Scotus Academicus, Tomus octavus: De Divino Gratiae Beneficio, et initium De Virtutibus Theologicis

§ I. De gratia operante et cooperante. — Gratiam actualem in Operantem et Cooperantem merito distribuit S. Augustinus libro De gratia et libero arbitrio, cap. 17. his verbis: « Deus cooperando perficit quod operando incipit: quoniam ipse, ut vidimus, operatur incipiens, qui volentibus cooperatur perficiens». Propter quod ait Apostolus ad Philip. 1. Certus sum, quoniam qui coepit in nobis opus bonum, perficiet usque in diem Christi Iesu. Ut ergo velimus sine nobis operatur; cum autem volumus, et sic volumus ut faciamus, nobiscum cooperatur. Tamen sine illo vel operante, ut velimus, vel cooperante cum volumus, ab bona pietatis opera nihil valemus. De operante illo, ut velimus dictum est ad Philip. 2. Deus ex quibus licet inferre, primum quidem gratiam recte dividi in operantem et cooperantem: haec enim divisio fundamentum habet in Scriptura sacra, qui gratiam sub utraque appellatione, operationis et cooperationis, commendat. Gratia enim operans commendatur Isaiae 26. his verbis: Omnia opera nostra operatus es in nobis, Domine; et Philip. 2. Deus est, qui operatur in nobis velle, et perficere. Et 1. ad Corinth. 12. Idem autem omnia operatur unus atque idem Spiritus.

Cooperans vero laudatur Rom. 8. scimus quoniam diligentibus Deum omnia cooperantur in bonum. Et Marci ultimo: Dominus cooperans, et sermonem confirmante, etc. Et 1. ad Cor. 15. Abundantius illis omnibus laboravi, non ego, sed gratia Dei mecum. Utramque etiam gratiam insinuat Concilium Arausicanum Can. 9. his verbis: Quoties bona agimus, Deus in nobis, ut quae nostrum, ut operemur operatur. Et Tridentinum Sess. 6. cap. 6. ait, Deum sua gratia nos pravenire et excitare: deinde nobiscum ut ad eum convertamur operari: quorum prius

Colligitur 2. Utriusque gratiae definitio: nam gratia operans ex S. Augustino est ea, per quam Deus ut velimus operatur incipiens: qualis vero sit ille motus, quem Deus operatur incipiens, declarat paulo post, dum ait: Ut velimus, inquit, sine nobis operatur; hinc enim concludere licet gratiam operantem esse motum primum et indeliberatum, vel intellectus, vel voluntatis, quem Deus in nobis sine nobis efficit, ut scilicet et bene velimus, et agamus. — Iste autem motus in nobis sine nobis dicitur fieri, non quod intellectus et voluntas in hunc motum nullatenus influant; nam (ut diximus in Praelud actus vitalis in potentia vitali producitur de via ordinaria sine physicâ illius potentiae influxu; sed is motus dicitur fieri in nobis sine nobis, quia libere ad eum non concurrimus, eo scilicet sensu, quo malum concupiscentiae, quod patiebatur nolens Apostolus,

Deus volentibus cooperatur perficiens: sive per quam Deus cum volumus, et sic volumus, ut faciamus, nostrum cooperatur. Unde sequitur, gratiam cooperantem esse concursum Dei supernaturalem, quo ad omnes actus supernaturales, et liberos concurrit: sive illi sint a voluntate, vel imperante, vel exequente; sive ab aliis potentiis ex imperio voluntatis supernaturaliter agentibus; sive adhuc sit infirma voluntas, sive fortis et firma.

Colligitur 3. Quod quamvis haec divisio gratiae in operantem et cooperantem extendi possit ad gratiam habitualeм, magis tamen proprie et communiter tribuitur gratiae actuali. Cuius quidem assertionis prior pars suadetur, nempe quod illa divisio adaptari possit gratiae habituali, ratione videlicet duplicis illius effectus, quorum alter est afficere subiectum, illudque reddere formaliter gratum Deo; alter vero est esse causam efficientem operis meritorii. Ratione prioris gratia habitualis dici potest operans: ratione vero posterioris dici potest cooperans; quia priorem effectum sola ipsa gratia operatur; non quidem effective, sed formaliter, eo modo quo albedo dicitur facere superficiем albam. Ratione vero posterioris dici potest cooperans, quia gratia non producit opus meritorium se sola, sed cum libero arbitrio, et liberae voluntatis concursu, quae respectu illius operis meritorii non se habet tantum per modum moti, sed etiam per motum moventis et efficientis. — Magis tamen proprie, magisque communiter haec divisio tribuitur gratiae actuali; quia tam sanctus Augustinus (ex quo divisio illa desumitur) quam Scriptura sacra, in qua fundamentum habet, omnino videntur loqui de gratia actuali; siquidem S. Augustinus de ea gratia sermonem instituit, de qua ipsi lis erat cum Pelagianis: at haec non erat alia ab actuali: quia de habituali conveniebant. Id pertinet quod S. Augustinus, lib. De natura et gratia, cap. 43. gratiam cooperantem appellet gratiam sanantem, quod videtur esse proprium gratiae habituali; nam sanare non solum gratiae habituali, sed etiam actuali convenit, saltem inchoative.

