Scotus Academicus, Tomus octavus: De Divino Gratiae Beneficio, et initium De Virtutibus Theologicis

NOTANDUM 1. Obiectum fidei posse tripliciter accipi: Primo quidem, pro ipso fidei obiecto tam materiali quam formali. quatenus videlicet significat omnes res credendas propter divinam veracitatem. Secundo. pro propositione externa, qua aliquid de subiecto fidei annuntiamus affirmando vel negando. Tertio, pro ipso conceptu mentis, quo obiecta fidei concipimus. Certum est autem obiectum fidei primo modo acceptum, si intelligatur de obiecto primario, cum sit ipse Deus, esse rem omnino simplicem; si vero accipiatur pro secundariis obiectis simul cum primario, esse quidem complexum: sic enim comprehendit omnes res, quae possunt obici intellectui per fidem cognoscendae. ⟦illegible: Luare?⟧ tota difficultas esse videtur de obiecto fidei ex parte vel cognoscentis, vel loquentis.

Observandum insuper complexionem, quae reperitur in modo concipiendi intellectus humani, non provenire ex eo, quod eius obiectum explicetur per plures voces: hoc enim per accidens se habet ad complexionem mentalem ponendam, vel non ponendam, ut optime observat de Lugo, d. 3. sect. 2. num. 33. Per accidens enim est, quod nunc voces taliter sint destinatae ad significandum, ut indigeamus pluribus vocibus ad exprimendam unicam propositionem mentalem: quemadmodum enim Sinenses non habent sicut nos Alphabetum, ex cuius characteribus formantur omnes nostra dictiones, sed habent characteres significantes dictionem integram; sic fieri potuit, ut instituerentur singulae voces pro singulis propositionibus integris, ita ut unica vox simplex significaret hoc totum complexum, homo est rationalis, et ut sic repraesentaret propositionem mentalem complexe, quae fieret per compositionem praedicati cum subiecto. E contra vero fieri potest, ut conceptus sit incomplexus, licet explicetur a nobis per voces complexas: sic Angelus v. g. unico simplici conceptu apprehendit unionem animae rationalis cum corpore humano, quae tamen tria, nempe unionem, corpus, et animam, non possumus explicare, nisi per plures voces; ac subinde, quemadmodum conceptus complexus potest explicari per unicam vocem, sic etiam conceptus incomplexus potest efferri per enuntiationem complexam.

NOTANDUM 2. Praecipua fidei mysteria et obiecta contineri in quibusdam articulis et symbolis. Articulus autem, ut ait Richardus a S. Victore, Est incisibilis veritas de Deo arctans nos ad credendum, hoc est, dirigens intellectum respectu omnium eorum, quae communiter sunt credenda; vel secundum S. Isidorum, Articulus est perceptio divinae cernitatis, tendens in ipsam; idest, articulus est illud, quod illuminat nos ad divinam veritatem percipiendam, et intellectum movet ad eam credendam. Hinc Articulorum nomine intelliguntur non quidem omnes veritates revelatae, quae in sacra Scriptura, vel Conciliis continentur, sed praecipua earumdem capita: quemadmodum enim contextura corporis humani certis artubus et articulis sustinetur ac connectitur, ne dissolvatur et pereat; sic in fide nostra sunt aliqua magis principalia et capitalia, quae si dissolverentur, tacite tota fidei contextura pessundaretur et rueret. Symbolum autem est vox Graeca, quae signum seu indicium et collectionem significat: sic in arte militari signum, quod datur militibus, ut sese invicem cognoscant, et ab hostibus discernant, dicitur Symbolum: quamvis etiam proprie Symboli nomen usurpetur ad significandam collectionem, quae fieri solet ex multorum adunatione ad aliquod opus. Porro utraque hac ratione Symboli nomen usurpatur ab Ecclesia ad significandam brevem summam, seu regulam fidei ex variis articulis rerum credendarum collectam ac fidelibus propositam, qua sese invicem cognoscant, et ab haereticis discernant. Dicitur autem Symbolum ab Augustino, seu ab eo qui est auctor Serm. 115. De Tempore: Comprehensio fidei nostrae simplex, brevis, et plena: ut simplicitas ruditati, brevitas memoriae, et plenitudo consulat doctrinae. Triplex autem maxime Symbolum admittitur in Ecclesia: primum quidem Apostolicum, quod ab Apostolis compositum est, antequam in varias provincias dividerentur, ut probabitur intra: secundum dicitur Nicaenum, quod maiori ex parte ordinatum fuit in Concilio Nicaeno, ut Fideles magis profiterentur explicite aliquos articulos impugnatos ab haereticis, et ideo propter Arii potissimum errorem negantem Filii divinitatem haec magis explicite declarata fuit in Symbolo Nicano. Cum autem Macedonius postea impugnasset Divinitatem Spiritus sancti, Concilium Constantinopolitanum priori Symbolo Nicaeno, post illa verba, Et in Spiritum sanctum, addidit: Dominum, et vivificantem, qui cum Patre, et Filio simul adoratur, et conglorificatur: qui locutus est per Prophetas. Necnon et illa verba: De Spiritu sancto ex Maria Virgine. Similiter et illud: Cuius regni non erit finis. Tertium symbolum appellatur S. Athanasii, qui licet non habuerit auctoritatem condendi symbolum, quia tamen formula illa, qua suam fidem explicite professus est, clare ac nitide praecipuos fidei articulos declarabat, non solum placuit et probata fuit a summis Pontificibus, ad quos illam direxerat, sed insuper acceptata fuit ab universa Ecclesia: ideoque Symboli nomen ac virtutem obtinuit. Athanasium autem huius Symboli auctorem fuisse, constat ex S. Gregorio Nazianzeno in Oratione De laudibus Athanasii: necnon ex S. Augustino in Psal. 120. et ex consensu totius Ecclesiae, quae nomine S. Athanasii istud Symbolum solemniter recitat diebus Domi-

