus est operativa actus meritorii: ergo debet inesse animae, quatenus sic est operativa: sed anima non est operativa actus meritorii, nisi quatenus habet voluntatem: quippe actus meritorius necessario debet esse liber: igitur, etc. Confirmat: sapientia non debet poni in anima, quatenus essentia est, sed quatenus habet intellectum, quia est determinativa ad actus intellectus: ergo pari ratione gratia, quae ordinatur ad elicendos actus meritorios, debet inesse animae, quatenus habet voluntatem, seu ipsi voluntati immediate inhaerere.

Probat denique Doctor: Gratia et charitas non distinguuntur realiter: imo nec formaliter adaequate, ut probatum est supra: ergo idem subiectum immediate habere debent: sed fatentur omnes charitatem immediate inesse voluntati: ergo idem de gratia debent concedere. Confirmat auctoritate S. Anselmi, lib. De Conceptu virginali, cap. 3. ubi ait: nimis iustitia et iniustitia est formaliter in voluntate: sed gratia est iustitia; per eam enim formaliter efficimur iusti: igitur immediate in voluntate debet residere. Confirmat 2. Gratia et peccatum sunt formaliter opposita; si non ex natura rei et physice, saltem moraliter et ex ordinatione divina: ergo spectant ad idem subiectum; opposita enim sunt circa idem: sed peccatum est in voluntate immediate: ergo et gratia.

Obiicies 1. Essentia est magis indeterminata, quam potentia: ergo magis indiget determinativo; et consequenter gratia, quae est determinativa, potius subiectari debet in essentia animae, quam in eius potentia. — Distinguit antecedens Doctor num. 9. Essentia magis est ⟦illegible: reply continuation not captured by OCR on this faded leaf⟧

Obiicies 2. Gratia semper est in actu suo, subindeque debet ei inesse quod semper est in actu: sed potentia non semper est in actu: ergo ipsi immediate gratia non debet inesse. Maior patet: actus enim gratiae est gratum efficere: sed gratia habitualis, quamdiu est in anima, eam semper actu reddit Deo gratam: igitur illa semper est in actu. Minor etiam constat: potentia enim non semper elicit actum, nec est in actu, sed ordinatur ad actum: igitur quod ipsi inest, non potest esse semper in actu; non enim potest esse in actu, nisi potentia pariter esset in actu. — Distinguit maiorem Doctor: gratia semper est in actu suo, quem effective producit, negat: in actu formali, concedit. Et similiter distincta eius probatione, negat consequentiam: actus enim gratiae, qui est gratificare, non est actus quem effective gratia producit, sed actus formalis proveniens ex unione ipsius cum anima.

Obiicies 3. Forma, qua determinat ad agendum, magis debet poni in principali agente, quam in instrumento: sed essentia est principale agens; potentia vero eius instrumentum: ergo gratia magis inesse debet essentiae, quam potentiae. — Distinguit maiorem Doctor: debet magis esse in essentia, quam in instrumento separato, extrinseco, et realiter distincto, concedit: quam in instrumento coniuncto, intrinseco, et solum ab essentia formaliter distincto, negat: alias habitus fidei potius inesse deberet essentiae animae, quam ipsius intellectui, nec ullus habitus virtutum in voluntate aut appetitu, sed in ipsa animae essentia esset reponendus, quod certe nullus admiserit.

Obiicies 4. Habitus, qui immediate recipiuntur in potentiis, solum ordinantur ad actus huiusmodi potentiarum: atqui gratia ordinatur non solum ad actus voluntatis, sed etiam ad actus omnium potentiarum: ergo non recipitur immediate in aliqua potentia. — Distinguo maiorem: ordinantur tantum ad actus eiusmodi potentiarum eliciendos et producendos, concedo: imperandos, et ordinandos, nego. Charitas enim et gratia solum ordinantur ad eliciendos actus, qui a voluntate proficisci solent, non vero ab aliis facultatibus: siquidem non concurrunt effective et formaliter ad actum fidei, spei, etc. sed tantum imperative, monendo nempe voluntatem, ut tamquam domina caeteris facultatibus imperet, quatenus suos actus producant.

Corollarium. — Ex his collige gratiam sanctificantem sic definiri posse: Gratia habitualis sanctificans, est qualitas supernaturalis animae divinitus infusa, per quam efficimur divinae consortes naturae, et moveamur a Deo ad colendum et agendum id quod ad ritum aeternam conducit ⟦uncertain: raw OCR "ad ritum cetri-nam conducit"; exact wording unsure⟧. Quam utique definitionem egregie illustrat ille locus S. Chrysostomi, Homilia De Baptismo, quem refert S. Augustinus, lib. 1. Contra Iulianum, cap. 6. ubi ait:

Quod per gratiam istam homines fiunt non tantum liberi, sed et iusti; non solum iusti, sed et sancti; non solum sancti, sed et filii; non solum filii, sed et haeredes; non solum haeredes, sed et fratres: non tantum fratres, sed et cohaeredes: non solum cohaeredes, sed et membra; non tantum membra, sed et templum; non tantum templum, sed et organa Spiritus Sancti.