Scotus Academicus, Tomus octavus: De Divino Gratiae Beneficio, et initium De Virtutibus Theologicis

NOTANDUM 1. Nomine gratiae, nos hic solum intelligere gratiam actualem et auxiliantem, non vero habitualem et sanctificantem; quippe certum est gratiam habitualem ad veritates naturales cogno- scendas non esse necessariam; plurimi namque infideles et Gentiles Philosophi ea gratia destituti, ut Plato, Socrates, Aristoteles, multas veritates etiam ad Deum spectantes, puta eius existentiam, veritatem, aliaque illius attributa ex creaturis agnoverunt. Quapropter S. Augu- stinus cum libro primo Soliloquiorum, cap. 2. dixisset, Deus qui non- nisi mundos cerum scire voluisti, hanc assertionem revocarit libro 1. Retractationum, his verbis Responderi enim potest, inquit, multos etiam non mundos multa scire. Solum igitur movetur difficultas de gratia actuali, seu operativa, quae hominem reddit ab intrinseco po- tentem ad aliquos actus exercendos, quos solius naturae viribus eli- cere non posset.

NOTANDUM 2. Veritatem aliquam dici naturalem triplici ex capite: nimirum vel ex parte luminis et medii, quo cognoscitur tantum: vel dumtaxat ex parte obiecti et rei quae cognoscitur: vel ex parte rei et luminis simul. Ex parte quidem luminis tantum: sic Dei existentia, et illius divina attributa, licet sint ordinis divini, ac proinde praeter- naturalis, tamen cognoscuntur per lumen naturale: nam inquit Apo- stolus ad Roman. 1. Invisibilia ipsius a creatura mundi, per ea quae facta sunt intellecta conspiciuntur; sempiterna quoque eius virtus, et divinitas. Ex parte obiecti tantum, quod nimirum ex se est ordinis et entitatis naturalis, sed per medium aliquod naturale et sensibile non potest cognosci, neque ex rebus sensibilibus sufficienter deduci. Tales sunt liberae cordium cogitationes, quamdiu non manifestantur exterius per voces, aut nutus, aut alia signa. Tertio denique ex parte obiecti et medii simul; qualia sunt ea omnia, quae non solum sunt ordinis et entitatis naturalis, sed praeterea sui speciem sensibus in- gerunt; sique mediante cognitione sensitiva percipi possunt ab in- tellectu, cuiusmodi sunt omnia elementa, necnon et corpora multa, quae nostris oculis obversantur. De huiusmodi autem triplici veritate praesens movetur quaestio, utrum absque speciali gratiae actualis be- neficio nobis possit innotescere.

NOTANDUM 3. Omnem veritatem naturalem distribui, vel in spe- culativam, vel practicam. Speculativa est, in cuius sola cognitione conquiescit intellectus, puta caelum esse incorruptibile, terram esse immobilem, etc. Praeterea vero ea est, quae praeter intellectus cogni- tionem etiam ordinatur, et denotat aliquid faciendum vel omitten- dum respective ad assecutionem finis. Porro hac in praesenti Quaestione dumtaxat futurus est sermo de veritate speculativa: in sequenti vero movebitur controversia de veritate practica, utrum videlicet ad illius notitiam assequendam opus sit aliquo speciali gratiae auxilio. Haec autem utraque veritas sumi potest vel distributive, vel collective. Quod cum sumitur, cum accipitur tota collectio omnium prorsus veri- tatum naturalium, sive cum omnes veritates simul accipiuntur: di- stributive autem, quando una, aut plures earum sumuntur seorsim, et sine aliis. Quemadmodum enim aliquis habens unicum denarium, potest illum omnibus pauperibus distributive erogare, quia nullus est, cui non possit illum tribuere: non potest autem eum dare omnibus simul collective, ita ut singuli denarium integrum accipiant: sic quaeri potest, an possimus pro hac mortali vita omnes veritates naturales absque gratiae beneficio cognoscere distributive: ita quod ex eis nulla sit, quae naturaliter non possit innosci: an vero omnes etiam col- lective sic deprehendere possimus. — Circa quod triplex potissimum est Antiquorum sententia: Prima est Henrici, quam refert et refellit Do- ctor in 1. dist. q. 4. n. 2. docentis nos multotiens assequi posse no- titiam certam ullius veritatis naturalis absque speciali illustratione gratiae. Quam utique sententiam ex parte videtur imitatus est Vazquez disp. 1. cap. 2. ubi docet, notitiam cuiusque veritatis naturalis mo- rentis atque adiacens ad recte vivendum non posse haberi sine auxilio gratiae per Christum: quae vero ad virtutem non moratur, posse quidem haberi auxilio gratiae Dei. Secunda sententia eorum est, qui docent intellectum hominis lapsi posse cum solo concursu generali Dei omnem veritatem naturalem specula- bilem deprehendere, non solum divisim, sed et coniunctim. Sic sentire videtur Durandus in 2. dist. 25. q. 1. Tertia sententia est Theologorum Subtilis, adnuentium hominem lapsum posse cognoscere veritates naturales divisim, absque speciali gratiae beneficio ei subsidio, non vero coniunctim.

