Scotus Academicus, Tomus octavus: De Divino Gratiae Beneficio, et initium De Virtutibus Theologicis

NOTANDUM 1. Concipi posse, quod obiecto fidei inesse possit falsitas duplici ex capite: primo quidem, ex parte Dei dicentis, et revelantis, si videlicet mentiretur, et falsa pro veris proponeret; secundo, ex parte hominis credentis, si nimirum fides humana possit inclinare credentem, ut firmiter existimet aliquid esse revelatum a Deo, quod ita non esset; ita ut fide divina quis moveatur ad eliciendum assensum falsum et erroneum. Fuit autem olim Priscillianistarum, qui sic dicti sunt a Priscilliano Episcopo Abulensi, blasphemia qua ore impudenti dicebant Deum posse auctorem esse mendacii et falsitatis, ut inde concluderent licitum esse non solum mentiri, sed etiam mendacium firmare iuramento propter tegendum secretum; unde eis istud erat vulgare: iura, periura, secretum prodere noli. Quam utique impietatem licet Catholici omnes execrati fuerint, attamen non defuerunt aliqui Doctores, qui licet concesserint Deum de potentia ordinaria nulla ratione mentiri posse, nec falsum dicere, attamen de potentia absoluta id praestare posse, sive per se, sive per alios existimabant. Ita docuit Gabriel, in 3. dist. 12. quaest. 1. Petrus de Aliaco, in 1. quaest. 12. et Holcot, in 2. dist. 5. Quam tamen sententiam ita temperare videntur, ut ad declinandam vocis mendacii invidiam, non admittant quidem Deum posse mentiri; quia, inquit Gabriel, mendacium significat falsum dictum cum aliqua deordinatione et malitia morali; Deus autem etsi falsum diceret, nullum faceret malum moraliter, et ideo non mentiretur.

NOTANDUM 2. Mentiri nil aliud esse, quam dicere aliquid scienter aliter ac sentimus: ita S. Augustinus in Enchiridio, cap. 18. qui ibidem colligit non idem esse mentiri, ac falsum dicere: potest aliquis dicere falsum absque mendacio, quia nimirum existimat id verum esse; atque ideo cum non loquatur praeter mentem, etiam non mentitur; siquidem mentiri est contra mentem ire: e contra vero potest aliquis dicere verum, qui nihilominus revera mentiretur, quia videlicet id quod ipse profert verum quidem est, tamen falsum esse existimabat, atque ideo scienter dixit aliter ac sentiebat; quam utique veritatem luculenter ibidem explicat S. Augustinus his verbis:

Melior est qui nesciens falsum dicit, quoniam id verum putat, quam qui mentiendi animum sciens gerit, nesciens verum esse, quod dicit; ille namque aliud non habet in animo, aliud in verbo; huic vero qualecumque per seipsum sit quod ab eo dicitur, aliud tamen clausum in pectore, aliud in lingua promptum est, quod malum proprium est mentientis.

Ex quibus inferre licet duplicem in verbis distingui posse falsitatem, nempe materialem, et formalem. Materialis est, quando aliquis putans esse verum quod dicit, decipitur et decipit, qua ratione non committitur quidem mendacium, sed forte levitas et temeritas in dicendo, quae aliquam mendacii notam vel malitiam involvit. Formalis autem falsitas est, quando quis cognoscens falsum esse quod dicit, illud attirmat et venditat pro vero; aut cognoscens esse verum, illud negat, in quo formaliter consistit ratio et malitia mendacii. Caeterum in Deo non habet locum deceptio, seu falsitas materialis; cum enim Deus non possit falli, sed necessario noverit id omne, quod verum est, inde consequens est eum non posse loqui falsum quin mentiatur, et loquatur contra mentem.

NOTANDUM 3. Deum tribus modis posse concipi per alios mentiri: primo quidem proprie, praecipiendo videlicet alicui, ut suo proprio, vel ipsius Dei loquentis nomine falsa pro veris annuntiet; secundo, eum ad id stimulando et incitando per motum aliquem interiorem, non secus ac gratia sua praeveniente nos erigit ad aliqua bona opera; tertio, producendo in eo vel habitum mendacii, quo moveatur, et facilitatem habeat ad dicendum falsa pro veris, vel producendo in eius intellectu assensum falsum. Quod rursus concipi potest fieri posse duobus modis: primo quidem, se solo eum producendo in intellectu; quo casu intellectus per eum intelligeret passive non autem active. secundo, ita ut cum intellectu speciali modo ad eius productionem concurrat, eum ad illum determinando, qua ratione in eo causat gratias praevenientes, ac similes veras illustrationes, quae etsi physice etiam ab intellectu producantur, tamen quia Deus est praecipua earum causa, et homo ad eas non concurrit libere, soli Deo tamquam absolutae causae tribuuntur. Unde Arausicanum Can. 20. ait: Deum in homine multa bona facere, quae non facit homo, scilicet morali modo agendo, et libere, sive ita ut homini imputari debeant.

Conclusio prima. — REPUGNAT DEO MENTIRI TAM PER SE QUAM PER ALIOS, ETIAM DE POTENTIA EXTRAORDINARIA. Haec est communis apud Catholicos Doctores.

Et probatur apertis Scripturae textibus. Primo quidem, Num. 23. Non est Deus quasi homo, ut mentiatur: nec ut filius hominis, ut mutetur: dixit, et non fecit? locutus est, et non implevit? Ex quo testimonio tria licet inferre: Primum, quod non solum Deus non possit mentiri eo mendacio quod sit peccatum, sed etiam nec possit dicere falsum; alioquin nulla esset haec Prophetae ratiocinatio: Deus mentiri non potest: ergo quod promisit implebit; posset enim aliquis respondere Deum equidem non posse mentiri, posse tamen falsum dicere et promittere; atque adeo ex ipsius promissione non esse consequens, quod res sit ponenda. Secundum est, quod ibi affirmetur non minus repugnare Deo mendacium, quam mutationem: impossibile est Deum mutari etiam de potentia absoluta: ergo pariter impossibile est ipsum mentiri. Tertium quod inferre licet, est quod cum Deus ad hominem comparatur secundum repugnantiam mentiendi, non comparatur secundum actum; nam sunt quidam homines, qui de facto non sunt mentiti, ut patet de Beata Virgine, et S. Ioanne Baptista: sed illa comparatio fit secundum capacitatem, quia Dei natura non est capax mendacii, sicut est humana natura; unde per antonomasiam Deus in Scriptura sacra dicitur verax; homo autem mendax: sic Ioan. 8. Qui misit me, verus est. Ad Rom. 3. Est autem Deus verax: omnis autem homo mendax. — Confirmatur ex illo ad Hebr. 6. ubi Apostolus ait: Volens Deus ostendere pollicitationis haeredibus immobilitatem consilii sui, interposuit iusiurandum: ut per duas res immobiles, quibus impossibile est mentiri Deum, fortissimum solatium habeamus: quibus Apostolus significat tam Dei promissionem, quam iuramentum, esse duas res immobiles, in quibus impossibile sit Deum mentiri, tam in promissione, quam in iuramento: quapropter Christus Dominus Luce 21. dicebat: Caelum et terra transibunt: verba autem mea non transibunt: perinde enim est ac si diceret: caelum et terra deficere possent, utique de potentia absoluta, de ordinaria namque non deficient.

Probatur secundo auctoritate SS. Patrum, qui communi consensu docent tam impossibile Deum mentiri, quam Deum non esse, aut non esse omnipotentem. Sic S. Dionysius, cap. 8. De divinis nominibus: Veratio, inquit, sui est a veritate prolapsio, est ab eo, quod est, prolapsio; Deus autem ab eo quod est prolabi non potest: quasi diceret, negationem veritatis esse recessum ab ente: Deus autem ab ente recedere non potest: ergo nec a veritate. Similiter S. Athanasius lib. De Incarnatione Verbi, infert idcirco mendacium non posse inveniri in Deo, quia alias non esset Deus. Absurdum est, inquit, dicere, Deum posse mentiri, si enim dixit, quod perituri sumus, non esset Deus, si non perissemus. Quam utique consequentiam approbat S. Anselmus, lib. 1. Cur Deus homo, cap. 12. dicens: Non enim sequitur, inquit, iustum est mentiri, si Deus vult mentiri: sed potius Deum illum non esse: Nam nequaquam potest velle mentiri voluntas, nisi in qua corrupta est veritas: imo quae deserendo veritatem corrupta est. Et subdit: Cum ergo dicitur: Si Deus vult mentiri: non est aliud, quam si Deus est talis naturae, quae vult mentiri, et idcirco non sequitur, iustum esse mendacium, nisi ita intelligatur, sicut de duobus impossibilibus dicimus: si hoc est, illud est: quia neque hoc, aut illud est. — Nec valet reponere S. Anselmum loqui solum de mendacio, prout includente malitiam, qua ratione repugnat Deo; imo enim probat non potuisse in Deo reperiri materiale ipsius mendacii sine malitia, et turpitudine: dicit quippe non posse fieri illum actum ex eo quod Deus illum velit: ergo censet non posse separari a turpitudine. Quod rursus explicat ratio quam affert, quia non potest velle mentiri voluntas, nisi in qua corrupta est veritas: quam veritatis corruptionem supponit repugnare divinae voluntati, quia alioquin voluntas deserendo veritatem corrupta esset; ergo ex mente S. Anselmi ipsa etiam corruptio veritatis Deo repugnat, et ideo ei repugnat mendacium. — Eandem impossibilitatem demonstrat S. Ambrosius ex repugnantia mendacii cum omnipotentia Dei. Impossibile istud, inquit, non infirmitatis, sed virtutis est et Maiestatis, quia veritas non recipit mendacium, nec Dei virtus veritatis errorem. Cui subscribit S. Augustinus: Deus omnipotens est, et cum sit omnipotens, mori non potest, falli non potest, mentiri non potest. Quam multa non potest, et omnipotens est! et ideo est omnipotens quia non potest: nam si mori posset, non esset omnipotens: si mentiri, si falli, si inique agere, non esset omnipotens, quin si hoc in eo esset, non fuisset dignus qui esset omnipotens. In eodem sensu loquitur Chrysostomus Homil. I. in Symbolum. Creditis, inquit, Deo omnipotenti, qui posse ipsius non potest invenire non posse: tamen aliquid non potest, utpote falli, fallere, mentiri. Certum est autem quod nec de potentia absoluta falli potest: ergo eodem modo non potest fallere. Quod item repetit lib. I. De Providentia post medium. Item Bernardus Serm. de Omnibus Sanctis: Deus neque falli, neque fallere potest.

Suffragatur etiam ratio. Primo quidem non minus repugnat Deo mendacium et falsitas, quam peccatum: sed peccatum absolute repugnat Deo: ergo et mendacium. Minor constat: Deus enim nec peccat, nec peccare potest, ut sufficienter probavimus in secundo volumine agendo de Sanctitate divina. Maiorem probatur: ideo Deus peccare non potest, quia est intrinsece ac essentialiter sanctus: sed etiam est intrinsece ac essentialiter verus et verax, quia est prima veritas, cui omne mendacium, omnisque falsitas repugnat: siquidem mendacium est deviatio a veritate: prima autem veritas a veritate derivari non potest: alioqui deviaret a seipsa, sicque non esset prima veritas et indeficiens. Quemadmodum non esset prima sanctitas, et sanctus formaliter ac intrinsece si peccare posset: peccatum enim omne est deviatio a rectitudine et sanctitate: igitur Deus nec peccare, nec falsum dicere potest. — Confirmatur: si Deus quacumque potentia mentiri posset, non esset summa veracitas, sicut non esset summa bonitas, si posset male agere: maior enim esset illa veritas, et bonitas, quae nulla potentia posset a vero et a recto aberrare: at absurdum est asserere Deum non habere eam veritatem et bonitatem, qua maior concipi nequeat: igitur, etc. — Deinde infinita auctoritas in dicendo, et cui summa fides debeatur, est sane perfectio simpliciter simplex, quod utique interimitur a contrario, cum etiam inter homines sit quid indignum habere talem auctoritatem, cui cum timore credi possit: sed haec infinita auctoritas in dicendo non esset in Deo, si aliqua ratione mentiri posset: igitur sicut impossibile est quod Deus careat aliqua perfectione simpliciter simplici, ita impossibile est quod mentiatur. Denique, si de potentia absoluta Deus mentiri posset, mutaret tota fides nostra, nec Scripturae sacrae auctoritas constantissima foret ac indubitata: illam enim ideo certissime credimus, quia quae in illa continentur Deus revelavit: si autem revera Deus mentiri posset, unde nobis certo constaret eum vera dixisse, cum hanc aut alteram Scripturae partem revelavit? Igitur aut dubia est fides nostra, aut impossibile est Deum mentiri.