NOTANDUM 3. Obiecta fidei dupliciter spectari posse, nempe vel in esse rei, seu quatenus sunt res suis nativis principiis ac proprietatibus constantes; vel in esse credibilis, prout videlicet proponuntur intellectui per fidem credendae. Res autem in esse credibilis possunt invicem habere varium ordinem, nimirum vel ordinem existentiae, vel dignitatis, vel habitudinis unius ad aliud, vel dependentiae seu emanationis unius ab altero. Certum est autem, inquit Doctor in 3. dist. 23, quod sit aliquis ordo inter ipsa credibilia: primo, secundum esse existentiae, quia quaedam sunt priora in existendo, quam alia, scilicet divina creatis, necessaria contingentibus, et aeterna temporalibus. Secundo, penes esse dignitatis, aliqua enim sunt digniora et nobiliora in sua entitate, ut ea quae pertinent ad Deum in se, sicut et ea, quae pertinent ad Christum Dominum, haec enim longe praecellunt caeteris rebus, quae per fidem apprehenduntur. Tertio non est etiam dubium de ordine necessitatis: nam aliqua sunt necessaria simpliciter, ut essentia et attributa Dei: item animae immortalis, rationalis, et similia: alia sunt contingentia, ut creatio mundi, passio Christi, etc. Denique non est dubium de ordine durationis, cum aliqua sint aeterna, et ab aeterno, alia temporalia sed praeterita, alia futura. Tota difficultas esse posset de ordine in esse credibilis, an scilicet credibilitas aliquorum obiectorum pendeat a fide aliorum, quae debent prius supponi credita. Comparari autem possunt vel obiecta materialia fidei inter se, ita quod fides aliquorum obiectorum pendeat obiective a fide aliorum, nec aliqua nisi propter alia credantur; vel comparari possunt obiecta formalia inter se, puta divina veritas in cognoscendo cum veritate in dicendo; vel denique materialia cum formalibus, nimirum res credendae cum motivo credibilitatis.

His ita claritatis gratia praemissis, tria hic sunt resolvenda: Primum, utrum fidei obiectum sit complexum vel incomplexum, tam ex parte actus, quo creditur, quam ex parte rei, quae per fidem cognoscitur. Secundum, utrum sit aliquis ordo inter obiecta tam materialia quam formalia fidei. Tertium, an omnia fidei obiecta distincte ac sufficienter includantur in symbolo Apostolorum.

Conclusio prima. — OBIECTUM FIDEI TAM EX PARTE REI CREDITAE QUAM EX PARTE ACTUS CREDENTIS POTEST ESSE COMPLEXUM, AUT INCOMPLEXUM.