Colligitur 4. Omissis variis Recentiorum sententiis, gratiam operantem apud S. Augustinum, ut recte colligit Bellarminus, lib. 1. De Gratia et libero arbitrio, cap. 17. eam dici, quae primam bonam voluntatem deliberatam sola operatur in homine, qualis est conversio sive ab infidelitate ad fidem, sive ab aliis peccatis ad poenitentiam: cooperantem vero eam esse, quae homini iam volenti conantique cooperatur augendo, roborandoque voluntatem, ut efficiat et perficiat quod vult atque conatur: ita quod gratia operans sit ea, quae sola bonam voluntatem in hominibus operatur, seu quam Deus operatur in nobis sine nobis; cooperans vero, quae operatur aliquid in nobis, non sola, sed nobis simul cooperantibus. — Gratiam autem operantem solum in nobis operari, nihil est aliud quam operari, nulla pravia nostra voluntate, qua petamus, quaeramus, desideremus, pulsemus, atque adeo nihil boni meriti, ad illam bonam voluntatem tamquam mercedem asserendo: non vero quasi homo non simul in illam bonam voluntatem influat; nam actus vitalis ordinarie non fit, nisi cum influxu vitalis potentiae. Gratiam autem cooperantem non solam in nobis operari, idem est, ac non operari, nisi supposito praevio influxu voluntatis, quo pulsaverimus, desideraverimus, aut aliquid simile fecerimus.

Uno verbo, gratia dicitur operans, quae includit praevium influxum voluntatis, non simultaneum: gratia vero cooperans, quae includit simultaneum, et supponit praevium voluntatis influxum. — Itaque omnes illi motus supernaturales, quos Deus in nobis sine nobis libere concurrentibus efficit, ad gratiam operantem pertinent, sive per eos ad primam bonam voluntatem, per quam incipimus converti, excitemur; sive provocemur ad bonam voluntatem, per quam in gratia iam accepta vel perseverare volumus, vel actu perseveramus. — Neque enim audiendi sunt Recentiores nonnulli, qui gratiam operantem restringunt ad solam gratiam actualem, qua primam bonam voluntatem in homine operatur: tum quia definitio allata a S. Augustino convenit etiam his motibus, quibus Deus hominem iustum ad opera pietatis invitet; hi enim motus fiunt in nobis etiam dum iusti sumus: tum quia eodem capite S. Augustinus ait: sine Deo vel operante ut velimus, vel cooperante cum volumus, ad bona opera pietatis nihil valemus: ergo nullum pietatis opus ab homine iusto fieri potest, nisi Deus operetur ut velit, et volenti cooperetur: tum denique, quia idem S. Augustinus, lib. De Correp. et Gratia. cap. 11. ait: Esse in nobis per hunc Dei gratiam (imperantem scilicet) in bono incipiendum, et perseveranter tenendo, non solum posse quod volumus, verum etiam velle quod possumus.

Petes: An gratia operans a cooperante realiter distinguatur? — Respondeo, id probabilius videri: Primo, quia gratia operans nihil est aliud, quam subitus et indeliberatus motus intellectus et voluntatis, quo homo excitatur ad bonum: cooperans vero est motus divinus per quem voluntas priori motui libere acquiescit: atqui motus isti sunt actus realiter distincti. Secundo, quia operans interdum separatur a cooperante, puta cum inspirationi Dei homo resistit, sicut ostendemus intra: ergo gratia operans realiter distinguitur a cooperante. Tertio, quia gratia cooperans in potestate nostra est; operans vero nequaquam.