Ex his autem constat, quod sicut Deus per seipsum mentiri, aut fallere non potest, ita nec etiam per alios, qui eius nomine loquantur; si enim Deus non haberet eandem impotentiam fallendi, aut falsum dicendi per alios, anceps esset ac nutabunda sacrae Scripturae auctoritas, quippe cum Deus ipse sit, qui locutus est per sacros Scriptores, et ideo Lucae 1. et ad Hebraeos 1. Deus dicitur locutus per ora Prophetarum, et in utroque casu aeque dicitur Deus loqui, hoc est tam per se, quam per ministros; hinc ubi dicitur Exodi 3. quod Deus apparuerit Moysi, et locutus ei fuerit in flamma rubi, S. Stephanus Actor. 7. dixit Deum locutum fuisse Moysi per Angelum; idem est enim loqui per seipsum, ac per Angelum a se delegatum: igitur qua ratione Deus non potest mentiri, et falsum dicere per seipsum, eadem nec per Angelum, nec per alterum mentiri posse constat. Confirmatur: quia sicut materialiter tantum se habet, quod quis loquatur vocibus, nutibus, vel Scriptura, quia obligatio dicendae vel significandae aut scribendae veritatis eadem est, ita prorsus materialiter se habet, quod Deus et per se immediate, vel per nuntium suum loquatur; quippe cum nuntius ab eo delegatus sit dumtaxat eius instrumentum, sicut Scriptura vel alia signa, quibus utitur: quapropter David linguam suam appellavit calamum velociter scribentis: igitur, etc.

Obiicies 1. Varios Scriptura textus, quibus Deus dicitur improbos in fraudem et errorem inducere. Sic Iob. 12. Qui immutat cor Principum, et decipit eos, et errare facit eos sicut ebrios. Et 1. ad Thessal. 2. Idem mittet illis (Deus) operationem erroris, ut credant mendacio. Et 3. Reg. 22. Dedit Dominus spiritum mendacii in ore omnium Prophetarum tuorum; ibidemque ait Dominus ad spiritum mendacii: Decipies, et praevalebis: egredere, et fac ita; similiter Ezechiel 14. Deus ait: Propheta erraverit, et locutus fuerit verbum, ego Dominus decepi Prophetam illum. Et illud Ieremiae 20. Seduxisti me Domine, et seductus sum, fortior me fuisti, et invaluisti. — Respondeo, his omnibus locis verbum decipere aut seducere usurpari, non quidem active, quasi Deus praecipiat mendacium, aut aliquem impellat et inducat in errorem et falsitatem; sed tantum passive seu permissive, quatenus Deus permittit aliquem decipi in poenam peccatorum, nec impedit aut reprimit eum, qui promptus ac paratus est ad decipiendum; non enim ⟦illegible: raw OCR “intrequens”⟧ est in Scriptura sacra, ut praecipere ac permittere pro eodem usurpentur, ut pluries iam alias diximus, quod manifeste apparet ex Evangelistis. Nam Marc. 10. cum Pharisaei Christo Domino dixissent: Moyses permisit libellum repudii scribere: Christus Dominus respondit: Ad duritiam cordis vestri scripsit vobis praeceptum istud. Idem legitur Matth. 19. cum enim Pharisaei dixissent: Quid ergo Moyses mandavit dari libellum repudii? Christus respondit: Permisit vobis dimittere uxorem. Ex quibus textibus invicem collatis apparet verba praecipere et permittere pro uno eodemque indiscriminatim accipi.

Obiicies 2. Varios itidem Scripturae textus, quibus apparet homines Dei spiritu afflatos interdum mentitos fuisse: unde consequens est Deum saltem per ministros posse mentiri, seu falsum asserere. Sic Genes. 22. Abraham ascensurus montem, ut filium Isaac immolaret, dixit servis suis: Expectate hic cum asino: ego, et puer illuc usque properantes, postquam adoraverimus, revertamur ad vos: quae certa promissio falsa et mendax erat: cum enim ex praecepto divino deberet filium suum immolare, non poterat absque mendacio asserere, quod Isaac esset cum eo reversurus. Similiter ibidem cap. 20. Abraham suasit uxori, ut coram AEgyptiis assereret, quod esset eius soror: Dic, inquit, quia soror mea sis. Et cap. 27. Iacob mentitus videtur cum dixit Patri: Ego sum primogenitus tuus Esau. Plura sunt alia his similia reperienda in Prophetis, quorum plurimae predictiones falsas tuerunt ac mendaces. Talis fuit Prophetia Ionae, cum dixit cap. 3. Adhuc XL dies, et Ninive subvertetur. Et Isaia qui IV Reg. cap. 20. dixit Ezechiae Regi: Morieris tu, et non vives. qui tamen supervixit 15 annis, et sic de plurimis aliis.

Respondent aliqui, non videri inconveniens admittere, quod personae illae in Scriptura celebres aliquod leve mendacium interdum fecerint, quippe cum eorum varii gravissime peccarint, quod mendacii genus notavit Subtilis Doctor in 3. dist. 38. num. 13. circa factum Iacobi, nec enim sanctissimi illi viri divino semper instinctu et auxilio loquebantur. Verum quia S. Augustinus, et alii passim sanctos Patriarchas eximunt a reatu mendacii, ideo respondeo ad primum cum eadem S. Augustino, lib. ⟦De Mendacio?⟧, cap.

1. Abraham illa dixisse spiritu prophetico: Ego, et puer revertamur ad eos: sperabat enim filium suum post immolationem et mortem esse ad vitam revocandum, ut impleretur divina promissio, qua spoponderat Deus, quod multiplicaret semen eius sicut stellae caeli, et sicut arenam quae est in littore maris: quam utique veritatem indicat S. Paulus cum ait, ad Hebr.
2. Fide obtulit Abraham filium suum Isaac, arbitrans quia et a mortuis suscitare posset illum.

Ad secundum dicemus cum eodem S. Augustino in questionibus super Genesim, quod cum Abraham dixit Saram esse sororem suam, veritatem voluit celari, et non mendacium dici: soror enim dicitur, quia filia patris erat: unde et ipse Abraham, Genes. 20. ait: vere soror mea est, filia patris mei, et non matris meae.

Ad tertium dicemus Iacob non fuisse mentitum cum dixit: Ego sum primogenitus tuus Esau: quia vera erat Esau non quantum ad personam et substantiam, sed quantum ad ius et dignitatem primogeniti, quia primogenitura ei de iure debebatur, idque duplici titulo, primo quidem ex decreto divino: quippe Deus revelaverat, quod maior servire deberet minori: secundo humano iure, quippe primogenituram pretio comparaverat ab Esau: unde se pro Esau primogenito absque mendacio praesentem potuit sistere coram Patre, ut eius benedictionem primogenito debitam acciperet.

Ad ultimum vero dico Prophetias interdum fieri tantum ad comminationem, ⟦illegible: ut … si penitentiam egerit …, agam poenitentiam super malo quod ego rogitarabam facere⟧: unde cum Ninevitae poenitentiam egerint ad praedicationem Ionae, mirum non est, quod Deus intentata eis supplicia non intulerit. Interdum vero Prophetiae fiunt, et res praenuntiantur venturae secundum ordinem ac dispositionem causarum naturalium, nisi Deus per extraordinariam potentiam talem ordinem suspendat. Unde Ezechias Rex revera moriturus erat ratione prementis infirmitatis, nisi Deus per miraculum ei sanitatem restituisset, vitamque diuturniorem prorogasset.

Obiicies. 3. Qui potest aequivoce et amphibologice loqui, potest etiam mentiri: sed Deus tam per se, quam per alios amphibologice et aequivoce potest loqui: igitur et mentiri. Maior constat: aequivocatio enim est quaedam species mendacii; quippe tam ordinatur ad decipiendum et ingerendum sensum oppositum veritati, ac mendacium ipsum; nihil enim interest, quod verba loquentis aliud significant, quam id quod ipse habet in mente, vel quod aliud ex verbis loquentis percipiam, si in utroque casu aeque decipior. Minor vero probatur: siquidem Christus Dominus revera aequivocis verbis usus videtur: sic Marci 13. interrogatus a Discipulis de tempore consummationis mundi, et adventus Iudicis, respondit: De die illo, et hora nemo scit, neque angeli in coelo, neque Filius. Et tamen ipse illum optime noverat. Item Ioan. 7. fratribus, seu cognatis urgentibus: Transi hinc, et vade in Iudaeam, Hierosolymam scilicet, velut ad theatrum mundi, ut et discipuli tui, seu studiosi doctrinae tuae, qui ibi sunt, videant opera tua, quae facis, &c. manifesta teipsum mundo. Respondit Christus: Tempus meum nondum advenit, &c. vos ascendite ad diem festum: ego autem non ascendo ad diem festum ipsum. Et tamen, ut assereunt fratres eius, tune ipse ascendit ad diem festum. Eadem restrictione usus videtur Raphail Angelus, Tobiae 5. dum rogatus, de qua domo, aut de qua tribu es tu? respondit: ego sum Azarias Ananiae magni filius; et ante respondens Tobiae iuniori dixerat se esse de filiis Israil.

Respondeo. Primo, duobus modis posse aliquem uti voce amphibologica, seu aequivocatione. Primo formaliter, intendendo videlicet significare verbis alium sensum verum, diversum tamen ab eo, quem auditores hic et nunc concipiunt, et significari putant, ita quod nullae adsint circumstantiae, ex quibus audiens devenire possit in cognitionem significationis vel sensus verborum a loquente intenti. Secundo materialiter, quando videlicet sunt aliqua circumstantiae, ex quibus audiens concipere possit quis sit genuinus sensus verborum prolatorum a loquente; maxime quando audiens est vir prudens et sagax; licet forte ob defectum attentionis ad verba loquentis, necnon et considerationis illarum circumstantiarum, mentem loquentis verbis aequivocis expressam non percipiat. Unde ad argumentum dico, Deum non posse ullatenus uti verbis aequivocis amphibologia formali; haec enim est species mendacii; talis enim oratio, praecise secundum se sumpta, est simpliciter falsa, nec potest verum sensum habere ratione intentionis dicentis, aut orationis mere internae, quam loquens subintelligit, quia nisi haec aliquo modo exterius exprimatur, non potest cum externa internam orationem concipere, aut eius significationem mutare, nec consequenter efficere, ut illa significatio, quae secundum se est falsa, fiat vera; ac subinde nulla ratione potest habere significationem veram, nec legitimum sensum. Adde quod veracitas obliget, non quidem ad conformandam mentem cum mente, id enim supernaturale est, nec aliter fieri potest; sed ad conformanda verba menti; ita ut non appareat aliud in verbis ab eo, quod est in mente loquentis; si enim contrarium exprimant, fit contra veracitatem; si exprimunt idem, plene fit satis veracitati. Quod utique verissimum apparebit, si attendas ad obligationem veracitatis, quae cum inducatur ex necessitate conservandi fidem humanam, adeo necessariam ad convictum et commercium politicum, non minus debuit prohibere restrictiones illas mentales, quam mendacium; eadem enim omnino inconvenientia ex illis restrictionibus, quam ex mendacio, orirentur. Siquidem aeque dubitarent omnes audientes an loquens ultra voces externas adderet restrictionem mentalem, qua sensus contrarius contineretur illi sensui, quem verba per se exprimerent, sicut dubitare possent de veritate, si mendacium dicerent, et consequenter inutilis omnino foret mendacii prohibitio; siquidem ille, qui mentiri non auderet propter prohibitionem, easdem voces omnino usurparet, quas usurpassent mentientes, et illae voces addita illa restrictione mentali eundem finem ac mendacium obtinerent: igitur qua ratione Deus nec per se, nec per alios mentiri potest, ita etiam nec potest uti amphibologica aequivocatione formali. Potest vero materialem usurpare, quia licet qui ita loquitur proferat verba in sensu particulari, et non communi, eo tamen ipso quo adsunt circumstantiae, quae possint illum particularem sensum audienti indicare, non provenit ex parte loquentis, nec illius verborum, quod audiens in alio sensu verba illa accipiat, sed ex defectu ipsius audientis, qui non vult illam adhibere diligentiam et attentionem necessariam ad circumstantias, quae facili negotio genuinum verborum sensum a loquente intentum poterant indicare. Quibus praemissis, respondeo ad primum exemplum, Christum Dominum illa responsione, qua dixit Discipulis suis se nescire diem iudicii, usum fuisse dumtaxat aequivocatione materiali; ex circumstantia enim personae hanc responsionem proferentis, tacite iudicare poterant Apostoli eum non negare absolute se scire iudicii diem; quippe pluries eis dixerat se omnia habere, quae Pater, seque verum esse Dei Filium, ac proinde cum Patre habere infinitam rerum omnium scientiam; sed solum cum aliqua restrictione loqui, verbis quidem non expressa, sed tamen sufficienter intelligenda ex conditione personae loquentis. Adde quod Christus eo loco voluerit significare se legatum fuisse missum a Patre ad nos: quemadmodum itaque legatus vere dicit se non scire id quod curiosius aliqui interrogarent, quia illi censentur solum rogare communicationem notitiae quam legatus ille communicare posset, nec silentio occultare deberet; sic Christus Dominus dixit se nescire iudicii diem, quam occultare debebat; ideoque rursum de die illa interrogatus, interrogantium curiositatem repressit Actor. 1. dicens: Non est vestrum nosse tempora vel momenta, quae Pater posuit in sua potestate.