Conclusio prima. — POTEST HOMO ETIAM IN STATU NATURAE LAPSAE CUM SOLO GENERALI DEI CONCURSU, ET ABSQUE SPECIALI GRA- TIAE SUBSIDIO ET ILLUSTRATIONE, ALIQUAS VERITATES SPECULATIVAS NATURALIS ORDINIS CERTO COGNOSCERE. Haec est communior, et cer- tior sententia apud Theologos.

Probaturque plurimis Scripturae textibus, quibus constat homines posse non solum rerum creatarum, sed etiam Dei, ut auctoris et ad- ministratoris naturae, certam notitiam habere: sic Sapientiae 1. 1. In- vestigatione sanctificati, et creatura invisibilis per eam quae facta est inventur. Psal. 18. Caeli enarrant gloriam Dei, et opera manuum eius annunciat firmamentum. Similiter S. Paulus ad Rom. 1. perspicue docet posse de Deo cognosci multa naturaliter, cum ait: Qui notum est Dei, manifestum est in illis. Deus enim illis manifestavit: quoniam quidem ipsius a creatura mundi per ea quae facta sunt intellectu aspiciuntur: sempiterna quoque eius virtus, et Divinitas: ita ut sint inexcusabiles nempe Gentiles Philosophi, de quibus ibi sermo est) quia cum ignorissent Deum, non sicut Deum glorificaverunt. — Quibus Apostolus duntaxat maxime significat: primum quidem aliquid esse in Deo ita conspicuum, ut vel ipso solo lumine naturali agnosci possit, quod ideo appellat notum Dei: alioquin enim certum est in Deo nihil esse tam abstrusum, tamque humanis mentibus impervium, quod per gratiam et specialem revelationem non possit apprehendi: sic enim personarum Trinitas, et aequalitas in unitate essentiae, quae naturaliter latet, per revelationem et gratiam patet et innotescit. Significat praeterea his verbis, Per ea, quae facta sunt intellecta conspiciuntur, Gentiles Philosophos per naturalem discursum ex creaturis, tamquam ex divinis effectibus aliquam Dei notitiam fuisse assecutos, et quidem tantam, ut ideo fuerint inexcusabiles, quod eum Deum cognovissent, non sicut Deum glorificaverunt. — Nec obest, quod ibidem dicat Apostolus Deus enim illis manifestarit: intelligit enim, manifestasse non speciali revelationis aut gratiae subsidio, sed per creaturas a se conditas, ut significant sequentia verba, per ea, quae facta sunt intellecta conspiciuntur. Hic revocanda sunt, quae diximus in priori volumine ad demonstrandum Dei notitiam naturali lumine nobis esse insitam.

Probatur insuper haec assertio auctoritate SS. Patrum, Augustini, libro De spiritu et littera, cap. 12. ubi eos, de quibus loquitur Apostolus Roman. 1. Qui veritatem Dei in iniustitia detinent, dicit, per invisibilia creaturae pervenisse ad intelligentiam invisibilis Creatoris. Et paulo post eos appellat cognitores Creatoris per creaturam. Plures eiusdem auctoritates ex Doctore subiiciemus infra. — Ipsi subscribit fidelissimus eius discipulus S. Prosper lib. Contra Collatorem, cap. 22 ubi Cassianum affirmantem posse nos naturalem notitiam ad salutem reparari, sic carpit: Quid ad renovationem miserae vetustatis idoneam definit, praevaricatricis scientiae nuditatem? Quasi ista scientia, vel ex naturae opibus residua, vel ex legalis doctrinae eruditione quaesita, possit sui perceptione praestare, ut quod faciendum noverimus, etiam facere diligumus. Quibus verbis fatetur in nobis superesse quamdam scientiam, et certam veritatis deprehensionem ex reliquiis naturae a Deo conditae.

