Scotus Academicus, Tomus octavus: De Divino Gratiae Beneficio, et initium De Virtutibus Theologicis

Notandum 1. Nomine certitudinis hic intelligi certitudinem cognitionis, quae nihil aliud est, quam firmitas et infallibilitas ipsius assensus; haec autem certitudinis notitia quadruplex solito distinguitur; nempe fidei, scientiae, moralis, et coniecturalis. Certitudo fidei est assensus ille firmus quo certo et sine ulla dubitatione rebus a Deo revelatis assentimur. Certitudo scientiae est qua intellectus firmiter assentitur alicui propositioni per demonstrationem ex aliis evidentioribus deductae. Certitudo moralis est qua assentimur rebus propositis propter communem hominum assertionem et notitiam, qualis est assensus ille, quem habemus de ista propositione, Roma est in Italia, Hierosolyma in Palestina. Certitudo denique coniecturalis est qua assentimur alicui rei propositae ob coniecturas et argumenta quae probabilitatem quidem inferunt, non tamen auferunt omnem dubitandi occasionem.

Notandum 2. Certum est iustos non posse ullam habere scientiae certitudinem de sua iustificatione: nam eiusmodi cognitio debet esse vel a priori, vel a posteriori: neutro autem istis modis potest aliquis vere scire se esse in gratia. Non quidem a priori, quia nulla potest assignari causa, ex qua infallibiliter inferatur, quod gratia habitualis sit in homine; quippe haec pendet a beneplacito Dei, et illam etiam citra peccatum posset ab homine iusto revocare. Non etiam a posteriori, quia nullum effectum gratiae habitualis experimur in nobis, quo certo possimus deprehendere illam gratiam nobis inexistere. — Certum est secundo iustos omnes habere posse certitudinem coniecturalem de sua iustificatione, et signis quibusdam atque coniecturis probabilibus cognoscere se esse in gratia, ita ut illa certitudo, quamvis non excludat omnem formidinem, excludat tamen animi perturbationem et anxietatem: puta dum quis probabiliter arbitratur se exacte conscientiam suam examinasse, et cum debitis ac requisitis dispositionibus abso- lutionem sacramentalem recepisse: nam, inquit S. Ioan. cap. 13. Si enim cor nostrum non reprehenderit nos, fiduciam habemus ad Deum. — Cer- tum denique est, quod per divinam revelationem specialem, et ex sin- gulari privilegio possit homo habere certitudinem infallibilem, sive fidei, sive moralem de sua iustificatione: Deus quippe potest quibus voluerit revelare, et de hoc statu certiores facere; quemadmodum Deipara Virgo hanc habuit certitudinem, dum Angelus eam salutavit ⟦greek: χαῖρε κεχαριτωμένη⟧, gratia plenam: quam pariter certitudinem habuerunt S. Ioannes Ba- ptista, qui Angelo nunciante repletus est Spiritu sancto in utero ma- tris suae, et paralyticus dum audivit: Remittuntur tibi peccata tua, necnon et Magdalena Christo dicente: Remittuntur ei peccata multa quoniam dilexit multum. Unde solum superest discutiendum an omnes iusti certitudine aliqua fidei divinae possint et debeant certo credere se esse in statu gratiae iustificantis.