Ad secundum pariter dico, Christum Dominum respondendo consanguineis quod non esset ascensurus ad diem festum, usum fuisse aequivocatione non formali, sed materiali, nempe secundum circumstantiam petitionis eorum: petebant enim, ut ascenderet palam, et publice: dicebant namque: Transi hinc, et vade in Iudaeam, ut et discipuli tui videant opera tua, quae facis. Nemo quippe in occulto quid facit, et quaerit ipse in palam esse; si haec facis, manifesta teipsum mundo. In eodem ergo sensu respondit Christus se non ascendere: quae non est restrictio mentis, sed retentio sensus propositi a rogantibus, sicut si peterent, cena nobiscum, et responderet, non cenabo, subintelligitur vobiscum. Addunt alii legendum ibi esse nondum ascendo, vel ut alii volunt, non ascendo nunc, prout habent alii graves Interpretes. Unde signanter dixit Christus: Vos ascendite ad diem festum hunc: ego autem non ascendam, idest, ad diem festum istum, seu ad primum, vel ad secundum diem festivitatis; siquidem tantum 1. die ascendit Ierusalem. Ex quibus patet Christum Dominum non usum fuisse restrictione mentali in illa responsione; sed illam fecisse verbis verum significantibus, maxime in iis circumstantiis. — De tertio dico, Angelum Raphaelem dicendo sese Azariam Ananiae magni filium, necnon et ex filiis Israel, nullatenus fuisse mentitum: illa namque verba duplicem habere poterant sensum, nempe quod talis esset, vel genere et nativitate, vel munere et officio. Primo namque dicit se esse ex filiis Israel, vel quia iusti omnes Israilitarum nomine censentur, vel quia Israil interpretatur ridens Deum: Angeli autem intuitiva Dei visione semper fruuntur; vel quia ad Israilitarum custodiam specialiter a Deo destinatus fuerat. Verum etiam dixit cum se Azariam Ananiae magni filium nominavit; Azarias enim significat auxilium Dei. Talis autem Raphael erat secundum officium; siquidem plurima auxilii divini indicia ac beneficia Tobiae ipsi, necnon et illius uxori ac parentibus contulit: nam Tobiam ipsum iuniorem duxit et reduxit sanum, ab invadente marina bellua illaesum servavit, daemonem Sarae thalamum infestantem, et sibi matrimonio iunctos homines occidentem abegit, pecuniam a Gabelo debitam recipi curavit, et Tobiae seniori pridem caeco visum restituit; igitur merito Azarias, seu auxilium a Deo dictus est. Pari ratione etiam iure merito se Ananiae magni filium appellavit. Ananias enim gratiam Dei, aut Dei misericordiam significat. Cum autem Deus sit Pater misericordiarum, et Angeli dicantur filii Dei, Iob. 1. et Danielis 3. merito sibi tale nomen vindicavit.

Conclusio secunda. — FIDEI ETIAM NON POTEST SUBESSE FALSUM EX PARTE CREDENTIS.

Probatur Conclusio: si fidei posset subesse falsum, maxime vel quia nobis proponi posset aliqua revelatio tamquam divina, licet revera talis non esset; ad quam tamen credendam fides theologica non minus inclinaret, quam si talis revelatio vere divina esset: vel quia fides inclinaret ad assensum praebendum conclusioni illatae ex duabus praemissis, quarum una esset revelata, alia vero naturalis, et falsa, quam tamen veram esse existimaremus: sed in neutro casu fides theologica inclinaret ad illum assensum: ergo ipsi non potest subesse falsitas per accidens ex parte credentis. Maior constat: vix enim potest aliud caput assignari, unde esset repetenda illa fidei inclinatio ad assensum falsum. Minor vero probatur: non potest ullatenus divina fides inclinare ad assensum falsum et erroneum: sed si ad alterutrum assensum ex praedictis inclinaret, revera tenderet ex se, saltem partialiter, ad elicendum assensum falsum: ergo, etc. Minor constat: actus enim, quo quis credit aliquod falsum, revera est assensus falsus et erroneus, quamquam falsum istud pro vero habeat; illa enim erronea existimatio non potest efficere, ut quod in se falsum est sit verum. Maior vero probatur: primo quidem auctoritate Scripturae sacrae, et SS. Patrum, ex quibus constat fidem esse cognitionem certam, ac subinde esse veram. Sic Act. 26. Secundum certissimam sectam nostrae religionis.

Et 2. ad Timoth. 1. Scio cui credidi, et certus sum, etc. Hinc Concilium Trident., Sess. 6. cap. 9. reprobans inanem fiduciam haereticorum, ait:

Quilibet dum seipsum, suumque propriam infirmitatem, et indispositionem respicit, de sua gratia formidare et timere potest, cum nullus scire valeat certitudine fidei, cui non potest subesse falsum, se gratiam Dei esse consecutum.

Idipsum confirmant SS. Patres, nam S. Basilius, in Moral. Regula 80. cap. 21. ait: Fides est certissima animi expletio de dictorum veritate verborum. Chrysostomus, Homil. 21. in cap. 11. ad Hebr. Fides, inquit, dici non potest, nisi cum circa ea, quae non videntur, certitudinem quis habuerit, amplius quam circa ea, quae videntur. Similiter S. Bernardus, Epist. 190. Fides, inquit, non est opinio, sed in veritate certa subsistit. Ex quibus omnibus inferre licet, omnem actum fidei esse cognitionem certam, ac subinde veram: certitudo enim est firma adhaesio intellectus assentientis, et necessaria connexio ipsius assensus cum veritate obiecti propositi: igitur ubi assensus non potest esse verus, nec certus esse poterit: ac subinde non erit assensus fidei, qui cum necessario debeat esse ex se certus, repugnat ut versetur circa obiectum falsum.

Probatur insuper ratione: vera ac perfecta virtus non potest inclinare ad id, quod per se malum est: sed assensus erroneus et falsus est per se malus: igitur ad eum fides theologica non potest inclinare. Maior constat: tum quia, inquit S. Augustinus, lib. 2. De Libero Arbitrio, cap. 19. Virtus est bona qualitas, qua nemo male utitur: tum quia, ex Arist. et omnibus Philosophis ac Theologis, omnis virtus disponit potentiam ad optimum, namque pertinet in ordine ad suum obiectum; unde sicut virtus moralis, quae est in voluntate seu appetitu, ipsum perficit ac disponit ad bonum, quod est optimum ipsius appetitus, sic virtus moralis¹ debet perficere intellectum ad verum, quod est optimum potentiae intellectivae: igitur cum fides infusa ex sua essentia sit virtus intellectualis, ita necessario debet inclinare ad actus veros, ut omnino ei repugnet inclinatio ad falsos et erroneos. — Deinde, si fides posset esse principium assensus falsi et erronei, sequeretur, quod Deus posset esse causa, saltem mediata, falsitatis et erroris: sed consequens falsum apparet ex prima Conclusione: igitur et id unde infertur. Patet maior: quemadmodum enim si lumen naturale, aut habitus primorum principiorum inclinarent ad assensum falsum, Deus censeretur saltem causa mediata istius assensus, quippe ipse est qui tribuit eiusmodi lumen, et habitum primorum principiorum, ut est auctor naturae, sic pariter censendus esset auctor assensus falsi et erronei, si fides ad eum inclinare posset, quia ipse est qui habitum illum infundit, ut est auctor gratiae: at repugnat Deum esse etiam causam mediatam assensus falsi: igitur fides non potest in falsum assensum inclinare. — Denique, habitus virtutis theologicae est quasi proprietas gratiae sanctificantis pertinens facultates hominis constituti in statu filii Dei adoptivi per ipsam gratiam sanctificantem, atque idem ex natura sua habitus illi non dantur, nisi ad actus, quibus homo possit promereri haereditatem et gloriam aeternam; unde fidei habitus infunditur, ut sit initium primum et necessarium totius meriti, non ut homo possit per actus supernaturales et fini supernaturali proportionatos mereri suam salutem: sed talis esse non posset fides, si posset inclinare in assensum falsum. Nam si posset elicere actum, seu assensum falsum, per illum actum posset etiam esse principium proportionati actus supernaturalis, qui esset meritorius salutis aeternae, etiamsi actus ille esset falsus, nec procederet ex vera Dei revelatione. Igitur fides non potest inclinare in assensum falsum.

Dices 1. Doctrina sophistica est a Deo: sed illa inclinat ad falsum, et inducit in errorem: ergo non repugnat, quod fides, quatenus a Deo infunditur, in assensum erroneum inclinet. — Distinguo minorem: doctrina sophistica inducit in errorem per se, nego: per accidens, concedo. Doctrina enim sophistica per se solum ordinatur ad detegendos et cavendos discursus, et ratiocinationis fallacias, ne videlicet quis verisimile pro vero accipiens decipiatur: unde per accidens est, quod qui novit illam doctrinam, ea utatur ad fallendos et decipiendos minus cautos, et consequenter si quae per illam doctrinam fiat deceptio, potius erit retundenda in ipsum docentem, quam in doctrinam.

Dices 2. Actus aliarum virtutum supernaturalium et moralium possunt versari circa aliquod obiectum fictum et falsum: ergo pari ratione fides inclinare poterit ad assensum circa illud, quod quis credit a Deo revelatum esse: quamvis de facto ita non sit; et subinde fides poterit inclinare ad assensum falsum ex parte credentis. Consequentia constat a paritate rationis. Probatur antecedens variis exemplis, puta cum ex religione adoramus hostiam non consecratam, quam revera consecratam existimamus; cum ex misericordiae motu largimur eleemosynam ei, qui revera non eget tali subsidio; cum ex obedientia ieiunamus, putantes esse ieiunandum ex praecepto, cum tamen ita non sit: cum ex iustitia solvimus, quod falso putamus alteri deberi. Similiter cum diligimus, et veneramur hominem hypocritam propter sanctitatem, quam ei inesse falso credimus; item si quis crederet Deum esse videndum oculis corporeis, idque futurum speraret. — Respondeo negando consequentiam: et ratio disparitatis est inter virtutes intellectuales et morales, quod illae versantur circa verum; unde tota earum perfectio consistit in conformitate cum obiecto, a quo veritas aut falsitas in intellectu immediate desumitur; at vero virtutes voluntatis seu morales versantur circa bonum propositum; et earum perfectio consistit in conformitate cum obiecto, non prout est a parte rei, sed prout proponitur per rationem: tunc enim operatur bene voluntas, quando sese conformat dictamini rationis, sive internum obiectum sit revera bonum, vel non a parte rei. Unde virtus voluntatis potest interdum versari circa falsum repraesentatum ab intellectu ut bonum verum, quia tunc conformatur suae regulae, nempe dictamini rationis. Virtus autem intellectualis non potest versari circa falsum; sic enim non conformaretur cum sua regula, quae non est alia quam veritas obiecti.

Dices 3. Contingere potest, ut Parochus, aut Episcopus aliquis proponeret plebi sibi commissae aliquid tamquam de fide divina credendum, quod tamen tale non esset, ut plerumque factum est a Pastoribus in haeresim et errorem lapsis: sed eo in casu plebs rudis propositum illud credendum revera crederet; non quidem fide humana, quandoquidem proponeretur ut obiectum fidei divinae, ac subinde istud crederet fide divina: igitur fieri potest, quod divina fides per accidens, et ex praesupposita falsa existimatione inclinet in assensum falsum. — Respondeo, concessa maiore, negando minorem: nam in illo casu plebs rudis non praeberet assensum obiecto falso proposito a Pastore fide divina, sed dumtaxat fide humana; cum enim fides divina sit virtus intellectualis, quae semper tendit in verum, sicut virtus moralis semper tendit in bonum, ideo deficiente veritate in obiecto, actus quo intellectus in illud tendit non potest esse actus perfectae virtutis, qualis est fides. Fateor tamen in praedicto casu rusticum, aut quemlibet alium e plebe, habere piam voluntatis affectionem, et quidem supernaturalem, qua paratus est credere fide divina mysterium istud, quod sibi proponitur, si verum esset; ratione cuius dispositionis et affectus contingere potest, ut praebendo assensum etiam obiecto falso revera mereatur; at nego propterea illum elicere assensum fidei divinae circa propositum sibi obiectum.