§ II. De divisione gratiae in praevenientem et subsequentem. — Hanc divisionem commendat David Psal. 58. dicens: Misericordia eius praeveniet me. Et ibidem: Misericordia eius subsequetur me. Utriusque etiam meminit Ecclesia in Collecta Dominica 16. post Pentecosten, his verbis: Tua nos quaesumus, Domine, gratia semper praeveniat et sequatur, ut bonis operibus iugiter prospetat esse intentos. Eandem tradit S. Augustinus in Enchiridio, cap. 32. ubi ait: Proevenit ut sanemur, subsequitur ut sanati regemur: praevenit ut vocemur, subsequitur, ut glorificemur. Et lib. 2. ad Bonifacium, cap. 9. Si enim sine illo nihil possumus facere, inquit, profecto nec incipere, nec perficere: quia ut incipiamus dictum est: misericordia eius praeveniet me; ut perficiamus dictum est: misericordia eius subsequetur me.

Notandum est autem (ut iam praemonuimus in Praeludiis) gratiam praevenientem et subsequentem a S. Augustino considerari posse, vel per respectum ad voluntatem, vel per respectum ad seipsas. Per respectum quidem ad voluntatem, sive ad liberum hominis consensum; idque iterum duobus modis: Primo quidem ita ut gratia praeveniens ea dicatur, quae liberam hominis voluntatem et praecedit et comitatur: subsequens vero quae eamdem hominis voluntatem sequitur. De gratia praeveniente et subsequente eo sensu loquitur sanctus Augustinus pluribus in locis: sed clarissime in Enchiridio, c. 34. Praecedit, inquit, bona voluntas hominis multa Dei bona, sed non omnia: quae autem non praecedit ipsa, in eis est et ipsa, nam utrumque legitur in sacris eloquiis, et misericordia eius praeveniet me, et misericordia eius subsequetur me: nolentem praevenit ut velit, volentem sequitur ne frustra velit. Sic pariter utramque gratiam usurpat S. Fulgentius, lib. 1. Ad Monimum; « Ipse, inquit, gratis donat indigno gratiam, ut praeveniente misericordia bonum velle incipiat, et subsequente misericordia, bonum quod vult facere valeat ». — Secundo, respective ad eamdem voluntatem utraque gratia sumitur alio modo; ita quod proeveniens dicatur, quae antecedit voluntatem bonam, necdum tamen sit ipsa voluntas bona: sic eam usurpavit Concilium Tridentinum Sess. 6. c. 16. ubi ait, virtutem bonam, quam Christus Iesus in iustificatos iugiter influit, bona eorum opera semper antecedere, comitari, et sequi; hinc gratia antecedens sive praeveniens non solum dicitur respectu primi bona voluntatis, qua peccatores incipiunt ad Deum converti (ut volunt aliqui Recentiores), sed etiam respectu primae bonae voluntatis, quam iustificati concipiunt de operibus bonis faciendis: unde S. Augustinus, lib. 2. contra 2. Epistolam Pelagii, ait: Avertat Deus hunc anentium, ut in donis eius nos priores faciamus, posteriorem ipsum: quoniam misericordia eius proeveniet me, et ipse est cui fideliter veraciterque cantatur: Quoniam praevenisti eum in benedictionibus dulcedinis. Quibus verbis significat gratiam praevenientem eam appellari, quae voluntatem humanam ad quodlibet opus bonum faciendum praevenit et excitat. — Sumitur etiam gratia praeveniens et subsequens respective ad seipsam, ita ut gratia praeveniens sit prima gratia, qua ad bonum excitamur: subsequens vero quaelibet gratia, quae primam illam sequitur. Sic utramque gratiam sumpsit S. Augustinus, lib. De natura et gratia, cap. 51. vel 52. « Misericordia eius, inquit, praevenit nos: praevenit autem ut sanemur, quia haec subsequitur, ut etiam sanati erigemur: praevenit ut vocemur, subsequitur ut glorificemur: praevenit ut pie vivamus, subsequitur ut cum illo semper vivamus ». Hinc nonnulli colligunt quinque esse effectus gratiae: Primus est ut anima sanetur ab infirmitate: Secundus ut bonum velit: Tertius ut bonum quod vult efficaciter operetur: Quartus ut in bono perseveret: Quintus ut feliciter ad gloriam aeternam perveniat. Hinc sanctus Bernardus, lib. De diligendo Deo, ipsum alloquens, dicit: Hoc valde mirum quod nemo te quaerere valet, nisi qui prius invenerit. Vis igitur inveniri ut quaeraris, quaereri ut inveniaris: potes enim quaeri et inveniri, sed non praeveniri.

