Scotus Academicus, Tomus octavus: De Divino Gratiae Beneficio, et initium De Virtutibus Theologicis

AN, ET QUID SIT MERITUM BONORUM OPERUM.

NOTANDUM 1. Meriti nomen in Scripturis sacris quatuor modis usurpari: Primo namque accipitur interdum in bonam, interdum in malam partem, dum bonis et malis operibus aliquid tribuitur; nam illa retributione praemii, haec retributione poenae digna sunt. Bonis quidem operibus tribuitur meriti nomen Ecclesiastici 16. Omis mi- sericordia faciet locum unicuique secundum meritum operum suorum; malis vero operibus idem meriti nomen adscribitur 2. Paralipomenon. 19. Iram Domini merebaris. Et Iob. 6. Utinam appenderentur pec- cata mea, quibus iram merui. Secundo meriti nomen in bonam par- tem usurpatum generaliter extenditur ad id omne opus, cui respondet aliquod praemium sive ex dignitate operantis, sive ex liberalitate lar- gientis: qua ratione non solum infantes recenter baptizati dicuntur mereri regnum caelorum; sed et Ecclesia in benedictione cerei Pascha- lis ait: O felix culpa, quae talem ac tantum meruit habere Redemp- torem! Tertio strictius usurpatur meriti nomen ad significandum in- terdum ipsam mercedem promeritam; qualiter apud sanctos Patres caelestis gloria et aeterna felicitas dicitur meritum bonorum operum, passive scilicet, quia nempe est merces et corona ipsorum bonorum operum. Denique strictissime ac propriissime usurpatur meriti no- men, quatenus significat actionem liberam ordinatam ad praemium sibi repromissum, vel ex dignitate personae operantis, vel ex ipsa operis praestantia, vel ex congruitate aut iustitia praemiantis. Hinc triplex solito distinguitur meritum: Primum cui debetur ex rigore iuris praemium, quod ideo vocatur meritum de rigore iustitiae. Secundum cui praemium debetur ex iustitia propter dignitatem operis, appellaturque meritum de condigno. Tertium denique illud est cui praemium ex decentia et congruentia et liberalitate premiantis confertur, quod ideo appellatur meritum de congruo.

NOTANDUM 2. Meriti nomen hac in quarta et ultima acceptione adeo exosum esse haereticis huius temporis, ut Calvinus, lib. 3. Institutionum, cap. 5. scribere non dubitaverit quod quicumque primus illud operibus humanis ad iudicium Dei comparatis aptavit, ille fidei sinceritati pessime consuluit; quocirca ibidem nomen hoc fastuosissimum appellat. Certe, inquit, ut est fastuosissimum, nihil quam obscurare Dei gratiam, et homines prae superbia imminere potest. Existimat enim impudentissimus ille haeresiarcha nos quidquam apud Deum nostris operibus non posse promereri: ait enim ibidem:

Bonorum operum laudem non, ut Sophistae faciunt, inter Deum et hominem partimur; sed totam integram ac illibatam Domino salvamus. Tantum hoc homini assignamus, quod ea ipsa quae bona erant, sua impuritate polluit et contaminat: nihil enim ab homine erit quantumvis perfecto, quod non sit aliqua macula inquinatum. Vocet igitur Dominus in iudicio, quae in humanis operibus optima sunt, suam in illis quidem iustitiam agnoscet, hominis vero dedecus et probrum. Placent itaque Deo bona opera, nec suis auctoribus sunt infructuosa. Quid magis? amplissima Dei beneficia remunerationis loco statuit, non quia ita merentur, sed quia divina benignitas hoc illis ex seipsa praemium statuit.

Ex quibus colligere est, quod sentiat Calvinus bona nostra opera non sua dignitate, sed ex Dei liberalitate mercedem et praemium nobis comparare.