Patet huius conclusionis veritas ex primo et secundo Notabili; enimvero aliqua sunt fidei obiecta simplicissima, tam in se, quam in sua apprehensione, puta divina aeternitas, sapientia, et caetera Dei attributa, qui sicut sunt secundum se omnino simplicia, ita per simplicem et unicum actum fidei possunt percipi. Aliqua vero sunt complexa tantum secundum se, non vero secundum sui apprehensionem: sic v. g. in illo fidei assensu: Homo debite praeparatus, faciendo sacram Synaxim recipit augmentum gratiae, est obiectum, seu propositio obiectiva complexa, quae tamen apprehenditur per unicum et incomplexum fidei actum. Aliqua vero sunt complexa tam secundum se, quam penes sui apprehensionem v. g. Discipuli Christi Domini in die Pentecostes receperunt plenitudinem Spiritus sancti; haec propositio obiectiva fidei est complexa secundum se, duo namque involvit praedicata, et subiecta: primum, quod Apostoli receperint plenitudinem Spiritus sancti: secundum, quod illam acceperint in die Pentecostes. Est etiam complexa penes assensum; quippe dum sint actus intellectus saltem partiales, quibus assentitur huic propositioni, quae est duplex virtualiter, licet formaliter videatur una. Si autem assensus fidei consideretur ex parte actus intellectus componentis ac dividentis, seu affirmantis vel negantis, aut apprehendentis veritates revelatas per compositionem aut negationem praedicati cum subiecto, certum est hac ratione fidem esse complexam tam ex parte obiecti, quam ex parte actus: tum quia homines non aliter recipiunt obiecta credenda, quam per voces humanas, qua repraesentant obiecta complexe, nempe per propositiones constantes ex subiecto et praedicato, quae cum generent species similes obiecti et praedicati aptas ad producendas apprehensiones distinctas de extremis, hinc est, quod sequatur assensus complexus componens praedicatum cum subiecto. ⟦illegible: Idde qunl?⟧ inquit de Lugo, disp. 3. sect. 2. n. 16, quoties veritas propositionis non apparet clare, sed credenda est propter aliud medium et motivum, necesse est, quod interveniat discursus saltem virtualis ad ei assentiendum: cum ergo veritates revelatae tales sint, necessum est, ut eis assentiamur, quod fiat discursus saltem virtualis, inferendo nempe ex eo, quod quae Deus dicit, sint vera, et quod Deus hanc rem esse revelaverit, consequens sit illam esse veram: ubi autem discursus est, necesse est quod sit complexio, tam ex parte obiecti, quam ex parte assensus. Igitur in omni actu composito fidei necessum est, quod interveniat complexio ex parte actus et obiecti.

Conclusio secunda. — OMNIA OBIECTA MATERIALIA AEQUE IMMEDIATE SPECTANT AD FIDEM; ALIQUA TAMEN PRINCIPALIUS AD EAM PERTINERE VIDENTUR QUAM ALIA. Haec secundum rei veritatem debet esse communis quoad utramque partem, licet nonnulli verbotenus videantur dissentire:

Prima pars constat; omnia enim obiecta fidei aeque innituntur motivo formali credibilitatis, scilicet veritate Dei in cognoscendo et dicendo, et aeque immediate revelantur a Deo, ac proponuntur ab Ecclesia, nec enim maiorem infallibilitatem habet Ecclesia in proponendo uno obiecto, quam in altero, nec Deo minus credendum est quando revelat unum obiectum, quam dum revelat aliud, quippe cum non minus sit verax ratione unius, quam alterius: igitur omnia fidei obiecta aequali ratione sunt credibilia.

Dices 1. Deus non aequaliter omnia affirmat, aliqua enim tantum simpliciter enuntiat, alia vero cum iuramento: igitur non omnia revelata exigunt aequalem fidem.