NOTANDUM 3. Haereticos huius temporis asserere hominem non tan- tum scire posse, sed certo credere debere se esse in gratia divina, alioqui nec iustos esse nec fideles, ea scilicet fide, qua existimant fi- deles iustificari. Ita imprimis docuit Lutherus, primum quidem in thesibus publicis, quas anno 1518, ante suam e Monasterio apostasiam, in quibus hae propositiones erant 13. Ex quo ad infidelitatem errant, qui remissionem culpae incertam asserunt, propter incertitudinem con- tritionis: et 14. Quantumlibet incertus sit tam Sacerdos, quam peni- tens de contritione, rata est absolutio, si credit se absolutum. Et 17. Certum est ergo remissa esse peccata, si credit remissa, quia certa est Christi Salvatoris promissio. Et 16. Absolutus ex caelo potius debet mori, et omnem creaturam negare, quam de sua absolutione dubitare. Et in collatione quam habuit cum Cardinali Caietano inter caetera affirmat, Neminem iustificari posse nisi per fidem: sic scilicet ut ne- cesse sit eum certa fide credere sese iustificari, et nullo modo dubitare, quod iustitiam consequatur. Si enim dubitat, et incertus est, iam non iusti- ficatur, sed amittit gratiam. Cui subscribit Melancthon in locis Theolo- gicis, de vocabulo fidei. « Cum Paulus inquit, iustificamur fide, vocabu- lum fidei non tantum historiae notitiam significat, ut daemones etiam norunt historiam, seu dogmata; sed significat assentiri omnibus ar- ticulis fidei, et in his huic articulo: credo remissionem peccatorum, et vitam aeternam, non tantum aliis dari, sed mihi quoque. Cum hoc assensu quo tibi credis remitti, cor erigitur fiducia promissae mise- ricordiae, etc. »

Hoc flagitiosum dogma innovavit Calvinus, lib. 8. Instit., cap. 2. n. 1. et in Antidoto ad Sess. 6. cap. 13. Concilii Tridentini, ubi inter caetera ait, « Sed quo melius tota eorum Theologia patefiat lectoribus, expendant, quae in eodem capite sequuntur verba. Sed neque illud asserendum, oportere eos, qui vere iustificati sunt, absque dubita- tione apud seipsos statuere, se esse iustificatos. Si ita est, videant, qua ratione conciliari queat fiducia cum dubitatione »; Et infra: « et « cuius obsecro improbabilitatis est asserere, nemo scire fidei certitu- dine potest se gratiam Dei consecutum; Paulus, et Ioannes inter filios Dei non agnoscunt, nisi qui id sciunt. De qua scientia id in- terpretabimur, nisi quam Spiritus sancti magisterio didicerint? » Ipsis subscribunt omnes Sectatores, quorum nomine haec profert Cha- mierus, lib. 13. cap. 1. n. 1. ubi ait: « Summa est eorum, quae nos hac parte docemus, eius duo capita. Prius fideles scire per fidem non tantum… aliquos salvos fore, vel salvos futuros eos qui credide- rint, sed etiam in particulari… seipsos salvos futuros, quia credunt… atque adeo hanc applicationem subministrare differentiam fidei vere iustificantis a fide historica, quae non aliter concipit quaecumque audit de Deo, eiusque misericordia, quam ut pro veris, vel potius veracibus habeat; quod possunt etiam infideles plurimi: imo faciunt diaboli omnes. Alterum caput, hanc scientiam coniunctam esse cum certitudine; cuius mensura sit non alia, quam fidei ». His ita po- sitis, sit:

Conclusio unica. — NEMO DEBET NEQUE POTEST CREDERE FIDE DIVINA SE HABERE GRATIAM SANCTIFICANTEM ABSQUE SPECIALI REVELATIONE SIBI FACTA EX ALIQUO SINGULARI PRIVILEGIO. Con- clusio est de fide determinata in Concilio Trident., Sess. 6. cap. 9. ubi damnando inanem fiduciam haereticorum, simul etiam damnat omnem infallibilem certitudinem, quam citra divinam revelationem aliquis de propria iustificatione praetendere posset, his verbis: Nam sicut nemo pius de Dei misericordia, de Christi merito, deque sacra- mentorum virtute et efficacia dubitare debet: sic quilibet dum seipsum, suamque propriam infirmitatem et indispositionem respicit, de sua gratia formidare et timere potest: cum nullus scire valeat certitudine fidei, cui non potest subesse falsum, se gratiam Dei esse consecutum. Hinc Can. 5. decernit: Si quis dixerit omnem renatum, et iustificatum teneri ex fide ad credendum se certo esse in numero praedestinatorum, anathema sit.