NOTANDUM 3. Quod etsi absolute Deus respectu creaturae non sit dicendus debitor; quippe nihil est in nobis, quod ipsius divina omnipotentiae et munificentiae non sit opus; attamen ex bonitate et fidelitate sese nostrum debitorem constituit: seu, ut loquitur S. Augustinus in Psal. 109. Deus fecit se nobis debitorem, non aliquid a nobis accipiendo, sed tanta nobis promittendo. Et Serm. 151. De tempore: Promissor Deus debitor factus est bonitate sua, non praerogativa nostra. Quid ei dedimus, ut eum debitorem teneamus? Concinit S. Cyprianus, lib. De opere et elemosyna, in fine, ubi de vero Misericorde ait: Promeretur Christum iudicem, Deum sibi computat debitorem. Et Fulgentius in prologo in Paulum ad Monimum: Sua largitate dignatus est se facere debitorem. Et Bernard., lib. De Gratia et libero Arbitrio: Promissum quidem ex misericordia, sed tamen ex iustitia persolvendum. Cum enim Deus sit fidelis et verax, Apocal. 19, verax quidem in promittendo, fidelis promissa implendo, inde est quod ubi promisit aliquid, ex veritate et fidelitate tenetur illud implere: et subinde cum spoponderit ⟦leg.? raw: pluribi⟧ se daturum vitam aeternam digne sacramenta suscipientibus, et implentibus divina mandata, nemini dubium esse debet, quod ubi homo illa praestiterit, Deum sibi debitorem habeat.

His ita praemissis, duo nobis supersunt determinanda: Primum, an revera opera bona ab homine iusto elicita aliquid promereantur. Secundum, quae sit meriti definitio et natura.

Conclusio prima. — REVERA IUSTUS PER SUA BONA OPERA POTEST ALIQUID A DEO VERE ET PROPRIE MERERI. Haec enim est de fide determinata in Concilio Tridentino, Sess. 6. cap. 16. his verbis:

Iustificatis hominibus, sive acceptam gratiam perpetuo conservaverint, sive amissam recuperaverint, proponenda sunt Apostoli verba: Abundate in omni opere bono, scientes quod labor vester non est inanis in Domino, non enim iniustus est Deus, ut obliviscatur operis vestri, et dilectionis, quam ostendistis in nomine ipsius, et nolite amittere confidentiam vestram, quae magnam habet remunerationem: atque idcirco bene operantibus usque in finem, et in Deo sperantibus proponenda est vita aeterna, et tamquam gratia filiis Dei per Christum Iesum misericorditer promissa, et tamquam merces ex ipsius Dei promissione bonis ipsorum operibus et meritis fideliter reddenda.

Hinc Can. 32. ita decernit:

Si quis dixerit hominis iustificati bona opera ita esse dona Dei, ut non sint etiam bona ipsius iustificati merita, aut ipsum iustificatum bonis operibus, quae ab eo per Dei gratiam et Iesu Christi meritum, cuius vivum membrum est, fiunt, non vere mereri augmentum gratiae, vitam aeternam, et ipsius vitae aeternae, si tamen in gratia decesserit, consecutionem, atque etiam gloriae augmentum: anathema sit.

Probatur 1. haec veritas variis Scripturae sacrae oraculis. Primo quidem illis omnibus, quibus asseritur Deum bonis iustorum operibus retribuere mercedem, nam merces et meritum sunt correlata. Sic Genesis 15. Deus Abrahamo spondet: Ego ero merces tua. Sap. 5. Iusti autem in perpetuum vivent, et apud Dominum est merces eorum. Ecclesiastici 18. Ne cesseris usque ad mortem iustificari, quia apud Dominum est merces bonorum operum. Matthaei 5. Merces vestra copiosa est in caelis. 1. ad Cor. 5. Unusquisque proprium mercedem accipiet secundum suum laborem. Item ex eis textibus, in quibus Deus dicitur reddere seu retribuere homini secundum opera sua. Sic Psal. 61. Tu reddes unicuique secundum opera sua. Idem habetur Matthaei 16. et 25. et Rom. 2. Reddere autem unicuique secundum opera sua, est reponere praemium bonis operibus debitum. Item ex his locis, in quibus dicitur iustos facere aliquid dignum apud Deum, quae certe dignitas alia non est, quam operum, quae digna sunt mercede atque praemio. Sap. cap. 3. Deus tentavit eos, et invenit eos dignos se. Ad Coloss. 1. Et ambuletis digne Deo per omnia placentes, in omni opere bono fructificantes. 2. ad Thessalon. 1. Ut digni habeamini regno Dei. Denique ex illis locis, in quibus habetur expresse, quod Deus reddit mercedem bonis operibus tamquam meritis. Sic Ecclesiastici 16. Misericordia facit unicuique locum secundum meritum operum suorum. Ibi licet in textu Graeco non habeatur secundum meritum operum, sed secundum opera, maior tamen habenda est ratio Vulgatae, quae ab exemplaribus Graecis correctioribus, quam nunc sint, desumpta est, et sola est authentica, et sine dubio verum Scripturae sensum exprimit. Nam idem est facere alicui locum secundum opera eius, et facere illi locum secundum meritum operum. Si enim ⟦illegible: page ends mid-sentence; raw "Si enim er nperilus. imm non est", possibly "ex operibus, iam non est…"⟧ …gratiam. Rom. 11. Et, Ei autem qui operatur, merces non imputatur secundum gratiam, sed secundum debitum, Rom. 4.