Petes: Utrum gratia habitualis, an actualis hic dividatur? — Respondeo, hanc divisionem extendi posse ad gratiam habitualeм, quatenus praeveniens et subsequens considerantur respective ad seipsas, ita ut gratia habitualis prima dicatur praeveniens respectu secundae; et secunda subsequens respectu ipsius primae. Secundo, in quantum gratiae habitualis unius eiusdemque varii sunt effectus, nimirum reddere hominem gratum Deo, et constituere illum potentem ad actus meritorios eliciendos: ita ut praeveniens dicatur in quantum hominem gratum Deo constituit; et subsequens in quantum dat illi virtutem ad meritorie operandum. Tertio, respective ad gloriam, gratia habitualis, quae est in via, dici potest praeveniens, et gratia habitualis qua manet in patria, potest subsequens appellari. Proprie tamen hic gratia actualis dividitur, propter rationes in superiori Paragrapho assignatas.

Petes 2. An illa divisio sit adaequata? — Respondeo primo, si gratia praeveniens et subsequens considerentur respective ad seipsas, divisionem supra dictam adaequatam esse; quia quaelibet actualis gratia, vel est illa prima gratia, qua Deus animam illuminat, pieque afficit; vel est gratia, qua istam gratiam consequitur. Respondeo secundo, quod si spectetur gratia tum praeveniens, tum subsequens, prout utraque distinguitur a gratia comitante voluntatem, divisio gratiae in praevenientem et subsequentem non est adaequata; nam praeter illas admittenda est etiam gratia concomitans, quae voluntatem iam divina gratia praeventam adiuvat, ut opus impleat.

§ III. De divisione gratiae in excitantem et adiuvantem. — Divisio haec fundamentum habet in Scriptura sacra. Sic Apoc. 3. Ego sto ad ostium, et pulso. si quis audierit vocem meam, et aperuerit mihi introitum. intrabo ad illum, et cenabo cum illo, et ipse mecum. Ephes. 2. Surge qui dormis, et exurge a mortuis, et illuminabit te Christus. Et Psal. 118. Aperi mihi, et intrabo. In Concilio Tridentino Sess. 6. cap. 5. Ut qui per peccata a Deo aversi erant, per eius excitantem atque adiuvantem gratiam ad convertendum se disponantur. Idem habet c. 6.

Item in orationibus Ecclesiae: Actiones nostras quaesumus, Domine, aspirando praeveni, et adiuvando prosequere. Hanc gratiae divisionem similiter commendat S. Augustinus lib. 2. De peccatorum meritis, cap. 18. Quod ad Deum nos convertimus, inquit, nisi ipso excitante, et adiuvante non possumus. Hinc gratia excitans apud S. Augustinum ea est, quae peccatorem excitat ut surgat, vel ab infidelitate, vel a peccato mortali, ut mutetur de malo in bonum: vel iustum non operantem, ut ad opus bonum sese accingat. Adiutans vero ea est quae voluntatem iam conversam, et ad bonum opus paratam adiuvat ad volendum, et faciendum. Quod luculenter declarat sanctus Fulgentius, lib. 2. De veritate praedestinationis: Praevenit, inquit, misericordia liberum hominis arbitrium, dum in nondum bene volente sola operatur exordium bonae voluntatis; subsequitur dum bene volenti subministrat auxilium, ut bene operando perveniat ad bonae voluntatis affectum. Quapropter in mente S. Augustini, et eius Discipulorum, nihil est discriminis inter gratiam excitantem et praevenientem, adiuvantem et subsequentem, nisi penes diversa officia; ita quod eadem gratia, ut praevenit voluntatem, dicatur etiam excitans: ut eamdem adiuvat ad opus, etiam adiuvans appellatur. Unde S. Augustinus in Psal. 52. Non ego propria exsurrexi ad te voluntate, sed tu ad me excitandum venisti: nam misericordia eius praeveniet me. Et lib. De libero arbitrio, c. 17. has omnes gratias simul complectitur, dicens: Ut ergo velimus, sine nobis operatur; cum autem volumus, et sic volumus ut faciamus, nobiscum cooperatur. Quod etiam probat ex illo ad Philip. 2. Deus est qui operatur in nobis velle, et perficere, pro bona voluntate sua.