Probatur primo ex Scriptura sacra, Proverb. 20. Quis potest di- cere: Mundum est cor meum, purus sum a peccato? Si enim non po- test istud dicere, multo minus potest scire fide divina. Item ex illo Ecclesiastici: Sunt iusti atque sapientes, et opera eorum in manu Dei: et tamen nescit homo utrum amore, aut odio dignus sit: sed omnia in futurum servantur incerta. Quem locum sic expendit S. Hieron. « Porro, inquit, hic sensus est: etiam in hoc dedi cor meum, et scire volui, quos Deus diligeret, quos odisset, et inveni iustorum quidem opera in manu Dei esse, et tamen utrum amentur a Deo, an non, nunc eos scire non posse, et ambigue fluctuare, utrum ad probationem sustineant quae sustinent, an ad supplicium. In futuro igitur scient, et in vultu eorum sunt omnia, idest antecedit eos, cum de vita hac decesserint, veritas istius rei, quia tunc est iudicium, nunc cer- tamen, et quicumque adversa sustinent utrum per amorem Dei su- stineant, ut Iob, an per odium, ut plurimi peccatores, nunc habetur incertum ».

Item ex illo Ecclesiastici: De propitiato peccato noli esse sine metu, et ne dicas: Misericordia Domini magna est: multitudinis peccatorum meorum miserebitur. Denique ex illo ad Cor. 4. Nihil mihi conscius sum, sed non in hoc iustificatus sum, qui enim iudicat me Dominus est. Quibus Apostolus, iuxta interpretationem S. Chrysostomi, significat non esse satis ad certitudinem de propria iustitia, quod nullum in se peccatum animadvertat, siquidem Deus posset aliquod peccatum in illo deprehendere. Quod si dixeris Apostolum, dum haec scriberet, habuisse divinitus revelationem de sua iustificatione: reponam hoc dato, quod sensus Verborum istorum sit, nihil mihi conscius sum, sed id non sufficeret, ut essem certus de mea iustificatione, nisi Dominus qui iudicat me aliunde id mihi notificasset.

Probatur secundo auctoritate sanctorum Patrum: Primo quidem Ambrosii, Sermone in Psal. 118. super haec verba: Aufer opprobrium meum, quod suspicatus sum: ubi ait:

Tolabat auferri opprobrium, quod suspicatus est, vel quia cogitaverat in corde, et non fecerat, et paenitentia licet abolitum, suspectus tamen erat, ne forte adhuc maneret eius opprobrium, et ideo Deum precatur, ut illud auferat, qui solus novit quod nescire potest etiam ipse qui fecit.

August. lib. De perfectione iustitiae, cap. 15.

Quantalibet iustitia sit praeditus homo, cogitare debet ne aliquid in illo quod ipse non videt intendatur esse culpandum, cum lex iusta sederit in throno, cuius cognitionem fugere delicta non possunt, nec illa de quibus dictum est: Delicta quis intelligit?

Hinc lib. 50. Homiliarum 35. diserte pronuntiat: Quamdiu sumus hic, de nobis ipsis nos ipsi iudicare non possumus, non dico quid cras erimus, sed quid hodie sumus. Ipsi subscribit S. Gregorius, lib. 6. Epist. 22. ad Gregoriam Augustae cubiculariam, quae ad ipsum scripserat cupiens scire, an sibi remissa essent peccata, inter caetera haec respondet: Rem mihi difficilem et tibi inutilem postulasti: difficilem, quia indignus sum, cui revelatio immittatur a Deo; tibi inutilis, quia securitas negligentiam parit.

Probatur denique ratione: id tantum fide credi potest, quod revelatum est, sive per Scripturam, sive per Ecclesiam: sed neque per Scripturam, neque per Ecclesiam revelatum est homini iustificato, quod iustus sit. Si enim esset revelatum, maxime, vel in genere, vel in particulari; non in genere, alioqui omnes iusti scirent se vere iustificatos, quod falsum apparet; nam plurimi de sua iustificatione et salute dubii sunt et anxii. Non etiam in particulari, quia si iustorum aliquis nosset se esse in gratia, maxime per testimonium Spiritus sancti inhabitantis: sed id non potest affirmari; nam cum idem Spiritus habitet per gratiam in omnibus iustis, omnibus testaretur, quod sunt filii Dei; cuius tamen contrarium apparet.