Probatur secundo ex Concilio Arausicano, Can. 18. Debetur merces bonis operibus si fiunt, sed gratia, quae non debetur, praecedit ut fiant. Lateranensi sub Innocentio III. et refertur cap. Firmiter: Per rectam fidem et operationem bonam placentes Deo ad aeternam merentur beatitudinem. Florentino in decreto unionis Graecorum, ubi de Purgatorio dicit illorum etiam animas, qui post baptisma susceptum nullam omnino peccati maculam incurrerunt, illas etiam, quae post contractam peccati maculam, vel in suis corporibus, vel eisdem exutae corporibus sunt, purgatas in caelum mox recipi, et intueri clare ipsum Deum trinum, et unum sicuti est, pro meritorum tamen diversitate alium alio perfectius.

Probatur tertio ex Coelestino Papa, Epist. ad Episcopos Galliae cap. 12. Tanta, inquit, erga homines est bonitas Dei, ut nostra velit esse meritum, quae sunt ipsius dona, atque pro his, quae largitus est, aeterna praemia sit donaturus.

Probatur quarto ex Patribus; Cypriano Epist. 56. et libro De unitate Ecclesiae, his verbis: Accipiunt merita nostra mercedem. Hilario, Can. 9 in Matth. Ambr. in cap. 17. Luc. et Serm. 7. in Psal. 118. ubi de iusto loquens ait: Scit sibi regnum coelorum, Angelorum consortium, coronam quoque repositam esse meritorum. Et S. Augustino Epist. 105. Nullane igitur sunt merita iustorum? Sunt plane quin iusti sunt. Et postea: Sicut merito peccati tamquam stipendium redditur mors, ita merito iustitiae tamquam stipendium vita aeterna. Et postea: Quod est ergo meritum ante gratiam? qua merito percipit gratiam, cum omne bonum meritum nostrum non in nobis faciat nisi gratia, et cum Deus coronat merita nostra, nihil aliud coronat quam munera sua? Unde lib. De gestis Pelagii, cap. 11. lib. De Gratia et libero Arbitrio, cap. 8. Cum data fuerit gratia, incipiunt etiam esse merita nostra bona per illam tamen; nam si sese illa subtraxerit, cadit homo, non erectus, sed praecipitatus libero arbitrio. Et postea: Considerans illa Apostoli verba: Bonum certamen certari, cursum consummari, etc. subiungit: Ista utique iam merita sua bona commemorat, ut post bona merita consequatur coronam, qui post merita mala consecutus est gratiam. Denique attendite quid sequatur: Superest, inquit, mihi corona iustitiae, quam reddet mihi Dominus in illa die iustus iudex, cui coronam redderet iustus iudex, si non donasset gratiam misericors Pater, etc. Et cap. 7. Si ergo Dei dona sunt bona merita tua, non Deus coronat merita tua tamquam merita tua, sed tamquam dona sua. Et Serm. 18. De verbis Apostol. cap. 5. Cum Deus coronat meritum tuum, nihil coronat nisi dona sua. — His subscribit S. Prosper in responsione ad cap. 6. Gallorum: Iustificatus, inquit, homo accepit donum quod meritum acquirat et meritum. Et S. Bern. Serm. 68 in Cantica: Meritum, inquit, habere audes, habita data noveris, perniciosa superbia, penuria meritorum.

Adstipulatur etiam ratio; ibi enim datur locus merito, ubi locus est iustitia: atqui inter hominem et Deum datur iustitiae locus, non quidem secundum absolutam aequalitatem, sed secundum proportionem quamdam, in quantum scilicet uterque operatur secundum modum suum; Deus quidem ordinando hominem in ultimum finem, homo vero agendo secundum ordinationem Dei.