Nego consequentiam; siquidem non minus repugnat Deo mendacium, quam periurium; hoc enim utrumque directe militat in summam eius veracitatem: unde licet ut nostrae infirmitati sese accommodet, interdum utatur iuramento, quo efficaciori modo nostrum assensum provocet: nihilominus iuramentum istud non maiorem denotat veritatem alicuius rei, quam si illam dumtaxat enuntiaret ac revelaret. ⟦illegible: Idde qund?⟧ omnis Dei revelatio et attestatio veritatis censeri posset iuramentum: quippe cum Deus ⟦illegible: rii?⟧ revelatae veritatem testetur per seipsum, velit eam credi propter suam veracitatem, quod proprie est iurare.

Dices 2. Non omnia quae revelantur sunt aeque vera: igitur non omnia sunt aeque credibilia. Patet antecedens, quae enim pure divina sunt, etiam veriora sunt quam creata. Sunt enim magis necessaria et magis entia, ac subinde maiorem habent veritatem, et consequenter magis sunt credibilia. Confirmatur exemplo charitatis bene regulatae et ordinatae; haec enim magis diligit ea quae maiorem habent bonitatem: igitur etiam fides magis debet credere ea quae maiorem et firmiorem habent veritatem.

Respondeo, concessa antecedente, distinguendo consequentiam: magis credi debent quae habent maiorem veritatem, quando motivum credendi est ipsa propria veritas obiecti crediti per se evidenter apparens, transeat: quando motivum credendi est alia veritas, quae aeque participatur ab aliis obiectis veris, revelatis, et per fidem cognitis, nego. Cum ergo fidei motivum ultimum non sit veritas evidenter apparens obiecti crediti, sed veracitas et testimonium Dei, aeque omnia sunt credibilia quibus hoc motivum ex aequo convenit: omnia autem revelata aeque participant motivum credibilitatis, quia Deus aeque infallibilis est ac verax in revelando uno obiecto, ac aliis: ac subinde fides omnia credit propter idem motivum. Ad confirmationem dici retorqueri posse argumentum, quemadmodum enim charitas non semper provocat ad amandum creaturas, quae secundum se sunt perfectiores, et quae magis participant de bonitate ac perfectione divina, sed eas, ex quibus Dei gloria maior exurgit, quia motivum ultimum amandi propter charitatem non est ipsa perfectio creaturae, sed Dei bonitas et gloria: unde si ex creatione hominis maior Dei gloria resultaret, quam ex creatione Angeli, ex motivo charitatis deberet quis plus diligere hominem, quam Angelum: igitur quemadmodum charitas aeque diligit ea, ex quibus aequalis gloria Dei resultat, ita fides debet aeque credere omnia credibilia, quia in ipsis aeque apparet divina veracitas.

Secunda pars etiam constat: cum enim inter obiecta credibilia alia sint nobiliora, puta quae divina sunt; alia vero minus nobilia, qualia sunt omnia creata, inter quae insuper multiplex ac varius est ordo dignitatis secundum maiorem vel minorem eorum perfectionem; hinc est quod quemadmodum lumen naturale intellectus magis inclinat ad cognoscendam veritatem nobiliorem, sic etiam fidei lumen magis inclinabit intellectum circa divina credenda, quam circa ea quae sunt pure creata. Ex iis igitur sequitur obiecta materialia fidei posse seorsim ab invicem credi, quando non habent naturalem dependentiam, nec essentialiter ac necessario unum alteri ex natura rei praesupponitur: siquidem omnia illa obiecta ex aequo a Deo revelantur, et sic aequaliter sibi vindicant infallibilitatem ex veracitate et revelatione divina. Dixi, quando unum necessario et naturaliter non praesupponit alteri: sunt enim quaedam obiecta quae ut credantur supponunt fidem aliorum, a quibus necessario dependent: sic non possum credere Spiritum sanctum procedere a Patre et Filio, nisi credam in Deo esse Patrem, Filium, et Spiritum sanctum; nec Deum esse remuneratorem, nisi credam existere; nec omnes homines resurrecturos, nisi credam omnes morituros; resurrectio enim supponit essentialiter mortem. Si autem comparentur obiecta formalia fidei inter se, v. g. veritas Dei in cognoscendo cum eius veritate in dicendo, et revelando, aliquem servant ordinem in sua existentia, non vero in esse credibilis: quippe prius est Deum esse verum in cognoscendo, quam in loquendo: etenim veritas in cognoscendo aeterna est, divina, et Deo intrinseca: veritas autem in loquendo et revelando temporalis est, et Deo extrinseca. In esse autem credibilis nullum dicunt ordinem prioris, aut posterioris: quippe sibi invicem inserviunt, ut credantur, cum neutra possit credi, nisi propter alteram, puta veracitas propter revelationem, et revelatio propter veracitatem. Si tandem comparentur obiecta materialia fidei cum formalibus, certum est, quod invicem servare debeant ordinem in ratione credibilis; materialia namque dependent a formalibus, ut credantur: siquidem motiva veracitatis et revelationis non creduntur propter obiecta materialia, sed e contra materialia creduntur propter ista motiva. Verum haec omnia leviora sunt, quam quod diutius in iis immoremur.