Probat etiam hanc veritatem Subtilis Doctor in 1. dist. 3. q. 4. contra Academicos, et Henricum, qui contendebant, nullam a nobis comparari posse naturae viribus certam cognitionem: primo quidem ex Aristotele 2. Metaph. Prima principia sunt omnibus nota, sicut ianua in domo, quia ianua neminem latet, licet interiora domus lateant, inquit Doctor; unde sic arguit: quod convenit omnibus alicuius speciei, sequitur naturam specificam: igitur cum quisque habeat certitudinem infallibilem de principiis primis, et insuper, cuilibet sit naturaliter evidens forma syllogismi perfecti, sicut patet ex eius definitione; cunque scientia conclusionis non dependeat nisi ex evidentia principiorum, et ex evidentia syllogistica illationis; consequens est, quod cuilibet naturaliter scita potest esse quaecunque conclusio demonstrabilis ex praemissis per se notis. — Secundo, cum Henricus maxime suam tueatur sententiam auctoritate sancti Augustini, probat Doctor eumdem sanctum Doctorem concedere nos posse naturaliter assequi certam cognitionem per experientiam sensuum: quod utique demonstrat primo, ex lib. 15. De Trinitate, cap. 12. ubi ait: Absit a nobis, ut ea, quae didicimus per sensus corporis vera esse dubitemus; per ea quippe didicimus coelum, terram, et quae in eis nota sunt nobis, quantum ille, qui nos et ipsa condidit innotescere nobis voluit. Ex quibus sic infert Doctor: «Si igitur non dubitamus de veritate eorum, et non fallimur: ergo certi sumus de cognitis per viam sensus; nam certitudo habetur, quando excluditur dubitatio et deceptio». — Insuper, S. Augustinus concedit ibidem certitudinem de actibus nostris: Sive quis dormiat, inquit, sive vigilet, vivit; quia etiam dormire, et in somnis videre, viventis est. Nec valet dicere, inquit Doctor, vivere non esse actum secundum sed primum; quia subdit ibidem Augustinus: Si aliquis dicat, Scire me vivere, falli non potest, etiam quocirscumque reflectendo supra primum scitum. Et ibidem: Si quispiam dicat, Volo esse beatus, quomodo non impudenter respondetur. Forte falleris? Et si dicat, Scire me hoc velle, et hoc me scire scio, iam his duobus et tertium potest addere, quod haec duo sciat: et quartum, quod haec duo se scire sciat: et similiter in infinitum numerum pergere. Et ibidem: Sed quispiam dicat, errare nolo; nonne sive erret, sive non erret, eum errare nolle certum erit? Et alia, inquit, reperiuntur, quae contra Academicos valent, qui nihil sciri posse ab homine contendunt. Et sequitur ibidem: Sunt inde libri tres nostri, primo nostrae conversationis tempore scripti, quos qui poterit legere, lectosque intellexerit, nihil eum profecto ab eis, quae contra perceptionem veritatis argumenta multa intenta sunt, permovebunt. Item eodem 15. c. 15. Illa quae sciuntur, ut numquam etiam excidere possint, quoniam praesentia sunt, et ad naturam ipsius animae pertinent, cuiusmodi est illud, quod nos vivere scimus.

Constat igitur ex sancto Augustino haberi posse certam rerum naturalium notitiam, idque solis vel ingeniti vel comparati luminis viribus, quo quisque experitur dum agit se actum habere, et dum vivit se vita esse donatum.

Probatur insuper Conclusio ratione: Homo ex natura sua habet principia sufficientia ad comparandam notitiam speculativam rerum naturalium: ergo ad id non est opus gratiae subsidio. Sequela manifesta est; non enim alia ratione gratia censetur esse necessaria ad rerum fide divina credibilium notitiam assequendam, quam quia ad id naturae vires deficiunt. Antecedens vero probatur; constat enim hominem per sensus internos et externos naturaliter percipere obiecta sensibilia, ex quibus veritates naturales deducuntur; deinde, per intellectum agentem fabricare potest species intelligibiles, quae talem sensuum apprehensionem exprimant; ac demum eamdem formatam ab intellectu agente rerum per sensus perceptarum excussam imaginem in intellectu possibili percipere, sicque perfectam habere formalem illarum rerum notitiam: habet igitur homo ex natura sua sufficientem virtutem ad cognoscendam quamlibet veritatem naturalem; neque ad id ei opus est gratiae auxilio. — Secundo, si gratia foret homini necessaria ad cognoscendas veritates naturales, maxime ut principium physicum, vel ut principium morale talis cognitionis: at neutrum recte potest asseri. Non quidem primum, quia intellectus est sufficiens principium activum ad eliciendam cognitionem, dummodo sit informatus specie intelligibili; quam (ut mox diximus) assequi potest naturae viribus.

Non etiam ut principium morale; nam huiusmodi principium dupliciter censeri potest esse necessarium ad cognitionem formandam, puta vel intrinsece lumen ingerendo, aut phantasmata dirigendo: vel extrinsece obiecta videlicet convenientia applicando, aut impedimenta auferendo: sed neutro modo gratia videtur esse necessaria ad cognitionem veritatum naturalium disiunctive, et in speciali sumptarum; interna enim illuminatio, qua ab obiectis fieri nequit, quaeque idcirco supernaturalis esse debet, non spectat ad modum cognoscendi veritates naturales, qui homini debet esse connaturalis: obiecta vero sufficienter proponuntur sensibus ex vi ordinis naturalis, quem Deus inter causas universi constituit, modo ipse suum concursum generalem eis non deneget: neque ad tollenda impedimenta opus est speciali providentia Dei; quia quae reperiuntur in rei alicuius indagatione, ea facile humana industria, et labore superari possunt. Nulla igitur ratione necessarium videtur gratiae subsidium, ad veritatum naturalium divisim sumptarum notitiam assequendam. — Confirmatur: non potuisset absque aliqua imperfectionis nota, et naturaliter debitae Providentiae defectu, talis rerum ordo institui, ut nullus hominum veritatem aliquam naturaliter cognosceret: igitur ita factum esse non est iudicandum; Deus siquidem sagaci providentia ac sapientia ordinatissime cuncta constituit ac disposuit. Patet ⟦antecedens⟧: quemadmodum enim manca esset providentia, si talem instituisset ordinem, ut omnes vel caeci, vel surdi, vel elingues nascerentur: ita, et multo magis si omnes essent amentes, et usu rationis perpetuo destituti: posito autem usu rationis, et obiectis naturaliter occurrentibus, cum generali Dei concursu, non possunt non cognosci veritates multae, maxime illae, quae adeo manifestae sunt, ut nullus sit rationis compos, qui non statim eas sine ulla difficultate percipiat; cuiusmodi sunt ignem esse calidum, hominem esse risibilem, totum esse maius sua parte: igitur ad id non videtur gratia esse necessaria.