Obiiciunt haeretici varios Scripture textus, quibus probare nituntur, primo omnia nostra opera esse immunda: sic Isaiae 64. Facti sumus ut immundum omnes nos, et quasi pannus menstruatae universae iustitiae nostrae: ergo tantum abest, ut opera nostra aliquid mercedis apud Deum promereantur, imo divinam indignationem prorocant.

Secundo, quod omnia opera nostra sint inutilia: sic Lucae 15(?). Cum feceritis omnia quae praecepta sunt vobis, dicite, quia servi inutiles sumus. Tertio, quod vita aeterna detur tamquam haereditas nobis ut filiis ex misericordia et gratia: igitur non propter bona opera. Patet antecedens ex illo Isaiae 55. Omnes sitientes venite ad aquas: venite, emite absque argento, et absque ulla commutatione. Item ex illo ad Rom. 8. Si Filii, et haeredes, haeredes quidem Dei. Consequentia etiam apparet vera ex illo Rom. 11. Ei autem qui operatur merces imputatur, non secundum gratia, sed secundum debitum; et consequenter cum vita aeterna nobis gratis conferatur, evidens est quod non detur propter merita.

Respondeo, hos omnes contextus Scripturae sacrae nobis non adversari. Non quidem primus: nam, ut fatetur etiam Calvinus, mens Isaiae solum est reterre querimoniam Iudaeorum, qui in exilium missi iram Dei in se sentiebant: non vero agit Propheta de universo humano genere. Et dico cum S. Hieronymo, ibi dumtaxat sermonem institui de Iudaeis, quorum iustitiae, hoc est sacrificia, observationes, et caeremoniae legales, quae tum ibi, tum alibi saepe in Scriptura vocantur iustitia, adveniente Christo reputatae sunt immundae, propterea quod Iudaicus populus tunc temporis multa perperam contra legis mandata adiiciendo, divinam iram provocabat, Deumque labiis tantum et externo ritu honorabat. Cui explicationi favet textus; nam caput, unde verba praefata deprompta fuere, totum est de adventu Messiae; sic enim incipit: Utinam disrumperes coelos, et descenderes. Et postea: Descendisti, et a facie tua mentes defluxerunt.

Ad secundum textum, dico illius loci triplicem esse sensum; quorum primus, quod simus servi inutiles, quia nihil ad vitam aeternam utile facimus secundum conditionem naturae et nativitatis humanae, sed secundum beneficium gratiae et adoptionis divinae. Ita explicat S. Ambr. lib. 8. in Lucam; Ergo, inquit, agnosce te esse servum plurimis obsequiis defaeneratum, non te praeferas, quia filius Dei diceris: agnoscenda gratia, sed non ignoranda natura. Secundus sensus, quod simus servi inutiles respectu Dei, qui bonorum nostrorum non indiget, licet simus utiles respectu nostri, quia quidquid boni facimus per observationem mandatorum cedit in commodum et utilitatem nostram. Ita hunc locum interpretatur Beda. Tertius sensus est, quod simus servi inutiles, iuxta communem modum loquendi, quo solemus appellare servum inutilem eum, qui nihil ex se facit, sed tantum ea praestat quae imperantur; quae interpretatio quadrare videtur menti Christi Domini; subiungit enim: quod debuimus facere fecimus. — Ad tertium dico, quod licet aeterna vita detur ex gratia, tamen datur ut merces: quia ut recte dixit Concilium Arausicanum, Can. 18. Debetur merces bonis operibus si fiunt: sed gratia, quae non debetur, praecedit ut fiant.

Obiiciunt secundo. Servus non censetur aliquid mereri, quando id omne quod exequitur solvere debet ut debitum obsequium Domino suo: sed homines qui servi Dei sunt, Deo debent id omne quod in eius honorem et obsequium impendunt: igitur hoc titulo nihil merentur. — Respondeo primo, negando maiorem; tum quia servus per obsequium impensum Domino suo meretur quae sibi necessaria sunt ad victum et vestitum, iuxta illud Corinth. 9. Non alligabis os bovis trituranti. Tum quia quando Dominus convenit cum servo de mercede, tunc servus per obsequium, vi pacti atque promissionis, potest aliquid promereri: Deus autem convenit cum hominibus de felicitate aeterna tribuenda servantibus divina mandata, et aliquid pro Dei gloria facientibus aut patientibus. Respondeo secundo, quod homines nedum sint servi Dei, sed filii adoptivi, et donati libertate, quam nobis promeruit Christus: subindeque ea libertate possunt aliquid apud Deum promereri per bona sua opera.