Instabis. Rusticus ille, qui ita assentitur, eamdem facilitatem experitur, cum praebet assensum obiecto falso ab haeretico Pastore proposito, quam experitur in credendis articulis veris ab eodem Pastore propositis; sed ita non esset, nisi circa utrumque articulum tam verum, quam falsum, per eundem fidei divinae habitum tenderet: igitur eadem fide credit obiectum falsum, quod verum esse existimat. — Nego minorem: illa namque facilitas non provenit ab habitu fidei infusae, sed acquisitae; quia habitus infusi non conferunt facilitatem potentiae, sed dumtaxat virtutem supernaturalem, ut possit actus supernaturales producere. Tota igitur facilitas, quam experitur quisque in credendis obiectis propositis veris aut falsis, provenit ab habitu acquisito fidei, quo quisque inclinatur ad eliciendos actus assensus circa obiectum propositum, ut a Deo revelatum, sive interim illud sit revera a Deo revelatum, sive non.

Urgebis. ille assensus revera est elicitus a fide divina, qui pro motivo et obiecto formali habet veracitatem divinam: sed assensus datus obiecto falso, quod existimatur revelatum a Deo, non minus elicitur propter veracitatem divinam, quam assensus qui daretur obiecto vero: igitur revera assensus ille provenit a fide divina; ac subinde divina fides inclinare potest in falsum. — Distinguo maiorem: si cum motivo habeat alias conditiones ad actum fidei divinae necessarias, concedo: secus, nego. Et similiter distincta minore, nego consequentiam. Actus enim licet eliciatur propter veritatem divinam, non tamen censeri potest actus fidei theologicae et supernaturalis, cum non sit actus virtutis, sed vitii, et defectus intellectus, sed tantum est actus fidei acquisitae, quae solet etiam remanere in haereticis, qui errantes circa aliquem articulum, perdunt quidem habitum fidei infusae, servant tamen eamdem facilitatem et eumdem habitum fidei acquisitae circa alios articulos, de quibus non controvertitur.

Dices 1. Fieri potest syllogismus, in quo una ex praemissis erit vera, et de fide, altera vero falsa, ex quibus conclusio illata erit falsa, v. g. ex his duabus praemissis: Qui est duplex natura est duplex persona: sed in Christo est duplex natura: infertur conclusio falsa et haeretica: ergo in Christo est duplex persona. At ad illum assensu conconclusioni falsae concurrit utraque praemissa, tamquam duplex causa partialis ad eundem effectum producendum: ergo cum una ex illis sit de fide, habitus fidei videtur saltem partialiter influere et concurrere ad eliciendum illum assensum falsum. - Nego minorem: assensus enim datus conclusioni huius syllogismi non elicitur etiam partialiter a propositione fidei, sed solum a propositione naturali, ex perversa ratiocinatione ac applicatione intellectus male detorquentis propositionem veram et de fide veram, ad conclusionem falsam et erroneam; siquidem verum per se non potest inclinare nec tendere in falsum; unde si quis assensus proveniat ex parte fidei, ille tantum erit materialis, non vero formalis, quatenus videlicet fides inclinabit intellectum ad credendam propositionem veram, nempe quod in Christo sit duplex natura, non autem inclinabit ad assensum conclusionis falsae, quia falsitas illa provenit dumtaxat ex parte intellectus male applicantis praemissas ad eliciendam illam conclusionem erroneam.

Petes. an Deus possit causare assensum falsum sive actualem, sive habitualem, hoc est, utrum Deus possit producere in intellectu creato vel actum erroneum, vel saltem habitum inclinantem ad huiusmodi actus productionem? — Respondeo, recentiores Theologos circa hanc resolutionem in varias abire sententias: Primo namque, Medina 12. quaest. 21. Suarez, ibidem Tract. 4. sect. 2. et disp. 3. De fide, sect. 5. Turrian., 2. 2. dist. 3. dub. 1. Coninch., disp. 10. De fide, dub. 2. n. 30. tenent Deum non posse infundere habitum erroris, et consequenter tenere debent, eum non posse ipsummet actum erroris immediate infundere; hunc enim magis dedecet ipsum infundere, quam habitum. Secundo, Vasquez d. 90. cap. 1. et quidam alii contendunt Deum de potentia absoluta, se solo infundere tam actum, quam habitum erroris, ex hypothesi, quod actus vitalis a solo Deo sine ullo concursu potentiae produci possit. Smeising., Tract. 2. De Deo, disp. 5. num. 275. existimat Deum posse quidem infundere habitum erroneum, non vero actum. Vasquez autem disp. 90. cap. 1. Arriaga, tract. De fide, disp. 1. sect. 5. Poncius in Commentario, ad 3. dist. 38. num. 29. Henriquez., disp. 3. quaest. 2. n. 13. et sequentibus docent neutrum repugnare Deo ex hypothesi, quod non repugnet Deum per se solum, et sine ullo concursu potentiae, posse producere actum vitalem. Quibus cum aliis Scotistis subscribimus.

Probatur primo de habitu: tum quia Deus potest habitum erroneum se solo conservare in intellectu, atque idque concursu non tantum universali, ut concedit Coninch., sed etiam particulari; quoties enim Deus se solo conservat aliquid, id praestat non solum concursu universali, sed etiam particulari: nam istud conservat sine ulla causa secunda particulari, ut supponitur; et supplet consequenter concursum particularem causae secundae: sed quotiescumque Deus ita se habet ad effectum, non solum agit concursu universali, sed etiam particulari; quia eius concursus tunc non determinatur ab aliqua causa secunda individuali, sed divina voluntas seipsam immediate ac specialiter determinat ad producendum, aut conservandum eiusmodi effectum: ergo pari ratione potest Deus habitum erroneum producere. Deinde, si repugnaret Deo productio talis habitus, maxime vel propter imperfectionem physicam, aut moralem huiusmodi effectus producti: sed neutrum dici potest. Non quidem ob imperfectionem physicam; nam Deus multa potest producere physice, et secundum entitatem imperfecta. Non etiam ob defectum moralem, tum quia ille habitus erroneus conducere posset ad acquisitionem vitae aeternae etiam directe; quinimvero qui erronee existimaret aliquid conducere ad vitam aeternam, quod revera non conduceret, et propterea illud faceret in statu gratiae, haud dubie mereretur, et ad illud meritum tenderet illa existimatio erronea, non minus quam si vera fuisset: quippe ille haec praestando operaretur ex affectu placendi et obediendi Deo: igitur actus ille erroneus meritorius esset, et consequenter habitus ad eum inclinans conduceret directe ad vitam aeternam; tum quia cognitiones probabiles, seu habitus conducentes ad eiusmodi cognitiones generandas potest infundi a Deo: sed ex cognitionibus probabilibus aliquae sunt sine dubio falsae, quoties videlicet utraque ex contradictoriis est probabilis: ergo Deus potest esse causa per se actus falsi, et consequenter habitus erronei.

Probatur etiam de actu; tum quia Deus potest obiicere alicui lapidem vel lignum cum talibus accidentibus, ut ille iudicaret lapidem istum esse draconem: igitur Deus potest causare actum erroris concurrindo cum intellectu ad ipsum actum. Patet consequentia: nam qui per se dat occasionem alicuius effectus producendi, ex intentione quod talis effectus producatur, et aliunde concurrit cum facultate ad eiusmodi actum eliciendum, non solum censetur causa physica, sed et moralis actus. Tum quia nulla exinde apparet repugnantia; si enim id repugnaret, maxime quia Deus inde censeretur esse causa erroris; proinde posset aliquem fallere, quod utique Deo repugnat, qui nec falli, nec fallere potest: at ita non esset, maxime si actus ille a solo Deo sic produceretur in intellectu, ut hic se haberet omnino passive, ita ut per eum actum intellectus non fieret intelligens et cognoscens, ut volunt adversarii; tunc enim non censeretur intellectus magis errare, quam lapis, si in illo talis actus a Deo produceretur, ut possibile existimant Scotistae: igitur non repugnat Deum talem actum erroneum producere.

Dices 1. Deus cum sit summe bonus et sanctus, non potest inducere in peccatum, nec se solo producere actum peccaminosum: ergo similiter cum sit summe verus ac verax, non potest inducere in errorem, nec actum erroneum producere. - Nego consequentiam: et ratio disparitatis est, quod Deus actum vel habitum peccaminosum producendo, male ac perverse ageret contra rectam rationem, et voluntatis suae rectitudinem: peccatum enim nihil aliud est, quam deflexio et exorbitatio a rectitudine divina voluntatis, et praescriptis ab ea mandatis seu legibus: at producendo in altero errorem, seu volendo, ut alter erret, non propterea Deus ipse censendus esset errare: quemadmodum causando alteri mortem, non ipsa dicitur mori. Unde hoc in casu non diceretur Deus agere contra rationem suae infinitae veritatis, quemadmodum ageret contra suam bonitatem, si produceret habitum vel actum peccaminosum: nam infinita Dei veritas in eo formaliter consistit, quod nihil eum latere possit: ac subinde, unde nec cognoscendo possit decipi, nec loquendo decipere; producere vero erroneum actum vel habitum, non est sic decipi aut decipere; quoniam per eam productionem non significatur, quod Deus res aliter cognoscat, quam sint, aut quod aliter eas significet loquendo, quam revera cognoscit. Unde non est paritas, siquidem infinitae bonitati repugnat velle, aut facere omne malum; infinitae autem veritati solum repugnat, ut ipsa erret, aut alios mentiendo decipiat; non autem, quod Deus producat errorem in altero.

Urgebis. si Deus produceret naturam humanam immediate cum inclinatione et necessitate assentiendi falsis principiis, ipse revera censeretur fallere: ergo a simili si produceret habitum inclinantem ad habitum erroneum, etiam censendus esset inducere in errorem. — Nego antecedens: quamquam enim Deus sic produceret naturam inclinantem ad falsum assensum, non propterea ipse dicendus esset fallere modo sibi repugnante et dedecente, hoc est res aliter proponendo, quam revera sint, aut existimet esse; quippe eo in casu Deus ipse non falleret intellectum ipsius naturae, sed ille deciperetur ab obiecto fallente sibi proposito, aut a proponente ipsum obiectum: sicut enim Deus non est causa, cui debeat attribui moralis interfectio hominis, quamquam ipse fecerit naturam capacem interfectionis, et mortis patienda a talibus causis sic applicatis, sed potius ipsa interfectio retundi debet in eiusmodi causas; ita licet Deus crearet naturam cum inclinatione ad assentiendum principiis apprehensis falsis, inde tamen non sequeretur ipsi debere attribui talem errorem, aut deceptionem, quae dumtaxat refundenda esset in ipsamet principia, aut in eos qui illa principia applicarent.

Dices 2. Implicat Deum aliquid falsi dicere, quia est prima veritas in dicendo, sicut et in cognoscendo et essendo: sed falsum diceret, si se solo errorem in intellectu produceret; Deum enim loqui vel dicere nihil aliud est, quam ingerere alteri notitiam; siquidem Deus non indiget vocibus, ut loquatur alteri, alias non posset loqui Angelo, vel animae separatae: igitur sicut non potest quemquam fallere loquendo, ita nec errorem producendo. - Nego minorem: in ea enim hypothesi Deus non censeretur loqui, seu aliquid dicere; quia ad divinam locutionem requiritur, quod Deus manifestet, se hoc vel illud sentire: quod utique non faceret producendo actum vel habitum erroneum, quia per illum errorem productum non significaret Deus se idem iudicare.

Dices 3. Nulla causa subesse potest cur Deus producat eiusmodi actum, vel habitum erroneum: sed Deus cum sit sapientissimus, nihil potest operari absque legitima causa: igitur hunc actum, aut habitum non potest producere. - Nego maiorem: Primo namque Deus haec praestare posset, ut suam omnipotentiam in hoc manifestaret, ne videlicet de ea dubitarent homines circa productionem huiusmodi habitus, aut actus erronei, quemadmodum ad id eum impotentem adversarii censent. Secundo, ut suam exerceret iustitiam, puniendo videlicet eum, in quo huiusmodi actum vel habitum erroneum produceret, propter neglectam assecutionem vel conservationem legitimae ac verae cognitionis. Adde quod, etiamsi nullam possemus assignare causam particularem cur ita ageret, inde non est consequens, quod non posset tales effectus edere propter causam nobis ignotam: plura namque Deus potest, quam humanus capiat intellectus, et eo in casu esse posset illi pro ratione voluntas, sicut et fuit, quod mundum non prius produxerit, quum id potuisset; nulla enim alia assignari potest causa, quam, quia ita ipsi placuit.

QUAESTIO SEXTA. Utrum obiectum fidei ita necessario debeat esse obscurum, ut nulla ratione possit esse evidens.

Notandum 1. Duplicem obscuritatem in fide posse distingui: aliam quidem ex parte obiecti formalis quod creditur, alteram vero ex parte subiecti seu credentis. Obscuritas ex parte obiecti formalis, seu medii cui innititur, consistit in eo, quod medium istud, etiamsi certam cognitionem efficiat, non tamen illam efficit claram et intuitivam: obscuritas vero ex parte subiecti, seu intellectus in quo residet fides, consistit in eo, quod talis intellectus credat quidem Deum, et ea quae ab ipso revelata sunt, propter divinum eius testimonium, ipsum tamen et ab eo revelata non videat. Quaeritur autem, an obscuritas tam ex parte obiecti formalis, quam ex parte subiecti, consistens in eo, quod veritas per fidem credita non videatur clare, nec intuitive percipiatur per ipsum actum fidei, ita pertineat ad rationem formalem eiusmodi actus, ut nulla ratione possit esse evidens.