Obiicies 1. Nonnullos Scriptura textus, quibus probari videtur gratiam esse necessariam ad veritatem detegendam; maxime vero illud Genes. 6. Cuncta cogitatio cordis intenta est ad malum. Item illud 2. ad Cor. 3. Non quod simus sufficientes cogitare aliquid a nobis tamquam ex nobis; sed sufficientia nostra ex Deo est. Ergo S. Paulus censet nos nullam certam cogitationem formare posse absque divino auxilio. — Nego consequentiam, et ad primum textum dico: cuncta cogitatio intenta est ad malum, ut plurimum, concedo: semper, nego: sic enim ibidem dicitur, quod omnis caro corruperat viam suam, et tamen ibidem legimus: Noe invenit gratiam coram Domino. Ad secundum dico, ex textu sufficienter apparere S. Apostolum loqui non de qualibet cogitatione et cognitione veritatis, sed de cognitione sancta, id est, ad veram sanctitatem et iustitiam conferente, necnon valente ad salutem et ad fiduciam illam excitandam, de qua immediate dixerat: Fiduciam talem habemus per Christum ad Deum: ut etiam interpretatur S. Augustinus, lib. De bono perseverantiae, cap. 13. ubi ait: Quod attinet ad pietatis ritum, et rerum Dei cultum, non sumus sufficientes cogitare aliquid ex nobis: tales autem cogitationes fatemur haberi non posse absque speciali gratiae beneficio. Vel aliter distinguo antece…lens: non sumus sufficientes cogitare aliquid ex nobis tamquam ex nobis, quod proficiat ad salutem, et conferat ad fidem persuadendam, concedo: simpliciter, et absolute, nego. Possumus enim asserere eam esse mentem Apostoli, ut patet ex textu; siquidem gratulatus fuerat Corinthiis, quod essent Epistola Christi scripta, non atramento, sed Spiritu Dei vivo: gratulatus etiam fuerat sibi, quod haec Epistola mi- nisterio suo fuisset scripta. Ne ergo tantae rei ministerium videretur sibi arrogius adscripsisse, illud totum ad gratiam sui Domini refert, et in doni Auctorem refundit. Unde subdit: Fiduciam autem talem habemus per Christum ad Deum, non quod sufficientes simus cogitare aliquid ex nobis, quasi ex nobis, sed sufficientia nostra ex Deo est. qui et idoneos nos facit ministros Novi Testamenti. Ex quibus apparet Apostoli mentem dumtaxat esse, ut profiteatur se non esse sufficientem cogitare aliquid ex se, quod pertineat ad fidem persuadendam.

Obiicies 2. Concilium Milevitanum, seu Carthaginense decernens Canone 1. Utrumque Dei donum est, et scire quid agere debeamus, et diligere, ut faciamus. Item illud Arausicanum Canone 9. Divini est mu- neris cum recte cogitamus. — Nego consequentiam: loquuntur enim dumtaxat Concilia de cogitationibus et veritatibus ad assecutionem aeternae vitae spectantibus, ut colligere licet, tum ex eo, quod eadem Concilia aperte profitentur se contra Pelagianorum et Semipelagia- norum errorem Catholicum dogma in suis Canonibus statuere; indeque agere de cognitione veritatis ad salutem spectantis: tum ex eo, quod Concilium Arausicanum praefatam limitationem explicet Ca- none 7. dicens: si quis per naturae rigorem bonum aliquod, quod ad salutem pertinet vitae aeternae, cogitare, aut eligere posse confirmat, absque illuminatione, et inspiratione Spiritus sancti, haeretice fallitur.

Instabis: Idem Concilium Can. 22. affirmat, quod nemo habet de se, nisi mendacium, et peccatum: ergo non potest quis de se et pro- priis viribus verum cognoscere. — Distinguo antecedens: si de suo accipiatur de ignorantia et concupiscentia, quarum homo est auctor, quibus hominis facultates pessundantur, et in deterius ruunt, con- cedo: si de suo interpretaris, de natura et facultatibus hominis, quibus potest verum deprehendere et bonum sectari, nego. Nam omnia quae sunt in homine dupliceis sunt generis; quaedam namque bona sunt, et a Deo bonorum omnium conditore ac largitore conceduntur: Creatore et Artifice sunt. Vitium vero, quod ista naturalia contenebrat et infirmat, ut illuminatione et curatione opus habeat, non ab incul- pabili Artifice contractum est, sed ex originali peccato, quod commissum est libero arbitrio. Et lib. 1. De gratia Christi, cap. 20. Cupiditas ho- minum, quae vitium est, hominem habet auctorem, vel hominis de- ceptorem, non hominis creatorem. — Tum dico, Concilium dumtaxat loqui de cogitatione supernaturali, et ad salutem conferente; nam ait: Si quid autem habet homo veritatis, atque iustitiae, ab illo fonte est, quem debemus sitire in hac Eremo, ut ex eo quasi guttis quibusdam irrigati non deficiamus in via. Hanc autem salutarem notitiam ultro fatemur haberi non posse absque speciali divinae gratiae subsidio.