Conclusio tertia. — OBIECTA CREDENDA SUFFICIENTER IN SYMBOLO APOSTOLORUM CONTINENTUR QUANTUM AD SUBSTANTIAM.

Probatur: Summa credendorum maxime spectat ad Deum in sua Divinitate, vel in nostra humanitate subsistentem, iuxta illud Ioan. 17. Haec est vita aeterna, ut cognoscant te solum Deum verum, et quem misisti Iesum Christum. Sed duo illa credendorum capita diserte explicantur in Symbolo, et quae ad utriusque notitiam spectant in eo sufficienter declarantur, ut testatur S. Augustinus, Serm. 181. De tempore: Symbolum, inquit, breve est verbis, sed magnum in sacramentis, quidquid enim de Deo, et Christo in Scripturis traditum est, in Symbolo continetur. Quam utique veritatem egregie probant ac elucidant Alensis q. 96. memb. 5. art. 1. Seraphicus Doctor in 3. dist. 25. art. 1. q. 1, ubi probat sufficientiam credendorum in Symbolo contineri tum ex parte Auctorum componentium; tum ex parte Articulorum fidei veritates continentium. Ex parte quidem Auctorum componentium:

Quia, inquit, universitas ibi Apostolorum convenit, quam non est dubium aliquid non potuisse latere de his quae pertinent ad fidei complementum. Et ut maiorem haberent firmitatem, singuli posuerunt ibi suas partes, et omnes insimul singulas approbaverunt: ut una Ecclesia, quae super Apostolos fundari debebat, unam fidei credulitatem et confessionem haberet, qua quidem diceretur fides Catholica, hoc est, fides universalis. Universalis, inquam, quia universis data, et ab universis Apostolis, qui erant fundamentum universalis Ecclesiae, constituta. Unde Petrus primo particulam suam dicens: Credo in Deum Patrem omnipotentem Creatorem caeli et terrae. Secundo Andreas subiunxit: Et in Iesum Christum Filium eius unicum Dominum nostrum. Tertio Ioannes addidit: Qui conceptus est de Spiritu sancto, natus ex Maria Virgine. Quarto intulit Iacobus maior: Passus sub Pontio Pilato, crucifixus, mortuus, et sepultus. Quinto subiunxit Thomas: Descendit ad inferna, tertia die resurrexit a mortuis. Sexto addit Iacobus minor: Ascendit ad caelos, sedet ad dexteram Dei Patris omnipotentis. Septimo adiecit Philippus: Inde venturus est iudicare vivos et mortuos. Octavo intulit Bartholomaeus: Credo in Spiritum sanctum. Nono subiunxit Matthaeus: Sanctam Ecclesiam Catholicam. Decimo addidit Simon Chanaanaeus: Sanctorum communionem. Quia in Sanctorum communione est peccatorum remissio. Undecimo superaddidit Iudas Thadaeus: Carnis resurrectionem. Et est sensus, quod Deus resuscitabit ipsam carnem. Duodecimo Matthias consummavit: Vitam aeternam. Amen. Et sic Apostoli in numero duodenario pleno et integro composuerunt illud Symbolum, quando erant insimul congregati. Potest etiam nihilominus sumi a parte articulorum constituentium, cum enim omnes articuli sint de Deo, aut secundum quod est in natura propria, aut secundum quod est unitus humanae naturae, necesse est quaedam articulos esse spectantes ad Divinitatem; quosdam ad humanitatem. Illi autem qui spectant ad Divinitatem, aut respiciunt divinam essentiam in se, aut respiciunt divinae essentiae personas sive hypostases, aut respiciunt eius operationes. Si respiciunt ipsam divinam essentiam in se, sic est unus articulus, secundum quod unica et simplex est divina essentia, et hoc