Notandum 2. Evidentiam esse claram et perspicuam obiecti veritatem, quae innotescit ex perspecta necessaria connexione praedicati cum subiecto; quae utique est duplex; aliquod enim obiectum est evidens ex terminis, quando videlicet apparet naturali lumine necessaria connexio praedicati cum subiecto, puta cum dicitur Deus est: aliud vero dicitur evidens ex principiis; sic per discursum evidenter colligitur Petrum esse risibilem, quia omnis homo est risibilis. Insuper evidentia rei duplex est, alia quidem intrinseca, alia vero extrinseca. Prior est, quae petitur ex ipsamet rei manifestatione et praesentia, ita quod intuitive conspici possit in se, aut saltem ex alio evidenter et intuitive cognito ita aperte deduci, ut intellectus circa eius assensum ipso lumine rationis praebendum, nullatenus anceps, aut dubius haereat: posterior vero est ea, quae petitur ex principiis extrinsecis, cum quibus non habet quidem naturalem et necessariam connexionem, sed dumtaxat moralem; ita quod ista sint signa, seu notae quaedam, ex quibus ita evidenter constet rem existere, ut merito vir prudens eam ita esse certo credat. Hinc quaeritur utrum hac duplici evidentia, an dumtaxat posteriori, obiectum fidei possit esse evidens, seu evidenter credibile.

Notandum 3. Hic non moveri controversiam de existentia simultanea habitus scientiae, et fidei, sive divinae sive humanae in eodem intellectu circa idem obiectum, hoc quidem esse possibile iam satis superque demonstravimus in nostra Philosophia, agenda de characteribus et proprietatibus scientiae: nec etiam praesens movetur quaestio utrum assensus fidei possit connaturaliter consistere cum notitia intuitiva et scientifica obiecti: istud enim ibidem fieri non posse probavimus, ex eo quod dum intellectus noster evidenti scientiae lumine obiectum apprehendit, non possit illud ipsum per inevidens fidei lumen istud perripere, ut egregie probat Doctor in 3. dist. 21. n. 21. ubi concludit:

Si tenetur, quod omnium articulorum sit una fides, potest dici, quod Apostoli habuerint fidem de articulis, et ita credidissent Christum esse crucifixum, si non vidissent: sed ea quae viderunt, non crediderunt pro tunc, nec unquam postea, recogitando illius crucifixionem, habuerunt fidem de ea; sicut nec cum viderunt intuitive: habebant tamen habitum, quo illud credidissent si non vidissent.

Quapropter n. 13. postquam explicuisset quatuor necessarias conditiones ad scientiam, nempe quod sit certa, evidens, rei necessariae, et per causam, subiungit: Illo modo excipiendo scientiam, impossibile est de eodem esse simul scientiam et fidem. Quae utique assertio firmatur etiam apertissima SS. Patrum doctrina; nam S. August., tract. 68. in Ioann. ait: Fides autem, qua eorum, qui Deum sunt visuri, quamdiu peregrinantur, corda mundantur, quod non videt, credit: nam si vides, non est fides. Et S. Chrysostomus Homil. 22. in epistolam ad Hebraeos, ait: Est argumentum eorum, quae non videntur; quid est quod vultis ea amittere, ut excidatis a fide! Et S. Gregorius, Homil. 26. in Evangelia: Fides, inquit, eorum rerum argumentum est, quae apparere non possunt; quae enim apparent, iam fidem non habent, sed agnitionem. Quibus subscribit S. Bernardus, lib. 5. De Consideratione, cap. 3. ubi ait: Fides est voluntaria quaedam certa praelibatio, nondum propalatae veritatis. Unde iidem SS. Patres explicantes illud Ioan. 20. Quia vidisti me, Thoma, credidisti: dicunt ipsum aliud vidisse, aliud credidisse; vidit enim hominem, et credidit Deum.

Quibus ita praemissis, tria dumtaxat hic supersunt resolvenda: Primum, quod fides necessario debeat habere obscuritatem tam ex parte obiecti, quam ex parte subiecti: Secundum, quod obiectum fidei sit evidenter credibile: Tertium, quaenam sint praecipua fidei nostrae motiva et argumenta.

Conclusio prima. — FIDES THEOLOGICA NECESSARIO HABET ANNEXAM OBSCURITATEM TAM EX PARTE OBIECTI, QUAM EX PARTE SUBIECTI. Haec est communis quantum ad utramque partem, quarum

Probatur prima ex illo Apostoli ad Hebraeos 11. Fides est sperandarum substantia rerum argumentum non apparentium. Quibus verbis aperte indicat, quod obiectum fidei ita sit obscurum, ut non appareat. Hinc Dionysius lib. De mystica Theologia, cap. 1. ait: Non nisi per sacra caliginis tenebras humanae mentes nec possunt, nec debent divina contemplari mysteria. Quapropter idem Apostolus 1. ad Corinth. 13. ait: Videmus nunc per speculum et in aenigmate, tunc autem facie ad faciem; speculum autem et aenigma obscuritatem divinae revelationis, cui fides innititur, aperte declarant. Unde S. Cyrillus fidei mysteria appellat Sacratissime fidei aenigma. Ad id probandum deserviunt omnes illae SS. Patrum auctoritates mox laudatae in 3. Notabili: significant enim fidem et visionem intrinsece opponi: sed haec oppositio non provenit praecise ex obiecto formali quidem, nempe ex divina veritate; siquidem divina veritas potest esse obiectum fidei et visionis intuitivae: eandem enim divinam veritatem, quam credunt viatores, Beati intuitive conspiciunt: igitur ratio huius oppositionis et discriminis inter fidem et scientiam petenda est ex obiecto quo, seu ex ratione suâ, quâ fides et scientia in suum obiectum feruntur, ita quod fides obscure, scientia intuitive illud percipiat.

Patet etiam secunda pars, nempe quod fides etiam sit obscura ex parte subiecti, ita quod ipsemet fidei habitus intellectum, cui inest, sic inclinet ad percipienda mysteria modo obscuro et inevidenti, ut veritatem, quam credit, intuitive per alium actum non percipiat. Enim- vero cum fides tota innitatur revelatione, talis est eius actus, quale medium et motivum, per quod tendit in obiectum: sed divina revelatio est omnino inevidens et obscura: igitur et ipse fidei actus obscurus esse debet et inevidens. Haec autem inevidentia maxime conducit ad fi- dei commendationem, et meritum: Nam, inquit S. August., tract. 79. in Ioan. haec est laus fidei, si quod creditur, non videtur. Unde S. Leo, Serm. 2. De Ascensione: Magnarum hic rigor est mentium, et valde fi- delium lumen est animarum, incunctanter credere quo corporeo non vi- dentur intuitu, et ibi figere desiderium, quo nequeas inferre conspectum, etc. Hinc sanctus Gregorius, Homil. 26. in Evangelia praeclare ait: Fides non habet meritum, cui humana ratio praebet experimentum.

Dices 1. Obscuritas nil aliud est, quam negatio evidentiae et vi- sionis: sed nulla negatio spectare potest necessario ad obiectum et actum fidei: igitur obscuritas non est de ratione formali obiecti et actus fidei. Minor constat, siquidem obiectum et actus fidei sunt ali- quid positivum: nulla autem negatio est de ratione formali entis po- sitivi. Maior pariter est evidens: siquidem obscurum per ordinem ad cognitionem nihil aliud est, quam non esse visum: at non esse visum est aliquid negativum, aut privativum: igitur, etc. — Nego maiorem, et ad eius probationem dico, quod etsi esse obscurum exprimatur no- mine negativo, nihilominus est aliquid positivum; plura namque sunt positiva, quae nonnisi nominibus negativis significantur, ut diximus agendo de attributis negativis Dei.

Dices 2. Fieri potest, ut quis habeat evidentem notitiam revela- tionis sibi factae: sed eo in casu fidei actus non erit obscurus: igitur obscuritas non est de ratione formali actus fidei. Maior constat variis exemplis: nam primus Angelus dum esset viator, certo et evidenter cognovit se a solo Deo posse illuminari, quia non habebat superiorem Angelum, a quo illuminationem acciperet: similiter B. Virgo cum novisset se non peperisse via ordinaria, ac simul se esse Virginem et Matrem, taleque signum excepisset ab Angelo, tamquam certum argu- mentum, quod filius ex ea nascendus esset Filius Dei, ex comperta suâ Virginitate et fecunditate habebat evidens testimonium de divi- nitate Filii sui. Eamdem evidentiam habuerunt plerique Prophetae, unde David 2. Reg., cap. 23. ait: Dixit Deus Israil, mihi locutus est fortis Israël, dominator hominum, iustus dominator in timore Dei: sicut lux aurorae oriente sole mane absque nubibus rutilat, et sicut pluvia germinat herba de terra. Hanc pariter evidentiam habuerunt Apostoli et Evangelistae, nam S. Ioan., Epist. 1. cap. 1. ait: Quod audi- vimus, quod vidimus oculis nostris, quod perspeximus, et manus nostrae contrectaverunt de verbo vitae … testamur, et annuntiamus vobis, etc. igitur actus fidei non necessario obscuritatem importat. — Respondeo: cum evidentia revelationis ex parte attestantis, nihilominus remanere obscuritatem et inevidentiam ex parte rei revelatae, et consequenter de ea haberi posse fidem; quamquam enim evidenter mihi constaret Deum mihi revelare aliquod mysterium, inde tamen mysterium istud non mihi foret intrinsece evidens, quantumvis foret evidens Deum summe veracem id testari, solum enim rei revelatae, inde accederet evidentia quaedam extrinseca, fundata in his principiis extrinsecis, attamen evidentibus: Quidquid Deus revelat est verum: scilicet Deus revelat se esse trinum in personis. Inde enim evidenter sequitur, hanc propositionem esse veram: igitur Deus est trinus: adeoque existentia veritatis istius propositionis est evidens, non evidentia rei in se, sed dumtaxat extrinsece elicita ex praefatis praemissis. Hinc non obstante evidentia ex parte attestantis et revelantis, semper remanet obscuritas ex parte rei revelatae: unde res ista adhuc fide divina credi potest.

Quod utique praeclare docet Doctor in 3. dist. 14. n. 17. ubi loquendo de Prophetis et SS. Apostolis eximiis illis viris, qui habuerunt certam notitiam, quod Deus ipsis veritates revelarit, ait: Tales habuerunt habitum praebentem maximum assensum, ita quod illo stante non potuerunt non assentire veritati. Illa tamen certitudo non fuit evidens ex evidentia rei, quia tunc contradictio esset, quod huiusmodi notitia et fides simul starent: fuit tamen certitudo illa firma, sicut est certitudo scientificialis, quae causatur ex principiis notis ex evidentia terminorum: sed non causabatur a talibus principiis: ideo scientia non potuit dici ex evidentia rei: fuit tamen maior certitudo, quam certitudo fidei: quia fides non exclusit omnem dubitationem, sed aliqua dubitatio potest stare cum fide. Quibus verbis significat Doctor, non quod Prophetae et Apostoli habuerint cognitionem mysteriorum per habitum à fide distinctum, et medium inter fidem et scientiam, ut existimant aliqui, sed dumtaxat quod habuerint evidentiam extrinsecam, quae eos quidem certiores efficiebat, quod Deus istas veritates revelasset, quam caeteri fideles credunt eiusmodi mysteria a Deo esse revelata: non tamen habebant evidentiam intrinsecam, quae requiritur ad intuitivam aut scientificam cognitionem: uno verbo, habuerunt illi evidentiam reve-

Conclusio secunda. — CHRISTIANA FIDEI MYSTERIA SUNT EVIDENTER CREDIBILIA. Haec est communis apud Theologos; et Probatur primo auctoritate Scripturae sacrae, maxime ex Psal. 92. Testimonia tua credibilia facta sunt nimis: quasi diceret: plurimis argumentis demonstrasti mysteria a te revelata, et legem a te praescriptam revera te Deum habere auctorem; ubi signanter particula nimis non videtur minorem, quam evidentem notitiam significare; unde Lyranus noster sic exponit: Credibilia facta sunt nimis, idest, magis quam prima principia scientiarum. Quapropter sanctus Augustinus, lib. 7. Confess., cap. 10. ait: Facilius dubitarem vivere me, quam esse vera quae audio. Idem evincitur ex illo Ioan. 15. ubi Christus de Iudaeis perduellibus sermonem faciens, ait: Si non venissem, et locutus fuissem, peccatum non haberent; nunc autem excusationem non habent de peccato suo. Quibus verbis significat motiva fidei generare posse evidentiam credibilitatis; nam si solam probabilitatem efficerent, excusationem haberent, qui sequerentur aliud iudicium probabile, quo existimarent haec mysteria non esse credibilia.