Urgebis: Eadem Concilia constanter edocent hominem ex se habere non posse aliquod initium suae iustificationis: sed si possit naturae vi- ribus veritatem assequi, et errorem detegere, aliquatenus posset sese ad conversionem et iustificationem praeparare; cognoscendo siquidem virtutis praecellentiam, et vitii turpitudinem, absque negotio posset vir- tutem sectari, et vitium abhorrere: ergo, etc. — Nego maiorem, cum naturalia non sint proportionata gratiae et iustificationi, quae supernaturale beneficium est, etiam ad eam disponere, vel eam comparare, aut promereri nequeunt; sed dumtaxat valent ad impe- trandum, aut promerendum aliqua bona naturalia, sibi proportionata et convenientia.

Obiicies 3. Varias S. Augustini sententias, quibus insinuare vi- detur nos nullam certo veritatem cognoscere posse, nisi in regulis aeternis, quae cum in luce increata existant, humanae mentis captum transcendunt. Sic lib. 9. De Trinitate, cap. 6. Sed intuemur, inquit, inviolabilem veritatem, ex qua perfecte quantum possumus definiamus, non qualis sit uniuscuiusque mens hominis, sed qualis esse sempiternis rationibus debeat. Et ibidem: Aliis omnino regulis supra mentem no- stram incommutabiliter manentibus, vel approbare apud nosmetipsos, vel improbare convincimur, cum aliquid recte approbamus, vel impro- bamus. Et ibidem: Artem ineffabiliter pulchram talium figurarum super aciem mentis simplici intelligentia capientes. Et ibidem cap. 7. In illa igitur aeterna veritate, ex qua temporalia omnia facta sunt, formam, secundum quam sumus… aspicimus, atque inde conceptam rerum veracem notitiam tamquam verbum apud nos habemus. Item lib. 12. cap. 2. et 3. Sed sublimioris rationis est iudicare de istis cor- poralibus secundum rationes incorporales, et sempiternas. Item eodem libro, cap. 11. Non autem solum rerum sensibilium in locis positarum, sine spatiis localibus, manent intelligibiles, incorporalesque rationes. Item lib. 14. cap. 15. loquens de iniusto, qui recte multa laudat et vituperat in moribus hominum, ait: Quibus ea tandem regulis iudi- cant? circa finem subdit: Qui ergo scriptae sunt, nisi in libro illo lucis illius, quae veritas dicitur? Tandem lib. 12. Confessionum, cap. 25. Si ambo videmus verum, nec tu in me, nec ego in te: sed ambo in ea, quae supra mentem est incommutabili veritate. Ergo censet S. Augu- stinus nullius veritatis haberi posse notitiam, absque specialis lucis increatae illustratione, subindeque absque divinae gratiae subsidio. — Negat consequentiam Doctor, in dist. 3. quaest. 1. n. 18. ubi explicat praefatas auctoritates, resolvitque veritates necessarias videri in regulis aeternis alterutro ex his quatuor modis: Primo quidem, ut in obiecto proximo, quia divinus intellectus dat esse intelligibile creaturis ab aeterno, in quo veritates necessariae relucent immutabiliter; sicque intellectus omnis, qui eas veritates deprehendit, dici potest eas videre in luce aeterna, hoc est in obiecto secundario intellectus divini, quod est veritas vel lux aeterna. Secundo, ut in continente obiectum pro- ximum; quia intellectus divinus continet illas veritates, quasi liber. Tertio, sicut in aliquo, virtute cuius movet obiectum; quia sicut in- tellectus divinus producit alia a se in esse intelligibili, ita dat rationem directe, quia movet; et circa hoc Doctor protulit quaedam subtilia. Quarto, ut in obiecto remoto cognito, quia Essentia divina est primum principium speculabilium, et ultimus finis practicabilium. et sic cognitio per principia desumpta ab ea est purior et eminentior. — Crediderim igitur cum Subtili Doctore, S. Augustinum per regulas aeternas rerum necessariarum, intelligere ideas quas dicit existere in luce increata, tum quia Deus continet in se huiusmodi ideas; tum quia produxit illas ab aeterno, producendo nimirum creaturas in esse intelligibili: tum quia denique Deus est mensura omnium speculabilium. et partium inter speculabilia. Philosophi ergo cognoscunt veritates necessarias in regulis aeternis, hoc est, in suis ideis, non quas vident in Verbo, sed quas participant ex Verbo; omnes enim ideae, quas habemus de veri- tatibus necessariis, sunt participationes idearum divinarum. Et haec responsio confirmari potest ex eodem S. Augustino lib. De Trinitate, cap. 16. ubi contendit philosophos non cognoscere contingentia in re- gulis aeternis: si enim per regulas aeternas intelligeret speciale auxi- lium gratiae, non negaret contingentia posse cognosci in regulis aeternis, quia non minori auxilio opus est ad cognoscenda contingentia, quam necessaria: ergo ex eo quod neget contingentia cognosci in regulis aeternis, oportet per illas intelligamus ideas immutabiles et aeternas, in quibus repraesentari non possint contingentia.