Deinde, iustificatio non solum dependet ex divina promissione et revelatione, sed ex nostra conversione et praeparatione; atqui nemo potest esse certus, quod vere sit conversus ad Deum, quia nescit homo utrum conversio ista sit ex gratia, an ex concupiscentia, et ut ait Gregorius 1. parte sui Pastoralis, cap. 29. Mens humana saepe sibi mentitur, et fingit se bonum amare, quod non amat.

Confirmatur, nam ut dispositio ad iustificationem sit valida, et conversio perfecta, debet procedere ex motivo supernaturali: hoc autem nequit nobis esse certum; quia licet nobis certum esse possit nos ad detestanda peccata moveri ex motivo supernaturali materialiter, nempe propter Deum offensum; incertum tamen est, an ad id etiam moveamur motivo supernaturali formaliter, hoc est, per formam et gratiam divinitus elevantem et excitantem; subindeque nemo potest esse certus se habere sufficientem disposi- tionem, ut iustificationis gratiam consequatur. — Denique non con- venit ordinaria Dei providentiae et rerum dispositio, nec hominibus expedit, ut homines certo credant se esse iustificatos: illa namque certitudo esset illis occasio superbiae, despectus caeterorum, et laxioris vitae, superbiae quidem et complacentiae, si sciret se esse Deo gratum, despectus vero caeterorum, si nempe sciret homo se esse iustum, ne- sciret vero, an alii pariter iusti essent: tandem laxioris vitae, quippe non curaret agere fructus dignos poenitentiae, nec in gratia pro- ficere.

Obiicies 1. Illud Ioan. 13. In hoc cognoscent omnes, quod disci- puli mei estis, si dilectionem habueritis ad invicem: ergo multo magis homo potest de seipso cognoscere, quod Christi discipulus sit, si dilectionem habeat ad proximum. Et cap. sequenti: Vos autem cogno- scetis eum, quia apud vos manebit, et in vobis erit. Et postea: In illa die vos cognoscetis, quia ego sum in Patre meo, et vos in me, et ego in vobis: igitur aliquis certo cognoscere, et fide divina habente fun- damentum in Scriptura sacra, credere potest se esse in gratia absque alia speciali revelatione.

Nego consequentiam. Et ad primum textum dico, eum esse intel- ligendum de certitudine coniecturali: quia videlicet signum dilectionis Dei est dilectio proximi; unde Tertullianus in Apologetico, cap. 39. ait: Maxima dilectionis operatio notam nobis inurit penes quosdam: vide, inquiunt, ut se invicem diligunt; hoc autem non potest facere certitudinem absolutam, quia sine speciali revelatione nemo scire potest, an haec dilectio sit ab effectu naturae, vel gratiae. Id secundum dico, sensum illius esse, quod fideles in quibus Spiritus sanctus inhabitat, cum cognoscant, non quidem cognitione sterili, qualis ea est, qua est ex fide informi; sed fructuosa, qualis oritur ex fide viva: porro haec cognitio dumtaxat est coniecturalis; quis enim novit, an opera bona quae elicit procedant ex fide viva, aut informi? Ad tertium, dico cum S. Augustino tract. 75. in Ioan. verba ista designare diem futuri saeculi, et vitae beatae, in quo videbimus et cognoscemus clare et intuitive, quod Christus Dominus sit Filius eiusdem naturae cum Patre, quodque ipsi tamquam membra capiti incorporemur.