Idipsum etiam suadet ratio: cum enim Deus velit nos firmissime et indubitanter credere quae nobis revelat, et ideo aeterna salute ac beatitudine privet eos, qui eiusmodi mysteriis non assentiuntur, illosque aeternis suppliciis subiiciat; recta, iustaque ratio exigebat, ut evidenter praeberet signa veritatis, quam credendam exhibebat, ex quibus certo cognosci posset, quae sint ab ipso revelata, quae vero non.

⟦Illegible: opening words lost by OCR; text resumes:⟧ scibilitatis nihil est certo et evidenter opinabile, ita pariter sine evidentia credibilitatis nihil est credibile.

⟦Illegible: opening words lost by OCR; text resumes:⟧ voluntatem posse pro suo in intellectum dominio ipsi imperare, ut credat aliquid, quod etiam non apparet evidenter credibile: voluntas enim non potest movere intellectum, ut feratur ultra sphaeram sui obiecti. Cum autem obiectum intellectus sit id quod apparet rerum, non potest voluntas movere intellectum, ut credat firmiter et certo, quod certo non apparet credibile. Denique, illud censeri debet evidenter credibile, quod efficacissimis rationibus ac validissimis argumentis firmatur: at plura sunt argumenta et motiva, quibus mysteria fidei apparent vera; unde S. August., lib. Contra Epist. Fundamenti, cap. 5. ait: Multa sunt, quae me in Catholica iustissime tenent: consensus populorum et gentium, autoritas miraculis inchoata, spe nutrita, charitate firmata, et vetustate confirmata. Tenet et ipsa sede Petri Apostoli, cui pascendas oves suas Dominus mandavit, usque ad praesentem Episcopatum, successio Sacerdotum. Tenet denique ipsum Catholicae nomen, quod non sine causa inter tam multas haereses sic ista Ecclesia obtinuit, ut cum omnes haeretici sese Catholicos dici velint, quaerenti tamen peregrino alicui, ubi ad Catholicam conveniatur, nullus haereticorum vel basilicam suam vel domum adducat ostendere. Hinc egregie Picus Mirandulanus, Epist. 1. scribit: Magna insania est Evangelio non credere, cuius veritatem sanguis Martyrum donat, Apostolicae resonant voces, prodigia probant, ratio confirmat, elementa loquuntur, daemones confitentur; sed longe maior insania est de veritate Evangelii non dubitare, credere tamen quasi de eius falsitate non dubitares.

Dices. 1: Si mysteria nostrae fidei essent evidenter credibilia, nemo sanae mentis, cui sufficienter proponerentur, posset illa respuere, et eis quod contrarium est magis credibile iudicare: sed hoc in assiduam experientiam militat: igitur, &c. Minor patet: constat enim ab ipso nascentis Ecclesiae primordio, non solum sapientiores inter Iudaeos, et gentiles Philosophos, sed etiam haereticos aliunde in rebus Christianae religionis versatos plurima oppugnare fidei mysteria, et eis contraria pro vero habere, et constantissime tueri. Maior vero probatur: nemo sanae mentis sentire potest contrarium ei quod cognoscit evidenter verum, ac iudicat esse fide dignum, alioqui veritati manifestae refragaretur, ac subinde rationis dictamen ac lumen exueret.

Nego maiorem: licet enim obiecta fidei sint evidenter credibilia, nihilominus negari et oppugnari possunt a viris aliunde prudentibus et sagacibus: vel quia eis non debite proponuntur: vel quia ipsi quâ debent attenta et diligenti consideratione ea non ponderant et expendunt, sed plerumque ab eorum examine considerationem avertunt, convertuntque ad alia ipsis opposita: vel quia pravo affectu ducuntur, ne huiusmodi mysteriis ac divinis veritatibus assensum praebentes, inde tenerentur non solum captivare intellectum in obsequium fidei, et sic quodammodo exuere libertatem naturalem assensus et usus rationis, verum etiam ea amplecti, quae sensuum oblectationi repugnarent. Hinc fit, quod metu istius captivitatis molestae in obsequium fidei, necnon et ineundae obligationis ad vitam austeriorem, vel proposita mysteria examinare ac penetrare refugiunt: vel rationes et motiva, quibus fiunt evidenter credibilia, infirmare ac contrariis rationibus obscurare tentant: vel quia pro sua libertate illis attendere respuunt; sicut enim licet quis sciat evidenter bonum temperantiae esse prudenter amabile, potest tamen illud non amare: ita etiam licet aliquis cognoscat suam sectam non posse prudenter retinere, affectu tamen depravato potest velle ipsi adhaerere, sicut omnis qui ex malitia percat novit evidenter se imprudenter agere, nec tamen propterea ab operatione cessat. His adde, quod Deus nonnunquam denegat infidelibus et haereticis illa auxilia proxime efficacia, quibus eorum intellectus moveatur et applicetur ad percipiendam evidentiam credibilitatis mysteriorum fidei, ut docet S. Paulus 2. ad Cor. IV. dicens: Deus huius saeculi excaecavit mentes infidelium, ut non fulgeat illis illuminatio Evangelii gloriae Christi.

Instabis: Si ita esset, quod infideles, quibus proponuntur mysteria fidei, cognoscerent illa esse evidenter credibilia, sequeretur, quod pariter cognoscerent suas sectas et alias Christianae religioni oppositas esse evidenter incredibiles, nec prudenti iudicio esse sequendas, quia essent improhabiles; enimvero, quod est incredibile non est probabile: at contrarium apparet; igitur, etc.

— Distinguo maiorem: scirent evidenter illas sectas non esse prudenter credibiles, concedo: non esse ullatenus credibiles sive prudenter sive imprudenter, nego. Licet enim post sufficientem mysteriorum propositionem adhuc pertinaciter in suo errore permaneant, inde non est consequens, quod non noverint suae sectae non esse prudenter adhaerendum; sed ita sese gerunt, quoniam sunt rebelles lumini, et diligunt magis tenebras quam lucem.

Dices 2: Si mysteria nostrae fidei essent evidenter credibilia, posset quilibet Philosophus illorum possibilitatem naturaliter cognoscere: sed id fieri posse negant Theologi: ergo, etc. Probatur sequela maioris; quod iudicatur impossibile est incredibile: ergo quod iudicatur esse evidenter credibile, iudicatur etiam evidenter non esse impossibile: sed possibile, et non impossibile sunt termini aequipollentes: ergo quod iudicatur non esse impossibile iudicatur evidenter esse possibile: enimvero ab opposito consequentis ad oppositum antecedentis bene arguitur, v. g. Petrus currit: ergo movetur, recte infertur, non movetur, ergo non currit.

— Nego sequelam maioris, ad cuius probationem dico, hanc consequentiam non valere: aliquid iudicatur evidenter esse credibile: ergo iudicatur evidenter non esse impossibile: sed inferri debet: ergo evidenter iudicatur illud non apparere impossibile: ut enim aliquid sit credibile, non est necesse, quod iudicetur non esse revera impossibile, sed sufficit, quod eius impossibilitas non appareat. Unde ad illam regulam Logices, ab opposito consequentis bene arguitur ad oppositum antecedentis, dico illam dumtaxat intelligi de opposito contradictorio, non vero de opposito contrario, v. g. Petrus est homo: ergo, Petrus est animal: non bene argueretur: Petrus non est animal: ergo est brutum, cum tamen brutum sit oppositum hominis, quia nimirum brutum non opponitur homini contradictorie, sed contrarie: solum ergo potest inferri: non est animal; ergo non est homo: sic enim arguitur ad propositionem contradictoriam antecedentis, seu ad negativam illius: idem dicendum in praetato argumento.

Instabis: Haec consequentia est evidens: aliquod obiectum est credibile fide divina: ergo est verum; nam divina fide nihil nisi verum credi potest: ergo si mysteria Christianae religionis sint evidenter credibilia fide divina, sequitur, quod sint evidenter vera: sed falsum est, quod nostrae fidei mysteria sint evidenter vera; alioqui non essent obiecta fidei, sed scientiae: igitur non sunt evidenter credibilia.

Respondeo, non esse consequens, quod si mysteria fidei sint evidenter credibilia, etiam sint evidenter vera: aliud enim est quod aliqua propositio sit vera, aliud autem quod sit credibilis: veritas namque petitur ex connexione intrinseca subiecti et praedicati; credibilitas autem sumitur a testimonio extrinseco dicentis, necnon et ab signis et motivis, quae reddunt illam propositionem credibilem, seu fide dignam. Adde quod, quamquam mysteria fidei sint evidenter credibilia, non tamen sequitur, quod sint evidenter credibilia fide divina: quomodo enim cognosci posset evidenter, quod aliquid esset credendum fide divina, cum sciri non possit evidenter dari fidem divinam et insitam? Solum igitur evidenter cognoscimus mysteria illa talia proponi, ut quantum ex nobis est, prudenter conari possimus ad illa credenda firmiter, et sine ulla haesitatione, praescindendo ab eo, quod assensus iste eliciatur aut solis naturae viribus, aut per fidem insitam.

Urgebis: Si sola mysteriorum credibilitas cognosceretur evidenter, non autem eorum veritas, sequeretur, quod in illo priori eorum mysteriorum veritas solum cognosceretur probabiliter, ac subinde, quod etiam probabilis appareret veritas contrariae et oppositae propositionis, et consequenter haberi non posset assensus certus: non enim possumus certo assentiri alicui obiecto, si eodem instanti oppositum illius appareat probabile.

— Respondeo, quod etsi in eo instanti, quo proponuntur obiecta fidei cum illis motivis, quibus apparent evidenter credibilia, etiam veritas obiecti oppositi probabilis videatur, tamen motiva illa manifestantia credibilitatem obiecti fidei, licet non habeant vim sufficientem ad manifestandam evidenter eorum veritatem, habent tamen vim sufficientem ad ostendendum evidenter, quod voluntas prudentis sine potest imperare assensum excludentem omnem formidinem, quae nasci posset ex motivis contrariis: unde in illo instanti quo elicitur fidei assensus, non est formido actualis pro opposito obiecto, nec assensus probabilis illius, sed solum adsunt motiva nonnulla, quae possent generare formidinem, nisi cohiberentur per voluntatis imperium.

Instabis iterum: Omnia argumenta contra nostram fidem evidenter solvuntur: ergo etiam evidenter ostenditur ea mysteria non solum esse evidenter credibilia, sed etiam evidenter vera: ubi enim ostenditur inefficacitas argumentorum contrariorum, apparet, quod falsum probabant.

— Nego consequentiam: aliud enim est, quod argumenta illa non convincant intentum, aliud vero probare, quod tendant ad falsum probandum: unde licet possimus primum ostendere evidenter, non tamen secundum evidenter ostendi potest.

Dices denique: Illa doctrina non est evidenter credibilis, quae plurima Dei maiestate prorsus indigna continet: at ita est de doctrina fidei Christiana; haec enim docet Deum hominem fieri, in Virginis utero recludi, eius lacte nutriri, crucifigi, mori, etc.: quae Dei maiestate indigna sunt: igitur fidei mysteria non sunt evidenter credibilia.

— Nego minorem: haec enim omnia mysteria, etsi aliqua ex parte Dei depressionem et humilitatem significant, aliunde tamen mirum in modum divinam maiestatem commendant; conceptus est siquidem Christus, sed opere Spiritus sancti; natus est, sed ex Virgine; in praesepio reclinatus, sed a Regibus stella radiante, et viam monstrante quaesitus et inventus adoratur; crucifixus et mortuus, sed ad eius mortem terra tremuit, sol obscuratus est, et omnia elementa sua concussione eum esse mundi Rectorem, et supremum Dominum demonstrarunt. Adde quod ista mysteria eo Dei maiestate digniora censenda sunt, quod humanam rationem omnino transcendant, nec ab ea valeant ullatenus penetrari: unde praeclare Tertullianus, iam semel et iterum a nobis laudatus, ait lib. De carne Christi: Natus est Christus, non pudendum, quia credendum est: mortuus est: credibile, quia incredibile: resurrexit, possibile, quia impossibile iudicatur. Quid enim est universum Evangelium, nisi mera stultitia, si cum humana ratione conferatur? Et contra Marcionem, ait: Assumpsisse Deum quaedam sibi indigna, nobis autem necessaria, et ideo iam Deo digna, quia nihil tam Deo dignum, quam salus hominis.

Conclusio tertia. — VARIA, SED PRAECIPUE SEX CAPITALIA SUNT MOTIVA ET ARGUMENTA, QUIBUS NOSTRAE RELIGIONIS CHRISTIANAE MYSTERIA FIUNT EVIDENTER CREDIBILIA. Haec est communis apud Theologos, qui licet plurima eiusmodi motiva assignent, et Subtilis Doctor quaest. 2. Prologi, num. 8. et 13. ad decennarium numerum ea multiplicet, attamen recte ad quinarium reduci possunt.