Instabis: Idem S. Augustinus, lib. 83. qu. 146. requirit maximam puritatem in illis, qui veritatem capescere cupiunt: Vomnisi purae enim…, inquit, ad eam pertingunt: sed illa puritas haberi nequit absque gratia: ergo haec necessaria est ad veritatis notitiam compa- randam. — Distinguit maiorem Doctor ibidem n. 22: S. Augustinus requirit puritatem physicam, seu Platonicam, quae est depuratio et secessus a sensibilibus, tum externis, tum internis, seu a phantasma- tibus. concedit: requirit puritatem moralem, seu depurationem et se- parationem a vitiis, qua dumtaxat per gratiam potest obtineri. negat. Nam idem Augustinus supra laudatus lib. 15. De Trinit., cap. ⟦cap.?⟧ concedit, quod iniustus videt in regulis aeternis.

Obiicies 4. Deus est exorandus, ut scientiam et notitiam concedat, qua veritas deprehendatur: ergo haec notitia comparari nequit natura viribus. Patet antecedens ex illo S. Iacobi, cap. 1. Si quis autem ves- trum indiget sapientia, postulet a Deo, qui dat omnibus affluenter, et non improperat, et dabitur ei. Postulet autem in fide nihil haesitans. Consequentia similiter est evidens; nam inquit S. August. Epist. 95. Gratiarum actio est clarissima gratiae testificatio. Et Epistola 109. dicit: Gra- tiarum actio est certissimum signum beneficii gratuiti. — Respondeo, concesso antecedente, negando consequentiam: possumus enim pro auxilio generali Deum orare, et de eo obtento ipsi gratias agere, quando habet aliquid contingentiae et fallibilitatis: nam ob talem contingentiam habet rationem ⟦auxilii⟧ generalis, sed generalis quia contingens est, et ex parte eventus fallibili- tatem habet: quapropter oramus Deum pro pluvia, serenitate, frugibus terrae, et illis obtentis, gratias agimus illi, quia licet pertineant ad pro- videntiam generalem, tamen contingentiam et fallibilitatem habent ex parte eventus.

Obiicies 5. Non potest homo notitiam alicuius veritatis assequi, quin illi obiecta sensibilia ita convenienter proponantur, ut eum in veram cognitionem, non in errorem, inducant: sed id non est in hominis potestate, ut taliter ab obiectis excitetur, et ad cognitionem disponatur, siquidem pendet ex peculiari providentia Dei rerum or- dinem ita statuentis: ergo speciale Dei beneficium est, quod homo verum aliquod cognoscere possit. Maior constat. Minor probatur: po- tuit Deus res creatas ita disponere, ut ex earum cursu et operatione, homo, qui aliquando verum assequitur, semper in errorem impingeret: unde quod reipsa res ita disponantur, ut hominem in veri cognitionem aliquando deducant, non provenit ex generali Dei providentia, qua potuit res aliter disponere, sed ad specialem eius providentiam et ordinationem spectat, subindeque ad gratiam peculiarem a creationis beneficio distinctam: ergo potuit homo, salva Dei creatione et provi- dentia generali, cuiusque veritatis cognitione carere. — Nego minorem: licet enim Deus de potentia absoluta sic potuisset universum insti- tuere, ut obiecta hinc inde occurrentia hominem in errorem induce- rent; quod tamen aliter res disposuerit non est proprie beneficium gratiae, de qua hic est sermo, sed beneficium ipsiusmet creationis, licet priori (qua institui poterat) dispositione favorabilius. Unde quid- quid via ordinaria per communem causarum fluxum, et concursum generalem Dei ex tali ordinatione sequitur, ad idem creationis bene- ficium spectat: alioqui certe, quod homo sit sanus corpore, membris integer, et cum apta sensuum dispositione nascatur, peculiari gratiae, et non beneficio creationis adscribendum esset, quia secus potuisset contingere, si nimirum Deus alium in rebus ordinem statuisset, quod tamen nemo sanae mentis dixerit.