Obiicies 2. Illud Rom. 8. Ipse Spiritus testimonium reddit spiritui nostro, quod simus filii Dei. At testimonium Spiritus sancti est intel- ligibile, eique fide divina tenemur assentiri; unde S. Chrysostomus in haec verba: Cum Spiritus sanctus testatur, quae tandem restat ambi- guitas? nam si vel homo, vel Angelus, vel Archangelus, vel alia huius- modi potestas hoc polliceretur, par conveniensque esset nonnullos sic dubitare: cum autem summa essentia, et ea quidem quae hoc largitur est donum, nobis testimonium afferat, quis tandem de dignitate dubitet? Igitur certitudo, quae ex tali testimonio in nobis causatur, infallibilis sit necesse est. Hinc S. Bernardus, Serm. 1. De Annunciatione: Si credas peccata tua non posse deleri, nisi ab eo cui soli peccasti, et in quem peccatum non cadit, bene facis: sed adde adhuc ut credas, quia per ipsum tibi peccata condonantur, hoc est testimonium perhibet in corde nostro Spiritus Sanctus dicens: Dimissa sunt tibi peccata tua.

Respondeo 1. Verba Apostoli intelligenda esse de tota Ecclesia, cui Spiritus sanctus testatur, quod habeat spiritum adoptionis: tum quia ibi confert Ecclesiam cum Synagoga, contendens Ecclesiam habere spiritum adoptionis, Synagogam vero habuisse dumtaxat spiritum timoris: tum quia in sequentibus significat aliquos ex iis, ad quos scribit, esse contentioses et infirmos in fide, ut constat ex cap. 14.

Respondeo 2. Quod si haec verba intelligantur de fidelibus in particulari, testimonium illud, de quo loquitur Apostolus, solum est per experientiam suavitatis et tranquillitatis conscientiae, et per pios motus et affectus in Deum; per hoc scilicet quod fideles, qui se putant iustos, confidenter audeant dicere: Abba Pater: qua omnia reperiri etiam possunt in hominibus non iustis: nam haec confidentia etiam ex praesumptuosa et erronea conscientia provenire potest. Denique, dico hoc testimonium solum esse conditionale, ut constat ex his sequentibus verbis: si autem filii, et heredes: heredes quidem Dei, coheredes autem Christi: si tamen compatimur: at incertum nobis est, si cum Christo atque eius exemplo et gratia vitae praesentis ca- lamitates forti et constanti animo patimur: igitur, etc. Ad S. Ber- nardum dico ipsum ibi tantum docere duo ista esse credenda: primum, quod Deus habeat potestatem remittendi peccata; alterum, quod etiam habeat voluntatem nobis conferendi remissionem peccatorum mediis ab eo institutis. Sed non affirmat S. Bernardus, ista media nobis hic et nunc applicari ut oportet, et secundum omnimodam dispositionem, quae requiritur ad hoc, ut remissio infallibiliter sequatur.

Obiicies 3. Illud 1. Cor. 2. Nos Spiritum Christi accepimus, ut sciamus, quae a Deo donata sunt nobis. 2. Cor. 1. Gloria nostra haec est, et testimonium conscientiae nostrae. Et cap. 13. Vosmet- ipsos probate si estis in fide, ipsi vos probate: an non cognoscitis vosmetipsos, quoniam Christus Iesus in vobis est, nisi forte reprobi estis?

Respondeo ad 1. Apostolum in loco sermonem facere non de omnibus omnino iustis, sed dumtaxat de Apostolis, 2. Eum non loqui de gratia sanctificante, sed tantum de mysteriis Christianae religionis, necnon et de beneficiis praeparatis et concessis, atque etiam con- cedendis societati Electorum in genere, ut probant haec sequentia verba: Quae et loquimur non in doctis humanae sapientiae verbis. Ad 2. dico, hoc testimonium conscientiae esse dumtaxat coniecturale: nam ut quis in Domino gaudeat, sufficit quod habeat bonam fiduciam ad Deum. Deinde, Apostolus loquitur dumtaxat de sua propria per- sona. Denique, testimonium hoc non est de statu sanctitatis animae, sed de simplicitate et sinceritate conversationis suae in munere Apo- stolico obeundo: subdit enim quod non in sapientia carnis, sed in gratia Dei conversati sumus, ubi vox gratiae Dei non solam signi- ficat potentem Dei operationem sibi cognitam ex miraculis quae pa- trabat, sed ex plurimorum ad fidem conversione. ⟦illegible: una vel plures versuum lineae OCR amissae⟧ secundum gratiam habitualem, sed tantum de praesentia Domini secundum potentiam et miracula; ita ut sit sensus: examinate conscientias vestras, utrum veram ⟦ille- gible: …⟧ de potestate Ecclesiastica, quam Christus Eccle- siae suae concessit. Quod si velis intelligendum esse Apostolum de praesentia Christi per gratiam sanctificantem, dico eius verba acci- pienda esse de cognitione morali et coniecturali. Nec obstat vox ista reprobi: nam eo loco idem significat, ac viles atque degeneres facti, unde subdit: spero autem quod cognoscetis, quia nos non sumus reprobi, idest viles, et auctoritate destituti.