insinuatur cum dicitur: Credo in Deum. Si autem respiciunt divinae essentiae personas sive hypostases, secundum quod tres sunt personae, tres sunt articuli. Quorum unus est: Credo in Deum Patrem omnipotentem. Alius vero notatur cum dicitur: Et in Iesum Christum Filium eius unicum Dominum nostrum. Alius cum dicitur: Credo in Spiritum sanctum. Si autem respiciant divinae essentiae operationes, hoc potest esse tripliciter, secundum quod triplex est eius operatio: quarum una est in colla> tione naturae, et haec est creatio. Altera in collatione gratiae, et haec est sanctificatio. Tertia est in collatione gloriae, et haec est gloriosa resuscitatio. Et secundum hoc tunc sunt tres articuli: quorum unus notatur cum dicitur: Credo in Creatorem caeli et terrae. Alter cum dicitur: Sanctam Ecclesiam Catholicam, sanctorum communionem, remissionem peccatorum. Alius cum dicitur: Carnis resurrectionem. Et vitam aeternam. Amen. Et sic septem sunt articuli circa Divinitatem respicientes ipsam divinam essentiam in se, et in personis, et in operibus eius. Et patet eorum sufficientia, quia non habet ipsa pluribus modis considerari. Similiter circa humanitatem non est reperiri nisi septem articulos principales, secundum septem actus Christi Redemptoris, qui ordinantur ad nostram redemptionem. Quorum primus est incarnari: et de hoc est unus articulus: Qui conceptus est de Spiritu sancto. Secundus est nasci; et de hoc est alius articulus: Natus ex Maria Virgine. Tertius est pro nobis pretium solvere: et de hoc est alius articulus: Passus sub Pontio Pilato, crucifixus, mortuus, et sepultus. Quartus est infernum spoliare; et de hoc est articulus: Descendit ad inferna. Quintus est de morte triumphare; et de hoc est alius articulus: Tertia die resurrexit a mortuis. Sextus est caelestia transcendere: et de hoc est alius articulus: Ascendit ad caelos, sedet ad dexteram Dei Patris omnipotentis. Septimus ad iudicium venire: et de hoc est alius articulus: Inde venturus est iudicare vivos, et mortuos. Et sic patet quod septem sunt articuli spectantes ad Deitatem, et septem spectantes ad humanitatem, in quibus universitas fidei continetur, secundum quod significatur in 1. Apoc. ubi dicit Ioan. se vidisse septem candelabra, et in medio septem candelabrorum similem filio hominis, et ille habebat ad dexteram septem stellas. Per septem namque stellas luminosas, quae sunt de natura caelesti, intelliguntur septem articuli spectantes ad Divinitatem: per septem autem candelabra aurea, quae sunt de terrena materia, verumtamen optima et depurata, intelliguntur septem articuli respicientes humanitatem: et ideo dicit, quod in medio horum vidit similem filio hominis. Quoniam ergo isti quatuordecim articuli continentur in Symbolo Apostolico, hinc est quod fides continetur in illo Symbolo sufficienter et plene quantum ad illa quae principaliter sunt credenda. Et ideo concedendae sunt rationes ad istam partem.

Dices 1. Si in eo Symbolo sufficienter continentur omnes articuli credendi, cur necessum fuit alia addere Symbola? Sed praeter Symbolum Apostolorum Ecclesia etiam habet alia Symbola, nempe Symbolum Nicaenum, et Symbolum S. Athanasii: igitur Apostolicum Symbolum non sufficienter complectitur omnia credenda.