Quaeres: an gratia excitans etiam dividatur? — Affirmat Vazquez lib. 2. disp. 185. cui nonnulli Recentiores adstipulantur. Verum reclamant caeteri Theologi, eamque sententiam Catholicis Doctoribus indignam absolute pronunciant. Primo, quia Deum crudelem esse: praeterea ipsum peccatoribus illudentem: denique in Scripturis sacris fallentem denuntiat.

Primum patet, quia aperta videtur crudelitas aeternos minari, et inferre cruciatus his qui non convertuntur, in quorum tamen potestate non fuit illa conversio, utpote qui congruas gratias non habuerint; siquidem per gratias congruas intelligit Vazquez quas Deus ea in occasione, eoque tempore largitur, quando novit hominem eis consensurum; secus vero de gratiis incongruis, quae eadem opportunitate, et hominis dispositione non conferuntur: igitur illa sententia in Dei bonitatem et paternam clementiam iuste ac suaviter omnia disponentem, aperte pugnat.

Secundum etiam ostenditur: quia variis sacrae Scripturae textibus constat Deum omnes vocare ad poenitentiam, velle omnes homines salvos fieri, etc. quod sane prorsus illusorium esset, si Deus non conferret gratiam congruam, per quam dumtaxat homines converti possent, et salvari.

Tertium denique patet; nam Scriptura sacra Deum introducit Israëlitas, et in eorum persona omnes praevaricatores alloquentem iis verbis Isaiae: Quid ultra debui facere vineae meae, et non feci? Quaero enim an illis collata fuerit gratia congrua necne? Si collata fuit, quomodo non sunt conversi, cum gratia congrua semper sortiatur effectum? Si collata non fuit, certe non fecit Deus vineae suae quidquid debuit, nec iuste de illorum perduellione conquereretur; nam reponere possent quod si dedisset illis gratiam congruam, sicut et aliis, proculdubio credidissent, et poenitentiam egissent. His addé quod gratia non congrua non mereatur sortiri gratiae nomen; quaenae est enim illa gratia, quae nullum habet effectum, nullum favorem praebet: quaere solum ad id conceditur, ut homines repugnat ista gratia communi sententia Patrum, qui carentiam etiectus conversionis refundunt in sua prava voluntate peccatoris, iuxta illud Ose 13. Perditio tua ex te Israel. Docent insuper Deum benignissime nobiscum agere, et omnibus offerre gratiam, qua possimus, et debeamus converti: hocque illustrant exemplo solis ex aequo homines illuminantis. Ita praesertim Origenes lib. 3. Periarchon cap. 1. Chrysostomus Homilia 7. in 1. cap. Ioannis, Theodoretus qu. 12. in Exodum. — Igitur asserendum est nullam esse gratiam incongruam; sed omnem plane gratiam excitantem esse congruentissimam ex parte Dei, et ex eius intentione, quia ea ratione nos vocat semper, ut consentiamus, et vocat modo congruentiori, quo potest. Stat enim ad ostium et pulsat, omniumque quasi expectat, et explorat ingenia, temperamenta, mores, et propensiones, ut iuxta varias uniuscuiusque nostrum dispositiones et affectationes, etiam variam gratiam largiatur, qua, si velimus, possimus in ipsum converti. Contingit tamen plerumque, ut contra omnes modos gratiae vocantis etiam congruentissimae obdurescat, ut patet in Iudais, quibuscum Christus Dominus tamdiu conversatus missus quippe potissimum fuerat ad oves qui perierant domus Israel; nihilominus fuerunt rebelles lumini, et Spiritui sancto restiterunt.