Obiicies 4. Illud 1. Ioan. 3. Scimus quoniam translati sumus de morte ad vitam, quoniam diligimus fratres. Et illud Apocal. 3. Vincenti dabo manna absconditum, quod nemo novit, nisi qui accipit. Et illud 2. Petri 1. Fratres, satagite, ut per bona opera certam ves- tram vocationem et electionem faciatis: igitur ex operibus bonis certi esse possumus de electione et vocatione nostra ad sanctitatem.

Respondeo 1. Sanctum Ioannem loqui vel de Ecclesia, seu ipso fidelium coetu, ita quod certi simus in Ecclesia Catholica esse ho- mines, qui translati sunt de morte ad vitam, quia diligunt fratres: vel si intelligatur de fidelibus in particulari, inde sequitur tantum, quod id sciamus certitudine interdum morali, non autem fide divina; quis enim absque speciali revelatione nosse potest se diligere fratres sicut oportet ad salutem? Ad secundum dico, quod qui gratiam ac- cipit significatam per illud manna absconditum, potest quidem nosse coniecturaliter se illam habere, non autem certa fide, et absque ulla formidine. Ad tertium dico, sensum illius loci non esse, quod possi- mus per bona opera praesentis vitae ita certam facere nostram voca- tionem et electionem, ut talibus operibus certi simus nos esse ex nu- mero Electorum, sed quod ex parte nostra ita bonis operibus debea- mus insudare, quatenus vitam aeternam possimus promereri, et illam faciamus certam nostram vocationem coram Deo.

Obiicies 5. Aliquis scire potest certitudine scientiae, imo et fidei, alium esse in statu gratiae sanctificantis: ergo poterit eadem certitudine pari ratione se esse in statu gratiae. Probatur antecedens: certum est certitudine fidei infantem vere et legitime baptizatum esse in gratia habituali, quia de fide est baptismum conferre gratiam ex opere operato: aliquis potest aliquis, v. g. Sacerdos qui baptizavit infantem, scire se legitime ipsum baptizasse, nempe adhibendo veram aquam elementarem, et pronunciando hanc verborum formulam: Ego te baptizo, etc. haecque omnia fecisse cum debita intentione faciendi quod tacet Ecclesia, quae tria sufficiunt ad legitimum baptismum. Certum pariter est infantem non posuisse obicem gratiae sanctificanti, quippe libertatis et rationis non est compos; subindeque revera potest aliquis nosse alium esse in statu gratiae sanctificantis.

Nego consequentiam: longe namque est disparitas inter statum infantis, et adulti iustificati, siquidem ex parte infantis nulla prae- requiritur dispositio ad gratiam, sed dumtaxat quod baptismus ei le- gitime conferatur; ad cuius collationem ex parte conferentis non re- quiritur aliquis actus supernaturalis, sed sufficit intentio naturalis actualis vel virtualis faciendi quod tacet Ecclesia. Unde qui baptizavit scire potest se legitime baptismum administrasse, quia omnia quae desiderantur ad legitimam administrationem baptismi, pure naturalia sunt; videlicet ablutio, formula verborum, et intentio Ministri. Secus est autem de adulto qui cum sit rationis et libertatis compos, debet sese praeparare ad suam iustificationem, idque ex propria dispositione supernaturali motivo elicita. Unde cum eius iustificatio pendeat tum ex tali dispositione, tum ex voluntate alterius conferentis ipsi sacramentum. Hinc est quod cum non possit certo scire se habuisse dispositionem ex motivo supernaturali, nec etiam nosse, an qui sacramentum ipsi administravit veram et legitimam habuerit intentionem, consequens est, quod haec ipsi certa esse non possint, nec pariter certa esse potest ipsi propria iustificatio.