Obiicies 6. Cum Henrico: obiecta sensibilia perpetuo mutantur: ergo non possunt species ab ipsis desumptae sufficere ad cognitionem certam. Deinde, non potest quis habere certam, et infallibilem veri- tatis notitiam, nisi habeat aliquid per quod possit verum a verisimili discernere: sed illud aliud esse non potest, quam gratia beneficium: ergo illud ad veritatem detegendam requiritur. Probatur minor: si quid aliud sufficeret, maxime species accepta ab obiectis: sed illa ad id est insufficiens, quia quandoque seipsam repraesentat, quandoque vero se repraesentat tamquam obiectum quod exprimit: ubi vero seipsam dumtaxat repraesentat, cognitio est vera: ubi vero repraesentat se tam- quam obiectum, est falsa: ergo illa species non sufficit, ut quis discer- nere possit, an sua cognitio sit falsa, aut verisimilis, aut vera. Denique, anima est de se mutabilis et subiecta errori: ergo non potest ab er- rore liberari per aliquid, quod sit ipsa mutabilius: sed species creatae sunt mutabiliores ipsa anima: ergo per ipsas non potest anima ab errore liberari. — Negat consequentiam Doctor in 1. dist. 3. qu. 1. n. 13. et ad primum quidem respondet, de re mutabili comparari posse immutabilem notitiam, sicut et de contingenti necessariam, quia quamvis obiectum esset mutabile, tamen posset causare speciem, qua repraesentaret ipsum sub ratione immutabili; nam mutabilitas non est ratio gignendi speciem, sed ipsa natura obiecti, quae secundum se et praedicata sua intrinseca non est mutabilis, sed eodem modo semper se habet. Addit insuper, quod quamvis species a re mutabili accepta esset mutabilis, posset tamen repraesentare rem sub ratione immuta- bili: sicut Deus, licet sit immutabilis, repraesentatur tamen per aliquid in se mutabile, puta per speciem infusam, aut acquisitam. De secundum dicit Doctor, rationem dumtaxat valere contra negantes species intelli- gibiles, ut distinetas a phantasmatibus, et affirmantes sola phantasmata deservire ad determinandum intellectum; nam qui admittunt species intelligibiles, negare possunt, quod illae aliquando repraesentent se, ut seipsas, aliquando vero, ut obiectum; nam semper se repraesentant, ut seipsas, nec unquam quis eis utitur, dum dormit. Ad tertium re- spondet: revera anima est mutabilis ab ignorantia ad scientiam, et a negatione intellectionis ad intellectionem, concedit: est mutabilis a recta cognitione ad cognitionem erroneam, maxime circa obiecta, quae nata sunt causare evidentiam, quando debite applicantur, qualia sunt, v. gr. prima principia, et conclusiones ex eis deductae, negat.

Obiicies 7. Plurimae sunt veritates naturales hactenus ignotae Phi- losophis, puta causa accessus et recessus maris, aliaque multa: igitur non potest homo eas omnes cognoscere distributive. Deinde, si singulae eiusmodi veritates naturalis ordinis, et distributive sumptae cognosci possent sine gratia, cum solo concursu generali, quem Deus confert intra naturalem ordinem, possent a quolibet homine cognosci; cuius tamen rei contrarium experimur. Denique, ad habendam cognitionem veri- tatum pure naturalium, Deum oramus; inde Salomon Sapientiae 9. ita Deum supplex affatur: Da mihi Domine sedium tuarum assistricem sapientiam, etc.: igitur ad cognitionem eiusmodi veritatum opus est divina liberalitate, ac subinde gratiae beneficio. — Nego consequentiam. Et ad primum dico, istas veritates esse naturales ratione obiecti tan- tum, non vero ratione obiecti et medii simul: vel si sint naturales etiam ratione medii, earum ignorantia non provenit ex defectu virtutis in intellectu, sed vel ex defectu studii, applicationis, et experientiae, vel ex alio aliquo defectu: unde factum est, ut plurima veritates prio- ribus saeculis incognitae, tandem posterioribus innotuerint. Ad secun- dum, nego sequela antecedentis, cuius ratio est, quod intellectus cuiuslibet hominis considerari possit duobus modis: primo quidem secundum ea, quae ipsi conveniunt per se, essentialiter, et ex natura sua specifica: secundo, penes particulares quasdam rationes, et condi- tiones accidentales, quas habet ex diversitate temperamenti, et quali- tatum corporis. Priori modo intellectus hominis, quantum est de se, habet sufficientem virtutem physicam ad cognoscendam quamlibet ve- ritatem pure naturalem, ratione obiecti, et medii simul, sed quia in- tellectus in sua operatione pendet a corpore et eius temperamento, inde fit, quod ratione complexionis eiusmodi, illa virtus et sufficientia physica non possit reduci ad actum in aliquibus, quos constat hoc posteriori modo esse minus aptos ad scientiam comparandam. Con- clusio autem nostra intelligitur de virtute naturali priori modo spe- ctata, non vero posteriori. Ad tertium distinguo antecedens: Deum ora- mus, ad eiusmodi cognitionem facilius obtinendam, vel ut ipsa utamur quemadmodum expedit ad salutem, concedo: ad eam habendam sim- pliciter, quasi hunc in finem necessaria sit absolute quaedam gratia, nego. Nec enim aliter intelligenda est Salomonis deprecatio, si ad solas veritates naturalis ordinis restringatur; illa enim etiam ad veri- tates supernaturalis ordinis extendi potest.

Conclusio secunda. — HOMO IN STATU NATURAE LAPSAE NON POTEST OMNES ET SINGULAS VERITATES NATURALES TAM DISIUNCTIVE QUAM COLLECTIVE DEPREHENDERE, ABSQUE SPECIALI DIVINAE GRATIAE AUXILIO.