Respondet Seraphicus Doctor ib. ad 5. arg: Apostolicum Symbolum sufficiens esse ad credendorum notitiam; caetera vero fuisse addita ad credendorum maiorem explanationem, et ad haeresum confutationem; unde Apostolicum Symbolum sufficiens est ad instruendam plebem de his quae necessario debet explicite credere; alia vero duo Symbola necessaria sunt Pastoribus ac Rectoribus, tum ad explicanda ea quae continentur in Apostolico Symbolo, tum ad confutandos varios errores. Symbolum Nicaenum, inquit Seraphicus Doctor, conditum > fuit ad confutationem plurium haeresum pullulantium. Unde adduntur aliqua ad maiorem expressionem, per quae possunt haereses confutari, et praeterea ad elidendam haeresim Manichaei non tantum dicitur: Credo in Deum, sed credo in unum Deum. Neque tantum dicitur: Creatorem caeli et terrae, sed etiam visibilium et invisibilium. Ad confutationem vero haeresis Ariana non tantum dicitur: Credo in Iesum Christum Dominum nostrum, sed etiam additur: Et in unum Dominum Iesum Christum Filium Dei unigenitum … usque ubi: Per quem omnia facta sunt. Ad confutationem vero haeresis Eutychetis, et Nestorii, qui dixerunt Spiritum sanctum servum esse Patris et Filii, non dicitur tantum: Credo in Spiritum sanctum, sed additur: Dominum et vivificantem, qui ex Patre procedit, et Latini addiderunt, Filioque, propter errorem Graecorum. Qui cum Patre, et Filio simul adoratur, etc. Et additur: Qui locutus est per Prophetas, ad destructionem erroris quorundam, qui dixerunt, quod Prophetae locuti sint sicut phanatici. Et sic patet, quod ista Symbola non superfluunt, nec Apostolicum deficiat: quia quamvis in illo fides sufficienter contineatur quantum ad propriam et simplicem fidei confessionem, tamen opportunum fuit aliquid ei addere ad maiorem explanationem, et propter confutandam haereticam pravitatem.

Dices 2. Summa credendorum maxime his duobus continetur, nempe existentia Dei, et illius iustitia per ordinem ad homines remunerandos, iuxta illud sancti Pauli ad Hebr. 11. Accedentem ad Deum oportet credere quia est, et inquirentibus se remunerator est: sed haec duo non continentur in Symbolo Apostolico: igitur non complectitur sufficienter omnia credenda.

Nego minorem. Profitemur namque Deum existere, cum dicimus: Credo in Deum: his enim verbis profitemur unum Deum esse: remuneratio vero continetur in ultimis illis verbis, Et vitam aeternam, in quibus continetur aeternam beatitudinem observantibus mandata Dei: ac proinde sufficienter apparet illius divina iustitia in praemiandis bonis, et malis plectendis: quemadmodum et omnia alia divina attributa innotescunt, vel nomine Dei, vel per omnipotentiam divinam: qui enim est omnipotens, consequenter infinitus est, ac subinde illustratus omnibus perfectionibus, quae ad ens infinitum spectant.

Dices 3. Inter mysteria fidei explicite omnibus credenda, unum ex praecipuis est Sacramentum Eucharistiae, quod idcirco appellatur per Antonomasiam Mysterium fidei: quia maxime sensus ac intellectus humani captum naturalem fugit: at mysterium istud non continetur in Symbolo Apostolico, nec etiam in aliis duobus: igitur ista Symbola non sufficienter complectuntur omnia credenda.

Respondet idem Seraphicus Doctor ad 3. Quod iste articulus non est principalis, sed sub aliquo articulo continetur, sicut et alia Sacramenta. Volunt autem quidam dicere, quod reducitur ad Articulum de Omnipotentia: alii autem ad Articulum de Passione, quia istud est memoriale passionis: sed melius est ipsum revocare ad Articulum de unitate Ecclesiae, et peccatorum remissione, ad quae etiam alia Sacramenta revocantur: in ipsis enim Sacramentis fit peccatorum remissio, et attenditur totius Ecclesiae Sanctorum unio.

Addunt aliqui mysterium hoc non esse positum in Symbolo, quia in eo continentur solum ea, quae scitu erant necessaria ad fidem explicitam pertinentem ad intellectum: fides autem explicita Eucharistiae non est necessaria propter se, sed ad implendum digne praeceptum sumendi Eucharistiam; unde, ut observat S. Augustinus tract. 11. in Ioan, Catechumeni, qui olim docebantur omnia mysteria credenda priusquam susciperent baptisma, nil audiebant de Sacramento Eucharistiae: non ergo mirum si in Symbolo, quod Catechumeni etiam ante baptismum suscipiendum edocti, ne profiteri debent, non contineatur hic articulus, cuius fides explicita ab eis non exigitur donec hoc Sacramentum essent suscepturi.