Obiicies 6. Ecclesia non magis potest esse certa de Martyrio ali- cuius hominis, quam ille qui istud passus est: sed Ecclesia certa fide credit illum qui pro Christo mortem obiit revera esse Martyrem, il- lumque sacris Sanctorum fastis adscribit, et ut Sanctum a fidelibus credendum proponit: igitur et ipse Martyr certa fide potest credere et cognoscere se habere gratiam sanctificantem.

Respondeo primo negando maiorem: Ecclesia namque in canoniza- tione Sanctorum specialem habet assistentiam Spiritus sancti: est enim columna et firmamentum veritatis, adversus quam portae inferi, error videlicet et deceptio, sicut nec tyrannis et persecutio numquam praevalere poterunt, ut ipsa dicipiatur ac deiiciatur. Secus autem est de Martyre qui talem infallibilem Spiritus sancti assistentiam non habet. Hinc est quod plurimi haeretici existimant se mori pro Christo, et revera esse Martyres, cum tamen pro errore asserendo pertinaciter vitam fundant, nec subinde Martyrii gloria et corona donantur. Respondeo secundo, argumentum nullatenus adversus nostram assertionem militare: vel enim intelligitur obiectio de Martyre qui adhuc torquetur, nec Martyrium consummarit: vel de Martyre iam consummato et mortuo. Si primum, certum est quod in eo statu ab Ecclesia nondum habeatur pro Martyre: plurimi namque in ipsis tor- mentis Christum eiurarunt, et a Christiana religione et fide defecerunt. Si secundum, tunc Martyr certo novit se habere gratiam, quippe a Deo gloriose coronatur, tuncque solum ab Ecclesia Sanctorum fastis adscribitur.

Obiicies 7. Quoties aliqua propositio particularis evidenter propo- nitur vel deducitur ut contenta sub aliqua universali quae est de fide, illius veritas certo credi potest certitudine fidei aut saltem theologica: at haec propositio: Sum in statu gratiae sanctificantis, evidenter de- ducitur ex multis principiis revelatis: igitur eius veritatem certo cre- dere possum. Maior patet: ideo namque dum adsisto sacro, certa fide credo Christum esse in hostia consecrata quam adorandam exhibet Sacerdos, quia haec propositio, Christus est realiter in hac hostia, deducitur ex hac propositione de fide: Christus est realiter sub speciebus panis et vini legitime consecratis: et credo hanc hostiam esse legi- time consecratam: ergo pariter mihi credendum est Christum in hac hostia esse realiter praesentem. Probatur minor: unum ex principiis revelatis est quod qui sacramentum baptismi vel poenitentiae recipit cum sufficienti dolore, consequitur peccatorum remissionem: at potest aliquis certo experimento cognoscere se cum debita dispositione ad baptismum vel ad poenitentiam accessisse; nempe cum debita inten- tione, et requisito affectu: igitur potest esse certus se gratiam esse consecutum.

Nego minorem: tum quia nemo potest esse certus se habuisse legitimam dispositionem ex motivo supernaturali: tum quia certo nescit utrum qui administrat sacramentum habeat veram et legitimam in- tentionem illud conferendi, subindeque certus esse nequit utrum haec propositio sit vera: ego legitime ad sacrum sacramentum accessi.