Probatur primo: Licet ad eas omnes veritates naturales collective percipiendas habeat homo potentiam physicam, quia illae continentur intra lineam entis sensibilis, seu cognoscibilis per species a sensibus acceptas, quod est obiectum proportionatum nostro intellectui, non tamen ad id habet potentiam moralem absque speciali gratiae subsidio: ergo eo opus habet. Consequentia patet. Antecedens pariter, siquidem ad agendum requiritur non solum potentia physica, sed etiam mora- lis et expedita, seu ab omnibus impedimentis libera. In hoc autem statu naturae lapsae intellectiva facultas hominis plurimis impedimentis irretitur et ligatur, ne possit in totum suum obiectum collective sum- ptum sine errore et defectu prorumpere. Primo namque ab eo revocat vitae brevitas, longissimo enim ac diuturno tempore opus est ad ve- ritates omnes cognoscendas, utpote quae sint innumerabiles, et inter eas quaedam intellectu difficillima, adeo ut maxima vitae pars insumenda sit in alicuius ex illis veritatibus deprehensione. Secundo, longe imperfectum est sensuum ministerium, quorum beneficio veritas de- prehendi debet; magna siquidem eorum gravitas, et operationis tar- ditas; magna pariter organorum, in quibus resident, debilitas, et in dies ingravescens infirmitas, propter nimiam in iteratis saepius eorum actionibus spirituum animalium consumptionem. Tertio, obstaculum est ipsa corporis mortalis hebetudo et corruptibilitas; unde Galenus Aphorism. 2. Ars longa, vita brevis, occasio praeceps, experimentum peri- culosum, iudicium difficile. His adde passionum insultus, sensuumque ludibria, et exiguos limites, cum circa sensibilia tantum versentur, ex quibus alia per analogiam et discursum sunt eruenda, non sine magno et frequenti periculo falsitatis. Adde pariter frequentem solli- citudinem et occupationem circa temporalia; et necessaria ad victum, vestitum, incolatum, etc. Quae omnia tempus ad veritatem deprehen- dam aliunde assumunt. — Haec omnia impedimenta luculenter annotavit, et exaravit Sapiens, cap. 9. dicens: Corpus quod corrum- pitur, aggravat animam, et terrena inhabitatio deprimit sensum multa cogitantem. Nam vitae brevitas, et infirmitas corporis, sensuumque he- betudo significantur per corpus, quod corrumpitur; tarditas, et pigritia addiscendi, iudiciique difficultas per animam aggravatam: occupatio vero in rebus externis, et ad victum necessariis, per habitationem terrenam: diversi tandem passionum motus animum conturbantes, et hinc inde pertrahentes, per sensum multa cogitantem.

Confirmatur praefata probatio: Quod hactenus factum non est, merito iudicatur fieri non posse naturae viribus: at nullus hominum ha- ctenus inventus est, qui omnes veritates speculativas comparaverit: quinimo quotquot extitere inter Philosophos veteres, in his errave- runt; unde Aristoteles, 1. Physicorum, multos veterum errores notavit circa naturae principia; et ipsemet aeternitatem mundi asseruit, atque de immortalitate animae valde anceps fuit; vixque veterum Sapientum unus fuit, qui Deum unicum mundi rectorem asseruerit, et coluerit, adeoque nullus hactenus inventus est, qui veritates omnes naturales sive divisim, sive coniunctim fuerit assecutus.

Dices 1: Appetitus naturalis non debet esse frustraneus, sed in ali- quo saltem individuo assequitur id, in quod tendit: at nobis insitus est naturalis appetitus ad cognoscendam quamlibet veritatem natura- lem: igitur appetitus ille in aliquo saltem individuo humanae naturae expleri debet per assecutionem cognitionis omnium veritatum. — Di- stinguo maiorem: appetitus assequitur in aliquo saltem individuo id in quod tendit, tam intensive, quam extensive, nego: intensive sal- tem, concedo. Ad minorem dico appetitum ad cognoscendas veritates non expleri quidem extensive, quantum videlicet ad cognitionem sin- gularum earum, quia non omnes sub sensum cadunt, nec ad intel- lectum perveniunt; sed expletur saltem intensive, quia videlicet agno- scit omnium rerum principia generalia, ex quibus peculiares conclu- siones et veritates deduci possunt.

Dices 2: Intellectus noster capax est omnium prorsus veritatum naturalium: ergo potest quaslibet cognoscere. — Distinguo antece- dens: si debite sensibus applicentur, concedo: secus, nego. Non pos- sumus autem omnes eiusmodi veritates nostris sensibus applicare; tum propter quarumdam exilitatem; sunt enim res aliquae exiliores, quam ut possint nostris sensibus patere, qualia sunt invisibilia: tum propter ingentem earum numerum, quis enim stellas caeli, arenam maris, arborum folia, etc. numero tenere potest?

Petes: an saltem eiusmodi cognitio rerum omnium naturalium haberi possit per adiutorium et beneficium Dei extraordinarium? — Affirmo, tum quia nulla afferri potest repugnantiae ratio: tum quia de facto ad posse valet consequentia; fatentur autem Theologi, sicut et Philosophi Christiani, Deum eiusmodi rerum omnium notitiam Adamo, necnon et Salomoni concessisse; quidni igitur idem benefi- cium alteri largiri posset?

Petes iterum: an istud beneficium foret ordinis naturalis, vel su- pernaturalis? — Respondeo fore supernaturale per accidens, et ratione modi, quia scilicet naturae viribus comparari non posset; foret autem naturale ratione obiecti, quia nempe cognitio eiusmodi obiectorum esset eiusdem speciei cum nostra notitia, sicut oculi, quos Christus Dominus dedit caeco nato fuerunt eiusdem speciei cum oculis quos natura produxisset.