Scotus Academicus, Tomus octavus: De Divino Gratiae Beneficio, et initium De Virtutibus Theologicis

NOTANDUM 1. Certum esse iam ex dictis, quod iusti per opera bona mereantur vitam aeternam; hinc Scriptura sacra vitam aeternam nomine mercedis et coronae designat, quo significetur eam concedi digne labo- rantibus ac generose pugnantibus; idque definitum est variis in Con- ciliis, Lateranensi, Florentino, et maxime Tridentino, Sess. 6. Can. 32. his verbis: Si quis dixerit hominis iustificati bona opera ita esse dona Dei, ut non sint etiam bona ipsius iustificati merita, aut ipsum iusti- ficatum bonis operibus, quae ab eo per Dei gratiam, et Iesu Christi me- ritum, cuius vivum membrum est, funt, non vere mereri augmentum gratiae, vitam aeternam, et ipsius vitae aeternae, si tamen in gratia de- cesserit, consecutionem, atque etiam gloriae augmentum, anathema sit. Quibus verbis Concilium significat hominem iustificatum tria posse promereri: primo, quidem gratiae augmentum: secundo, consecutio- nem vitae aeternae: tertio, ipsius gloriae augmentum; quod mereatur consecutionem vitae aeternae, constat ex dictis; qualiter vero gratia, et gloria augmentum mereri possit, determinandum est in praesenti.

NOTANDUM 2. Certum esse pariter ex dictis, quod nullus iustorum de condigno promereri possit gratiam perseverantiae finalis, ut constat illis omnibus Scripturae textibus, quibus monentur iusti, ut cum ti- more et tremore operentur salutem suam. Sic: Qui se existimat stare videat ne cadat. 1. Corinth. 10. Tu autem fide stas, noli altum sapere, sed time. Rom. 11. Tene quod habes, ne alius accipiat coronam tuam. Apocal. 3. Quapropter Concilium Tridentinum, Sess. 6. Can. 16. de- cernit: Si quis magnum illud perseverantiae donum se certo habiturum absoluta et infallibili certitudine dixerit, nisi hoc speciali revelatione didicerit, anathema sit. Ratio autem huius congrua est, quia cum status huius vitae praesentis sit status timoris atque sollicitudinis, con- veniens fuit Deum non supponere perseverantiam merito de condigno. Nihilominus docet idem Conc. ibid. cap. 13. donum illud saltem me- rito de congruo posse obtineri, his verbis:

Nemo sibi certi aliquid absoluta certitudine polliceatur; tametsi in Dei auxilio firmissime spem collocare et reponere omnes debent: Deus enim nisi ipsi gratiae defuerit, sicut coepit opus bonum, ita perficiet operans velle et perficere: verumtamen qui se existimant stare, videant ne cadant, et cum timore ac tremore salutem suam operentur in labo- ribus, in vigiliis, in eleemosynis, in orationibus, et oblationibus, in ieiuniiis, et castitate. Formidare enim debent scientes quod in spem gloriae, et nondum in gloriam renati sunt, de pugna, quae superest cum carne, cum mundo, cum diabolo, in qua victores esse non pos- sunt, nisi cum Dei gratia Apostolo obtemperent dicenti: Debitores sumus non carni, ut secundum carnem vivamus; si enim secun- dum carnem vixeritis moriemini: si autem spiritu facta carnis mor- tificaveritis, vivetis.

NOTANDUM 3. Certum pariter esse quod homo sibi non possit me- reri, neque de condigno, neque de congruo primam gratiam actualem; quia ut diximus (in praecedenti Quaestione) omne meritum supponit ipsum auxilium gratia actualis ex pura misericordia nobis a Deo con- cessum: qua utique veritas determinata fuit illis omnibus in Conci- liis, in quibus iugulatum est et explosum Pelagianorum ac Semipe- lagianorum dogma. Hinc illud vulgare Theologicum, principium me- riti non cadit sub meritum: meritum enim praesupponitur mercedi vel ut existens, vel ut absolute futurum: ideo namque redditur et debetur alicui, quia vel iam bene operatus est, vel praevidetur esse bene ab- solute operaturus: meritum ergo causat per suum esse, vel actu exi- stens, vel absolute futurum: subindeque praesupponitur ad suum ef- fectum: ergo et principium, a quo habet necessario ut sit meritum, praesupponi debet effectus meriti, nec potest esse illius meriti effectus, ac proinde non potest cadere sub meritum, nec esse illius merces, et effectus moralis: principium enim meriti necessario praesupponitur isti merito, et illius causalitati: hinc aperte docet Apostolus, Ephes. 2. Gratia estis salvati per fidem, et hoc non ex vobis, Dei enim donum est, non ex operibus, ut ne quis glorietur. Hinc Concilium Tridenti- num, Sess. 6. cap. 8. cum explicat haec verba Apostoli ad Rom. 3. Iustificati gratis per gratiam ipsius ait: Gratis autem iustificari ideodiximus, quin nihil eorum, quae iustificationem praecedunt, sive fides, sive opera, ipsam iustificationis gratiam promereatur; gratia enim, iam non ex operibus: alioquin ut idem Apostolus ait, gratia iam non est gratia.