Obiicies 8. Potest quis esse certus certitudine infallibili de sua fide: igitur et de sua charitate quae realiter est indistincta a gratia sanctificante. Consequentia videtur legitima: idcirco enim non potest quis esse certus de sua gratia et charitate, quia gratia et charitas sunt quid supernaturale: sed fides est etiam supernaturalis: ergo si hoc non obstante possit homo habere certitudinem infallibilem de sua fide, pari ratione poterit esse certus de sua gratia et charitate. Probatur maior ex illo 2. ad Corinth. ultimo: Vosmetipsos probate si estis in fide. In quem locum sanctus Anselmus ait: Qui fidei sensum habet in corde, hic scit Christum Iesum in se esse. — Con- firmatur ex S. Augustino, lib. 13. De Trinitate, cap. 1. Suam quisque fidem in seipso videt. Item, Quisque tenet fidem suam certissima scientia, et clamante conscientia.

Nego maiorem, et ad primam illius probationem dico, sanctum Paulum, ut iam diximus, intelligendum esse de probatione per mo- ralem certitudinem, ut etiam intelligitur illud 2. Corinth. 11. Probet autem seipsum homo, et sic de pane illo edat, etc. Sicut enim haec probatio tantum fit per moralem quamdam certitudinem, quam habere debent de statu suae iustificationis qui accedunt ad sacram Synaxin; ita pariter illa probatio fidei fit tantum per certitudinem moralem, quam habere potest fidelis quisque se credere mysteria fidei ex fide divina; de qua pariter certitudine interpretandus est S. An- selmus. Ad S. Augustinum, dico ipsum ibi non loqui de fide iustifi- cante et supernaturali, sed de omni actu fidei divinae vel humanae, quam quisque habere se experitur dum revera novit se credere ali- quid propter auctoritatem, vel Dei vel hominis proponentis ac reve- lantis; licet nesciat an illa fides, qua credit, sit acquisita vel infusa: sic illa S. Doctoris verba tam Iudaeo, quam Christiano competere possunt: licet enim ille falsa, hic vera credat, tamen uterque tenet fidem suam certissima scientia et clamante conscientia.

Obiicies denique. Nisi iustus sit certus de sua iustitia, necesse est, quod ipsius conscientia semper fluctuanti trepidatione vexetur, nec usquam illa pace fruatur, quam Christus dedit Apostolis, suisque sectatoribus ac fidelibus: sed hoc est contra Apostolum dicentem Rom. 5. Iustificati ergo ex fide pacem habeamus ad Deum: ergo, etc.

Nego maiorem: ad hoc enim ut perpetuo conscientiae tumultu non vexetur iustus, quo in desperationem impellatur, sufficit quod habeat certitudinem coniecturalem, qua licet non auferat omnem formidinem, auferat saltem anxietatem. Neque vero expedit iusto ut de sua iustitia sit securus: nam Proverb. 18. Beatus qui semper est providus. Hinc apposite monet Apostolus ad Philip., cap. 2. Cum metu et tremore vestram salutem operamini.

Ex his colligo, non posse hominem quantumlibet sanctum habere certitudinem moralem, quae omnem formidinem excludat, quod sit in gratia, nisi ex speciali privilegio et singulari revelatione, ut docet Concilium Tridentinum. Sess. 6. cap. 13. dicens: Nemo sibi certi ali- quid absoluta certitudine polliceatur, tametsi Dei auxilio firmissimam spem collocare et sperare omnes debent: Deus nunquam nisi ipsi illius gratia defuerint, sicut coepit opus bonum, ita perficiet, operans velle et perficere. Verumtamen, qui se existimant stare, videant ne cadant, et cum timore ac tremore salutem suam operentur, in labori- bus, in vigiliis, in eleemosynis, in orationibus et oblationibus, in ieiuniis et castitate: formidare enim debent scientes, quod in spem gloriae, ⟦illegible: …⟧ in gloriam renati sunt de pugna, quae su- perest cum carne, cum mundo, cum diabolo, in qua victores esse non possunt nisi cum gratia Dei.* Hinc est, quod viri sanctissimi licet eximia pietate fulgentes, ac plurimis miraculis ac stupendis operibus illustres, de salute sua tantopere formidarunt, ut ipse S. Hilarion etiam in instanti mortis hoc vehementi timore percussus, coactus fuerit dicere animae suae: Egredere, anima mea, quid times? sep- tuaginta annis servivi Domino, et mortem times?