Primum argumentum petitur ex doctrinae puritate, efficacia, et concordia. Apparet, inquam, Religionem Christianam revera esse divinitus editam ex puritate illius doctrinae, et miranda eiusdem Doctorum consensione; nulla enim alia secta aeque perfecte ac sublimiter de Dei magnitudine, ac divinis eius praecellentiis sentit, sicut Christiana, quae Deum infinite perfectum ac sanctum praedicat, et ab eo removeat id omne, quod vitium aut defectum sapit; quod utique non praestant caeterae sectae: nam Iudaei postquam a vera fide defecerunt, varios in errores lapsi sunt circa Dei perfectiones, ut fuse demonstrat Ludovicus Granatensis in suo Catechismo, p. 22. Gentiles vero vitia pro numinibus colunt, et daemones pro diis venerantur; haeretici autem etiam indigna de Deo censent. — Nulla pariter est alia secta, quae suis sectatoribus tantum perfectionis studium ingerat, ac Christiana religio; ea enim est quae ab affectu terrenorum mentes avocat, et ad caelestium amorem traducit: haec enim suadet divitiarum, honorum, et voluptatum contemptum, provocat ad frequentanda ieiunia et alias corporis afflictiones, quibus carnis frangantur impetus, et ipsa spiritui subiiciantur; ex quo argumentum esse debet, Christianam religionem esse omnino caelestem, non enim potest illa religio non esse caelestis, quae naturam humanam infimis ac caducis rebus adhaerentem avellit, ut ad bona caelestia promoveat, quae terrenorum amorem expugnat, ut aeternorum dilectionem inferat: denique eo humanum affectum traducat, ut homo, qui mores suos ad praescriptae fidei ac doctrinae Christianae regulas et instituta reformat, vere caelestis esse censeatur, illius enim conversatio tota in caelis est. — Huius etiam doctrinae efficaciam praeclare explicat S. Paulus, dum Christianismum appellat hominis renovationem, Ephes. 4. Renovamini, inquit, spiritu mentis vestrae, et induite novum hominem, qui secundum Deum creatus est in iustitia et sanctitate veritatis, etc.; et reformationem, Romanorum 12. Nolite conformari huic saeculo, sed reformamini in novitate sensus vestri. Unde de lege Christiana vaticinatus videtur Regius Psaltes Psal. 18. dum ait: Lex Domini immaculata conversans animas. Immaculata quidem, quia omnia prorsus vitia et peccata eliminat, etiam minima. Conversans animas, quia non tantum ordinat, et probe componit actus exteriores, ut omnes humanae leges, sed etiam interiores, quippe non solum prohibet occidere, etiam ulterius irasci, nec solum vetat adulterium, sed etiam videre mulierem ad concupiscendum; unde ipsa totum hominem reformat, ut pulchre explicat Lactantius, lib. 6. cap. 25.:

Dei praecepta, quia et simplicia, et vera sunt, quantum valeant in animis hominum, quotidiana experimenta demonstrant. Da mihi virum, qui sit iracundus, maledicus, et vanus; paucissimis verbis eum placidum, quam ovem reddam. Da cupidum, avarum; iam tibi eum liberalem dabo, et pecuniam plenis manibus largientem. Da timidum doloris, ac mortis; iam cruces et ignes, periculum et taurum contemnet. Da libidinosum, adulterum, ganeonem; iam sobrium, castum, continentem videbis. Da crudelem, et sanguinis appetentem; iam in veram clementiam ille mutabitur. Da iniustum, insipientem, peccatorem; continuo, et aequus, et prudens, et innocens erit: tanta enim divina sapientiae vis est, ut in hominis pectus infusa, delictorum stultitiam uno semel impetu expellat.

— Denique apparet doctrinam Christianam esse divinitus inspiratam ex miranda consensione, et concordia tum auctorum sacrae Scripturae, tum sacrorum Doctorum, nam, inquit Doctor num. 1. plures auctores diversarum aetatum et temporum non possunt convenire in principiis ac conclusionibus praesertim moralibus, nisi Deus eis specialiter assistat, et ab eo ipsorum animi inclinentur ad assensum: sed nostri Doctores quantumvis diversimode dispositi, et diverso tempore existentes, mirum in modum consenserunt quantum ad praecepta moralia, necnon et quantum ad veritates praecipuas fide credendas: igitur, etc. Maiorem probat Doctor, primo quidem auctoritate S. Augustini, lib. 18. De Civitate, c. 41. Auctores nostri sane pauci esse debuerunt, ne multitudine vilesceret quod carum religione esse oporteret, nec tamen ita pauci, ut eorum non miranda sit consensio. Neque enim in multitudine Philosophorum, qui labore etiam litterario monumenta suorum dogmatum reliquerunt, facile quis inveniet, quod inter cuncta, quae sensere, conveniant. Probat etiam hac ratione:

Cum intellectus, inquit, quantum ad assensum, sit natus moveri ab obiecto evidente in se, vel in alio, nihil aliud ab obiecto videtur talem assensum posse causare, nisi virtua> liter includat evidentiam obiecti: nam si nihil tale moveat intellectum, remanebit sibi Theologia neutra. Nihil autem est tale de non evidentibus ex terminis, nisi intellectus superior nostro; nihil autem intelligens superius homine potest hominem effective edocere, nisi Deus.

— Confirmat maxime ex eo, quod Scriptores illi sacri posteriores non fuerint priorum discipuli; nec enim, inquit, Ezechiel prophetans in Babylone eo tempore, quo Ieremias vaticinabatur in Iudaea, potuisset cum eo concordare, nisi habuissent aliquem communem Doctorem supra intellectum humanum. Quod maxime verum est de Auctoribus novi Testamenti, qui cum multa praecepta legalia, et caeremonialia veteris Testamenti proscripserint, etiam haud dubie dissensissent ab Auctoribus eiusdem Testamenti circa praecepta moralia, nisi qui prioribus Scriptoribus vetus Testamentum dictaverat, eadem novi Testamenti Auctoribus scribenda inspirasset.

Hinc oritur secundum motivum et argumentum veritatis nostrae fidei ac religionis, nempe sanctitas vitae ac morum puritas, quae maxime relucet in Christianae fidei ac legis cultoribus; plurimi enim in omni saeculo, omnique aetate vitae sanctimonia celebres extiterunt, etiam ex illis, qui ante susceptam hanc caelestem religionem gravissimis peccatis erant dediti; quod certe argumentum est religionem, quam sectati sunt, esse veram, quia religio falsa ad sanctitatem veram non perducit; religio enim est sanctitatis fundamentum, nec posset illud caeleste aedificium extrui super mendacio pernicioso et sacrilego, qualis est omnis simulatio, et omne mendacium in religione. Fieri etiam nequit, ut religio falsa animum a terrenis avocet, et ad caelestia traducat, ut divino amore mentem accendat, et ad proximorum salutem, ac Dei gloriam promovendam, etiam cum aperta bonorum omnium iactura, et imminenti vitae dispendio, etiam per medios infestissimos labores, ac varia tormentorum genera impellat; haec autem omnia operatur Christiana fides et religio in suis sectatoribus. — Neque his obstat, quod etiam inter fideles Catholicos multi sunt, qui non solum sancte non vivunt, sed etiam gravissimis vitiis subiacent, id enim non faciunt ex indulgentia religionis, sed ex perverso usu liberi arbitrii; cum enim tria sint, quae hominem a malo avocare, et ad bonum incitare queant, nempe timor supplicii, spes praemii, et honestas ipsa operis boni; tria haec excellentissime proponit, et ubique inculcat suis sectatoribus religio Christiana; unde si aliqui ex eius sectatoribus ad eam sanctimoniam non aspirant, id non ipsi religioni, sed libertati arbitrii, quae contra illa omnia ad bonum incitamenta perverse his utitur, imputandum est.

Tertium motivum est, quod ipsa Christiana fides sit mundo coaeva; fides enim nostra ab ipso mundi nascentis exordio ad nos usque immutabili successione propagata est; quippe, ut diximus, obiectum fidei semper idem fuit creditum, id enim Antiqui implicite crediderunt, quod nos explicite credimus; unde religio Christiana et Catholica non solum haereticos, sed et Gentiles omnes idololatras antiquitate superat, quibus proinde ingerere possumus, quae Tertullianus obiiciebat haereticis sui temporis lib. De praescriptione, cap. 37. Qui estis? quando, et unde venistis? Quid in mea agitis non mei? Quo denique, Marcion, iure silvam meam caedis? quo licentia, Valentine, fontes meos transfertis?

Qua potestate, Appelles, limites meos commutas? Mea est possessio: quid ibi caeteri ad voluntatem vestram seminatis, et pascitis? Mea possessio est: quia possideo; prior possideo; habeo originis firmas ab ipsis auctoribus, quorum fuit res. Ego sum haeres Apostolorum, sicut ceperunt testimonio suo, sicut fidei commiserunt, sicut adiuraverunt, ita trado. Illos certe exhaeredaverunt semper, et abdicaverunt, ut extraneos, ut inimicos.

Quartum argumentum veritatis nostrae fidei petitur ex miranda eiusdem propagatione per universum mundum, opus enim fuit Dei virtute, eiusque speciali protectione ac beneficio, ut Christiana fides per universum orbem diffunderetur, quod maxime verum apparebit, si quis consideret primo promptitudinem seu celeritatem, qua fides illa apud omnes nationes annuntiata et recepta fuit; nam S. Paulus testatur ad Coloss. 1. quod veritas Evangelii suo tempore iam per universum mundum illuxerat: Evangelium, inquit, quod pervenit ad vos, sicut et in universo mundo est, et fructificat, et crescit, sicut et in vobis, etc. Hinc Iustinus martyr, qui vixit initio saeculi 2. in dialogo cum Triphone ait: Nullum hominum genus est, sive Barbarorum, sive Graecorum, aut eorum, qui plaustris pro domibus utuntur, vel qui domorum usum non habent, apud quos nomine Iesu, qui cruci suffixus est, preces, et Eucharistiae omnium rerum Creatori non fiunt. — Secundo, vere divinum est opus, quod fides Christiana propagata tuerit; non potentia, non armis, non opibus, sed per homines rusticos, despectos, ignobiles, indoctos, et contemptibiles, qui fidem omnino sensui repugnantem, praecepta difficilia, rerum temporalium contemptum, et vitam ipsius Auctoris, unius hominis publice puniti et crucifixi, supremum cultum, et Divinitatem persuaserunt Principibus, Doctoribus, Sophistis, Ducibus, Oratoribus, et Regnis, ac Provinciis, totique mundo, quod quidem impossibile esset, nisi Dei digitus causam suam promoveret, et nisi opus hoc, ut dixit Augustinus, lib. 22. De Civitate, cap. 8. Virtutis fuisset divinae, non persuasionis humanae: praesertim cum id factum fuerit opponentibus sese Regibus, Principibus, Imperatoribus, Sacerdotibus, Magistratibus, Plebe, et universo mundo. Haec omnia praeclare expendit sanctus Chrysostomus, Serm. 3. De Pentecoste, his verbis:

Peragrarunt Piscatores orbem terrarum, et infirmum eum invenientes, ad sanitatem reduxerunt, et in ruina positum ad stabilitatem revocaverunt; non scuta moventes, non arcus tendentes, non sagittas mittentes, non pecuniam exigentes, non in eloquentia confidentes: paupertatem eligentes, seu regnum caelorum possidentes: non habentes humana solatia, habentes autem Dominum secum. Peragrarunt universum orbem, oves simul cum lupis, et vulneratae a bestiis non sunt necatae: sed magis lupi ad ovium mansuetudinem sunt conversi.