Obiiciunt tertio. Cum Christus meruerit nobis vitam aeternam, vel ipsius meritum nobis sufficit ad eam obtinendam, vel non. Si sufficit, merita nostra superflua sunt: si non sufficit, insufficiens fuit eius oblatio ad salutem nostram, quod asserere impium est et blasphemum. — Respondeo, Christi meritum esse sufficientissimum, neque ullatenus per cooperationem meritorum nostrorum eius sufficientiam imminui, sed dumtaxat applicari: quemadmodum enim vis agendi creaturarum in operibus naturalibus non arguit insufficientiam omnipotentiae divinae, sed magis eam demonstrat ac notificat, aperiendo videlicet qualiter Deus non solum creaturae dederit esse, sed et operandi virtutem communicaverit: ita vis iustorum meritoria atque cooperatio arguit potius sufficientiam et excellentiam meritorum Christi, qui non solum potuit iustis concedere esse supernaturale, sed et virtutem operandi supernaturaliter ac merendi. Inde quod sicut sufficientia bonorum Christi operum, orationis, dilectionis, abstinentiae, et aliorum, non excludit ea(?)dem nostram orationem, dilectionem, abstinentiam, et caetera bona opera, ita neque sufficientia meritorum Christi excludit bona nostra merita.

Obiiciunt denique S. Augustinum, qui videtur pluribus excludere humana merita, maxime lib. De Praedest. sanctorum, cap. 15. ubi ait: Humana hic merita contabescunt, quae perierunt per Adam; ut regnet quod regnat Dei gratia per Iesum Christum Dominum nostrum. — Respondeo, S. Augustinum per haec verba excludere dumtaxat humana merita solis naturae viribus elicita: quippe eo capite comparationem instituit inter Christum et Christianum; et probat quod quemadmodum Christus non meruit suam Incarnationem, ita neque Christianus suam mereri potest vocationem. Hinc post praedicta verba subdit: Quisquis in capite nostro praecedentia merita singularis illius generationis intuemini(?), ipse in nobis membris eius procedentia merita multiplicatae regenerationis inquirat, neque enim retributa est Christo illa generatio, sed tributa, ut alienus ab omni obligatione peccati de Spiritu et Virgine nasceretur; sic et nobis, ut ex aqua et Spiritu renasceremur, non retributum est pro aliquo merito, sed gratis tributum.

Conclusio secunda. — MERITUM EST OPIS LIBERAE, ET HONESTAE, ELICITAE AB HOMINE VIATORE, ET ACCEPTATUM A DEO, UT DIGNUM REMUNERATIONE ALIQUA BONITATIS AUT IUSTITIAE TITULO DEBITA.

DIGNUM REMUNERATIONE ALIQUA BONITATIS AUT IUSTITIAE TITULO DEBITA.

Colligitur ex Doctore Subtili in 2. dist. 17. num. 1. ubi ait: Dico quod meritum est aliquid acceptatum vel acceptandum in aliquo, pro quo ab acceptante est aliquid retribuendum illi, in quo est, quasi debitum illi pro illo merito, vel ultra pro quo meruit. Ibique notat Doctor, quod cum respectu Dei nihil sit acceptandum, quod non fuerit acceptatum ab aeterno, ideo, inquit, in descriptione meriti non oportet alere(?) acceptandum in ordine ad Deum. — Dicitur itaque primo opus liberum: quia enim naturalia sunt, aut coacta et involuntaria nullam omnino laudem nec mercedem merentur. Additur honestum, quo significetur opus meritorium debere esse actum alicuius virtutis: opera namque vitiosa et peccaminosa non mercedem, sed vindictam et ultionem provocant. Sequitur, elicitum ab homine viatore. Nam inquit Doctor in 1. dist. 21. qu. 2. ponere meritum de congruo, vel de condigno in anima post mortem, non videtur doctrinae Theologicae consonum, quae ponit statum illum ab istis immunem. — Caetera adduntur ad explicandam meritorum diversitatem. Nam meritis de condigno debetur praemium titulo iustitiae, meritis vero de congruo dumtaxat titulo bonitatis et misericordiae. Omnes autem praefatae definitionis particulae clarius patebunt, et firmabuntur in tertia sequenti Quaestione, in qua conditiones ad meritum necessarias aperiemus.