Obiicit Vazquez nonnullas S. Augustini sententias, maxime vero id quod sanctissimus Doctor habet lib. ad Simplicianum, quaest. 2. ubi loquens de gratia congrua, sic ait: An forte illi qui hoc modo vocati non consentiunt, possent alio modo vocati accommodare voluntatem fidei? et ut illud verum sit, multi vocati, pauci electi, ut quamvis multi uno modo vocati sint, tamen quia non omnes uno modo affecti sunt, illi soli vocationem sequantur, qui ei parendo reperiuntur idonei. Verum est quia multi vocati, pauci vero electi; illi enim electi, qui congruenter vocati: illi autem qui non congruebant vocationi, neque contemnerentur vocationi, non electi, quia non secuti quamvis vocati. Et intra: Quare etsi multos vocet, eorum tamen miseretur, quos ita vocat quomodo eis vocari aptum est ut sequuntur. Et iterum: Cuius autem miseretur, sic eum vocat quomodo scit ei congruere, ut vocantem non respuat. Ita S. Doctor. Haec sunt praecipua testimonia quae profert Vazquez pro asserenda gratia congrua. Pro gratia autem non congrua proferri possunt quae paulo intra ibidem dicit S. Augustinus: Quaere si vellet, inquit, etiam ipsorum misereri, posset ita vocare, quomodo illis aptum esset, ut et crederent, et intelligerent, et sequerentur. Et longe intra: Hic dicet aliquis: Cur ergo Esau non sic est vocatus, ut vellet obedire? Post multa respondendo subiungit: Quis audeat dicere defuisse Deo modum vocandi, quo etiam Esau ad eum fidem mentem applicaret, voluntatemque coniungeret, in quo Iacob iustificatus est? Quod si tanta potest esse obstinatio voluntatis, ut contra omnes modos obdurescat mentis aversio: quaeritur etiam utrum de divina poena sit ipsa duritia? Cum enim Deus deserit, non sic vocando, quomodo ad fidem moveri potest, quis etiam si dicat modum quo ei persuaderetur ut crederet etiam omnipotenti defuisse? Tandem concludit, non defuisse; attamen ipsum modum denegasse Esau: quia cui vult miseretur, et quem vult indurat: neque propterea esse iniquitatem apud Deum. Quis autem non videat, inquit, iniquitatis argui neminem posse, qui quod sibi debetur exegerit, nec eum certe qui quod ei debetur donare voluerit? Quibus significat non iniuste quibusdam denegari gratiam congruam, quia omnes eius indigni sumus ratione peccati originalis. — Respondeo 1. S. Augustinum praefatis verbis questionem non tam definire, quam ventilare; quippe nihil resolutorie et affirmative profert. Respondeo 2. Illum valde obscure loqui, nec ibidem videri agere de gratia vocante interna, de qua sermonem instituimus, sed de externa: Videmus enim, inquit, alios aliter demonstratis iisdem rebus, vel significantibus ad credendum moveri. Hinc profert miracula quae post resurrectionem Christus patravit, quibus alii crediderunt, alii non: profert et cicatrices quibus discipulum infidelem, vel saltem in fide titubantem ad fidem reduxit; quae omnia, ut apparet, non tam ad internam, quam ad externam gratiam pertinent.

Respondeo 3. S. Augustinum ibidem videri refundere non congruitatem gratiae potius in obstinationem mentis, et defectum voluntatis, quam in Deum ipsum; Multi vocati, inquit, pauci vero electi: utique illi qui vocantem non contempserunt, sed credendo secuti sunt. Et infra: Non electi, quia non secuti. Et iterum: Noluit ergo Esau, et non cucurrit, sed et si voluisset, et cucurrisset, Dei adiutorio pervenisset, qui ei etiam velle, et currere praestaret vocando, nisi vocatione contempta reprobus fieret. Quibus verbis aperte significat defectum conversionis, et salutis, non gratiae inefficacitati, sed voluntatis rebellioni esse tribuendum.

His addo non esse iudicandum de intentione alicuius Auctoris ex aliqua particula illius doctrinae, sed eius mens spectanda est praecipue ex aliis locis, in quibus difficultatem et questionem expresse tractat: certum est autem S. Augustinum aliud alibi sentire: maxime lib. 12. De Civitate Dei, cap. 6. ubi ita loquitur: Si enim aliqui aequaliter affecti in animo et corpore videant unius corporis pulchritudinem, qua rapi unus eorum ad illicite fruendum moveatur, in voluntate pudicâ alter perseveret, quid putas esse causam? Deinde profert varias causas, quas varii possent afferre, contra quos tamen concludit: Quid aliud apparet, nisi unum voluisse, alium noluisse a castitate deficere? Et lib. De Praedestinatione Sanctorum, sermonem faciens de Pharaone et Nabuchodonosore, quorum fines diversi fuerunt, ita loquitur: Quantum ad naturam, ambo homines erant: quantum ad conditionem, ambo Reges erant: quantum ad causam, ambo populum Dei captivum persequentem; quantum ad poenam, ambo flagellis Dei clementer admoniti: quid ergo fecit fines eorum esse diversos, nisi quod unus manum Dei sentiens in recordatione propriae infirmitatis ingemuit; alter libero contra misericordissimam bonitatem pugnans? Quibus verbis indicat causam finium harum rerum esse repetendam ex eorumdem libertate.