His itaque praesuppositis, tria maxime supersunt hic determinanda; Primum, an aequaliter iustus mereatur augmentum gratiae sanctifi- cantis, et gloriae: Secundum, an mereri possit de condigno suam re- parationem si a gratia eum cecidere contingat: Tertium denique, quid et qualiter homo iustus possit alteri promereri.

Conclusio prima. — REVERA IUSTI PER OPERA BONA FACTA EX AUXILIO GRATIAE MERERI POSSUNT AUGMENTUM GRATIAE SANCTIFI- CANTIS, ET GLORIAE AETERNAE. Haec assertio quoad utramque partem est de fide determinata in Concilio Trid., Can. 32. supra laudato. Probatur primo ex Scriptura sacra, quae docet homines iustificatos ire de virtute in virtutem, necnon et per bona opera amplius iustifi- cari. Sic Proverb. 4. Iustorum semita quasi lux splendens procedit, et crescit usque ad perfectam diem. Psal. 91. Iustus ut palma florebit, sicut cedrus Libani multiplicabitur, vel, ut habet alia versio, in altum surgescet. Debet enim esse proportio inter iustos, et res naturaliter viventes, ita ut iusti crescant secundum iustitiam, et sanctitatem, sicut res viventes crescunt substantialiter donec attingant perfectionem sibi convenientem. Hinc merito Concilium Tridentinum, cap. 10. diserte ait:

Si ergo iustificati, et amici Dei, ac domestici facti, euntes de vir- tute in virtutem renovantur, ut Apostolus inquit, de die in diem, hoc est, mortificando membra carnis suae, et ea exhibendo arma iustitiae in sanctificationem per observationem mandatorum Dei, et Ecclesiae, in ipsa iustitia per Christi gratiam accepta, cooperante fide bonis operibus crescunt, atque magis iustificantur, sicut seri- ptum est: qui iustus est iustificetur adhuc: et rursus: videtis quoniam ex ope- ribus iustificatur homo, et non ex fide tantum. Hoc vero iustitiae incre- mentum petit sancta Ecclesia cum orat: da nobis, Domine, fidei, spei, et charitatis augmentum: quod utique gratiae augmentum non obscure significavit Christus Matth. 25. dum expressa parabola talentorum concessorum eis, qui negotiando alia lucrati fuerant, hoc addit verbum: omni enim habenti dabitur, et abundabit: ad significandum, quod qui bene utuntur gratia ⟦illegible: verba intermedia evanida; fortasse « sibi collata »⟧ fructuri sint illius incrementum.

ubi Christus iuvenem requirentem, quid praestare deberet ad vere et secure obtinendam aeternam vitam, primum reponit: Si vis ad vitam ingredi serva mandata: et postmodum ad perfectionem invitans, sic affatur: si vis perfectus esse, vade, et vende omnia quae possides, et da pauperibus, et veni sequere me, et habebis thesaurum in caelo: id est, gloriam maiorem obtinebis, quam obtineant illi, qui propter sim- plicem dumtaxat mandatorum observantiam coronandi sunt. — Hinc Apost. primae Corinth. 15. Sicut stella differt a stella in claritate, sic erit resurrectio mortuorum. Quibus significat futuram esse in gloria mercedis diversitatem propter inaequalitatem meritorum: quod luculentius significat 2. Cor. 4. dicens: Quamvis qui foris est noster homo corrumpatur, tamen is, qui intus est, renovatur de die in diem; id enim quod in praesenti est momentaneum et leve tribulationis nostrae, supra modum in sublimitate aeternum gloriae pondus operatur in nobis. Pondus autem gloriae respondere debet mensurae gratiae, quae similiter augetur per tribulationes Christi gratia toleratas; hinc cap. ⟦9⟧. Qui parce serit, parce et metet: et qui seminat in benedictionibus de benedictionibus et metet. Illis verbis alludit ad illam Christi parabolam Matth. 13. ubi comparat meritum regni caelorum semini in terram bonam cadenti, et facienti fructum inaequaliter, aliud trigesimum, aliud sexagesimum, aliud vero centesimum.