Quintum argumentum petitur ex divino testimonio: Deus namque nostrae fidei mysteria revelavit, confirmavit, et roboravit. Revelavit, inquam, per Prophetas pridem antequam peragerentur: unde sic argumentatur Doctor num. 3. Solus Deus potest naturaliter non ab alio tutata contingentia certitudinaliter praevidere: ergo solus ille, vel ab illo instructus potest ea certitudinaliter praedicere, iuxta illud Isaiae: Annuntiate, quae ventura sunt in futurum, et sciemus, quia dii estis vos: sed omnia Christi Domini mysteria praenuntiata sunt a Prophetis pridem antequam ipsemet in terris appareret et cum hominibus conversaretur: illius enim Incarnatio praenuntiatur Baruch. In terris visus est, et cum hominibus conversatus est. Nativitas eius ex Virgine, Isaiae 7. Ecce virgo concipiet, et pariet filium. Locus Nativitatis Micheae 5. Et tu Bethlehem Ephrata parvulus in millibus Iuda; ex te mihi egredietur, qui sit Dominator in Israël. Eius praedicatio Isaiae 61. Spiritus Domini super me, eo quod unxerit Dominus me: ad annuntiandam mansuetis misit me, ut mederer contritis corde, et praedicarem captivis indulgentiam, &c. Eius miracula Isaiae 35. Tunc aperientur oculi caecorum, et aures surdorumpatebunt. Tunc saliet sicut cervus clamosus, et aperta erit lingua mutorum. Ingressus eius in Ierusalem Zachar. 9. Ecce Rex tuus veniet tibi iustus, et Salvator, ipse pauper, et ascendens super asinam, et super pullum filium asinae. Proditio eius per discipulum, Psal. 40. Qui edebat panes meos, magnificavit super me supplantationem. Venditio eius 30. argenteis, Zachar. 11. Appenderunt mercedem meam triginta argenteis. Et paulo post: Tuli triginta argenteos, et proieci illos in domum Domini. Dolores et cruciatus passionis eius cum summa patientia, et mansuetudine toleratus, Isaia 53. Sicut ovis ad occisionem ducetur, et quasi agnus coram tondente se obmutescet, et non aperiet os suum, &c. Crucifixio eius inter latrones, ibid. vers. 12. Cum sceleratis reputatus est. Irrisiones, et blasphemiae Iudaeorum, et vestimentorum divisio, et oratio pro inimicis in cruce, Psal. 21. tere totum. Fellis, et aceti potatio, Psal. 68. Dederunt in escam meam fel, et in siti mea potaverunt me aceto. Resurrectio Psal. 15. Non derelinques animam meam in inferno, nec dabis sanctum tuum videre corruptionem. Denique ascensus in caelum Psal. 67. praedicitur: Ascendisti in altum, cepisti captivitatem: accepisti dona in hominibus.

Unde egregie Tertullianus, cum dixisset in Apologetico, cap. 20. Idoneum, opinor, testimonium Divinitatis, veritas divinationis, concludit:

Hinc igitur apud nos futurorum quoque fides tuta est, iam scilicet probatorum, quia cum illis, quae quotidie probantur, praedicebantur. Eaedem voces sonant, eaedem litterae notant, idem Spiritus pulsat, unum tempus est divinati futura praefari, &c.

Eodem argumento utitur sanctus Augustinus, Serm. 27. De Verbis Apostoli, cap. 1., ubi ait:

Sunt enim homines infideles, qui sic detrahunt Christo, ut dicant eum magicis artibus fecisse, quod fecit (ut Iudaei illi, qui dicebant: In Beelzebub principe daemoniorum eiicit daemonia, Lucae 11.) Possunt ergo infideles delatam e caelo vocem, per illicitas curiositates ad magicas artes referre: sed Prophetae antea fuerunt. Nondum erat homo Christus, quando misit Prophetas. Si ergo magicis artibus fecit, ut coleretur mortuus, numquid erat magus antequam natus?

— Secundo, Deus eadem mysteria confirmavit per innumera miracula; haec enim sunt quasi subscriptiones ipsius Dei, qui facit mirabilia solus, Psal. 135. unde Apostolus ad Hebr. 2. loquendo de Christiana fide, ait: In nobis confirmata est contestante Deo signis, et portentis, et variis virtutibus, et Spiritus Sancti distributionibus: cum autem miracula ista Deum habeant auctorem, fieri non potest, ut edita sint in confirmationem alicuius falsitatis; unde concludendum est cum Richardo Victorino, lib. 1. De Trinitate, cap. 2. Sane quae revelata sunt nobis caelitus tam multis, tam magnis, tam miris prodigiis confirmata sunt, ut genus videatur esse dementiae, in his vel aliquantulum dubitare. Utinam attentarent Iudaei, utinam animadvertarent Pagani, cum quanta conscientiae securitate, pro hac parte, ad divinum iudicium poterimus accedere! Utinam cum omni confidentia Deo dicere poterimus: Domine, si error est, a te decepti sumus? Ista enim in nobis sunt tantis signis et prodigiis confirmata, et talibus, quae nonnisi per te fieri potuerunt.

Non inficior infideles et haereticos vellicare miracula edita in confirmationem Christianae et Catholicae fidei. Verum aut ista miracula vere fuerunt edita, vel non. Si fuerint edita, non est cur in dubium revocentur; si autem nulla fuerint patrata miracula in confirmationem fidei Christianae, magnum sane miraculum est, quod absque miraculo mundus universus religionem et cultum idolorum tot saeculis probatum, a tot sapientibus ac potentissimis viris in pretio et veneratione habitum, nihilominus absque ullis signis et prodigiis fuisse neglectum, ut Christiana religio usurparetur.

Quo utique ratiocinio utitur S. Augustinus, Util. contra infideles, ubi ait:

Cum constet Romanorum imperium, universoque orbe tot potentibus viris, philosophis, oratoribus refertum, Christi doctrinae ante repugnantem, ad eam postmodum fuisse conversum: quaero an virtute signorum et prodigiorum ab antiquis ritibus, diuque observata religione, in hanc novam et inauditam sit haec facta mutatio? Si fateberis mundum ad hanc persuasionem tractum fuisse vi miraculorum, quibus contradicere nequaquam poterat, fateri oportebit a Deo auctore miraculorum, et qui facit mirabilia magna solus, religionem hanc processisse: sin autem negas ullis miraculis mundum ad hanc recipiendam fidem fuisse provocatum, negando miracula, ingens miraculum ingeris: quid enim potest dici mirabilius, quam Romanum Imperium, totamque Gentilitatem, religionem quam tam acriter impugnabant, subvertereque moliebantur, desertis paternis ritibus, nullis visis signis, mirandisque operibus, sponte suscepisse, et in ea retinenda tam constantes fuisse.

Haec S. Augustinus. — Tertio denique, etiam infidelium Christianis adversantium testimonio roboravit, ut praeclare docet Doctor ibidem num. 13. nam ut pulchre loquitur Eucherius, Hom. 2. De Paschate: Palam usque dubio nititur privilegiis, qui causam de adversariis asserit instrumentis. Plurimi autem infideles praeclare dixerunt et scripserunt de Christo ac Christianis; prae caeteris autem Iosephi testimonium laudat Doctor: ille enim lib. 18. De antiquit., cap. 1. haec de Christo Domino refert:

Fuit autem his temporibus Iesus sapiens vir, si tamen virum eum nominare fas est: erat enim mirabilium operum effector, et Doctor omnium eorum, qui libenter audiunt, quae vera sunt. Et multos quidem Iudaeorum, multos etiam ex gentibus sibi adiunxit. Christus hic erat. Hunc accusatione primorum nostrae gentis virorum, cum Pilatus in crucem agendum decrevisset, non deseruerunt hi, qui ab initio eum dilexerant: apparuit enim eis tertia die iterum vivus: secundum quod divinitus inspirati Prophetae, vel alia innumera miracula futura praedixerant; sed et in hodiernum diem Christianorum, qui ab ipso nuncupati sunt, et nomen perseverat et genus.

Philo etiam disertissimus Iudaeorum librum scripsit de sanctitate, et puritate vitae priorum Christianorum, Alexandriae degentium, ut testatur sanctus Hieronymus in lib. De Scriptoribus Ecclesiasticis, ubi agens de S. Marco, et Ecclesia Alexandrina, ait: Philo disertissimus Iudaeorum cernens Alexandriam primam Ecclesiam adhuc iudaizantem, quasi in laudem Gentis suae librum super eorum conversatione scripsit.

Denique, Deus sufficientissime testatus est religionem Christianam esse divinitus inspiratam per mirandam illam ac omnino stupendam innumerabilium Martyrum fortitudinem et constantiam, qui inde etiam nomen acceperunt (inquit Suarez) quod suo sanguine magnum fidei testimonium praebuerint; licet enim infideles, tam Pagani, quam haeretici pro suis erroribus tuendis mortui fuerint, ut ex Apollinario refert Nicephorus lib. 4. Hist., cap. 23. Plures haereses de suis Martyribus glorientur, non tamen propterea in earum sententias imus: plures tamen sunt circumstantiae Christianorum ac Catholicorum Martyrum, quae mirum in modum Christianae religionis veritatem ac sanctitatem declarant ac confirmant. Primo namque, ad id maxime confert innumerabilis Martyrum multitudo: enimvero pro aliis sectis tuendis rari sunt qui mortem subierunt: at pro tuenda, propagandaque Christiana fide, tot generosam mortem per atrociora quaeque tormenta sustinuerunt, ut merito scripserit S. Hieron. ad Heliodorum, se invenisse numerum Martyrum in Pontificum Annalibus, ita copiosum, ut si omnium memoriam celebrare vellemus, singulo quoque die plusquam trium millium fieret solemnitas: quapropter iure merito S. Gregorius, Hom. 17. in Evangelia fideles Christianos alloquens, ait: Totum mundum, Fratres, aspicite, Martyribus plenus est, iam pene tot, qui videmus non sumus, quot veritatis testes habemus: Deo ergo numerabiles, nobis super arenam multiplicati sunt; quia quanti sunt, à nobis comprehendi non possunt. Secundo, specialem Dei protectionem et manutenentiam in Christianis ac Catholicis Martyribus commendat ipsum eorum patiendi pro Christo aestuans desiderium, quo non solum tormenta non refugiebant, sed et ultro sese tyrannis ac lictoribus trucidandos et mactandos offerebant: unde Tertullianus initio libri ad Scapulam: Nos quidem neque expavescimus, neque pertimescimus ea quae ab ignorantibus patimur: cum cui hanc sectam utique suscepta conditione eius pacti venerimus, ut etiam animas nostras auctorati, in has pugnas accedamus, ea quae Deus repromittit, consequi optantes, et ea, quae diversae vitae comminantur, pati timentes. Denique cum omni saevitia vestra concertamus, ut etiam ultro erumpentes: magisque damnari, quam absolvi gaudeamus. Tertio, idipsum testatur miranda illa non solum animi constantia, sed et alacritas in subeundis dirioribus et atrocioribus quibusque tormentis ac suppliciis. Quod enim de Apostolis et Discipulis narrat S. Lucas Act. 5. Ibant quidem gaudentes a conspectu concilii, quoniam digni habiti sunt pro nomine Iesu contumeliam pati, etiam contigit in aliis Martyribus, qui caelesti consolatione ac voluptate, etiam mediis tormentis inebriati, plerumque divinas laudes personabant, ac lictoribus eos cruciantibus insultabant, et Christi Domini nomen, ac Divinitatem constantissime profitebantur, ut generosissime testati sunt SS. Marcus et Marcellianus fratres Romani, ad quos ad stipitem alligatos cum exclamasset Iudex: Resipiscite miseri, et vos ipsos ab his cruciatibus eripite: responderunt: Nunquam tam iucunde epulati sumus, quam haec libenter Iesu Christi causa perferimus, in cuius amore nunc fixi esse coepimus: utinam tamdiu nos haec pati sinant, quamdiu hoc corruptibili corpore ⟦victuri?⟧ erimus.

Sextum denique motivum et argumentum credibilitatis ac firmitatis nostrae fidei deducit Doctor ex stabilitate ac perpetuitate Ecclesiae: enimvero illa religio censenda est divinitus instituta, quae ab initio suae constitutionis mansit stabilis in eiusdem fidei ac doctrinae professione per annos plurimos, etiam nonobstantibus variis persecutionibus adversariorum, idque nullo potentiae saecularis ac terrenae subsidio: at talis est Christiana et Catholica religio: igitur, &c. Maior constat: Deus enim non solet concurrere ad conservationem ullius sectae, tam diuturno tempore, quam duravit Christiana religio, nisi illius, quae veritatem profitetur, maxime ubi illa religio impugnatur a variis hostibus, et sit licentia disputandi de mysteriis ac fidei articulis, ut veritas evidentius appareat, sicut fit in Christiana religione. Minor etiam patet: nam Ecclesia ab initio suae institutionis ad nos usque per universum orbem propagata est; unde concludit Doctor num. 9. cum S. Augustino, lib. De utilitate credendi, cap. 17. Cum igitur tantae auctoritati Dei, tanto profectui, tantaeque tractationi videamus, dubitamus nos eius Ecclesiae reddere gremio, quae usque ad confessionem generis humani ab apostolica sede per successiones Episcoporum, frustra haereticis circum eam latrantibus, et partim plebis ipsius iudicio, partim Conciliorum gravitate, partim etiam miraculorum maiestate damnatis, culmen auctoritatis obtinuit? Et paulo post: ⟦Quid est aliud, quod tam ingratum potest esse opinionì, atque auxilio divino, quin tanto labore praedictae auctoritati velit resistere?⟧ Unde (iam alibi) Actor. 5. Si est ex hominibus consilium hoc, aut opus, dissolvetur: si vero a Deo est, non poteritis dissolvere illud, ne forte et Deo repugnare inveniamini. Plura ad hoc argumentum subiicere licebit ex praeclarissimis characteribus, ac notis, quibus illustratur Ecclesia Catholica, et a conventiculis haereticorum secernitur. Verum convenientiori loco de iis fiet sermo, cum Deo dante, Tractatum de Ecclesia auspicabimur.