Dices 1: Vita aeterna datur dumtaxat ex misericordia, iuxta illud Psal. 102. Qui coronat te in misericordia et miserationibus: insuper appellatur gratia ab Apost. Rom. 6. gratia Dei vita aeterna. Et cap. 11. affirmat nos salvos fieri ex gratia, et non ex operibus: igitur nec ipsam vitam aeternam, nec illius augmentum potest homo iustus per bona sua opera promereri. — Nego consequentiam, et ad antecedens dico, vitam aeternam appellari misericordiae, et gratiae beneficium: quia, inquit, S. August., lib. De gratia et liber. arbit. cap. 8. Sine dubio, et vitam aeternam quae bonae vitae redditur, Dei gratia est: et ipsa enim gratis datur, quia gratis datum est illud cui datur; sed illi cui datur tantummodo gratia est, illud autem quod ei datur, quoniam praemium eius est, gratia est pro gratia, tamquam merces pro iustitia. Vel, ut ait lib. De correptione et gratia, cap. 13. Sine dubitatione confitendum est, ideo gratiam vitam aeternam vocari, quia his meritis redditur, quae gratia contulit homini: recte quippe ipsa intelligitur quae in Evangelio legitur, gratia pro gratia, idest, pro his quae contulit gratia.

Dices 2: Ex Apostolo ad Rom. 8. Non sunt condignae passiones huius temporis ad futuram gloriam: igitur quo plura sunt bona opera, non ampliorem mercedem promerentur. — Distinguo antecedens: non sunt condignae ratione durationis, quia momentaneae sunt, con- cedo: non sunt condignae ratione valoris, nego; quia sunt opera vi- vorum Christi membrorum, quae eius spiritu et gratia elicita, me- rentur vitam aeternam et eius augmentum, iuxta illud eiusdem Apo- stoli 2. Cor. ⟦4⟧. Id quod in praesenti est momentaneum et leve tribu- lationis nostrae, supra modum in sublimitate aeternum gloriae pondus operatur in nobis.

Conclusio secunda. — IUSTI DE VIA ORDINARIA NON POS- SUNT MERERI DE CONDIGNO TALEM REPARATIONEM, SI CONTINGAT EOS A GRATIA EXCIDERE.

Probatur primo ex illo Ezechielis 18. Si iustus averterit se a iu- stitia sua, et fecerit iniquitatem, omnes iustitiae quas fecerint non re- cordabuntur. Haec enim verba falsa essent, si Deus intuitu illorum operum conferat ex iustitia homini reparationem post lapsum.

Deinde, Concilium Tridentinum aperte pronuntiat nullum meritum praecedere hominis iustificationem: at si Deus attenderet ad bona opera ab homine in peccato existente prius elicita, ut ipsi gratiam sancti- ficantem largiretur de condigno, sequeretur quod meritum illius ho- minis peccatoris praecederet gratiam sanctificantem: igitur, etc.

Denique, si posset homo iustus promereri de condigno suam iu- stificationem post lapsum, consequens esset quod qui semel iustiflcatus est, nusquam damnari posset, siquidem in statu reparatae gratiae posset denuo promereri suam reparationem si iterum labatur: quod autem absurdum est, et alienum a Catholica veritate: igitur, etc.

Obiicies 1. Illud dictum Iosaphat Regi 2. Paralipomenon, cap. 19. Impio praebes auxilium, et his qui oderunt Dominum amicitia iungeris, et ideirco iram quidem Domini merebaris, sed bona opera inventa sunt in te, eo quod abstuleris lucos de terra Iuda. Igitur bona opera facta in statu gratiae iustificantis mereri possunt reparationem post lapsum. — Nego consequentiam: ibi enim non est sermo de merito reparationis post lapsum, sed de erasione poenarum temporalium. quas Deus non infligit propter bona opera praecedentia. Secundo dico quod licet age- retur de reparatione post lapsum, non colligeretur illam fieri propter opera ab ipso Iosaphat in statu gratiae facta, iam enim iustificatus erat ab illo peccato quod feecerat ineundo amicitiam, et conederationem cum Rege Achab impio, quippe cap. praecedenti refert Scriptura quod cum Syrii circumdederint eum dimicantes, ille clamaverit ad Dominum, et auxiliatus est ei, atque avertit eos ab illo, subindeque iam egerat poenitentiam, et Dominum sibi propitium fecerat.

Obiicies 2. Illud Psal. 70. Cum defecerit virtus mea, ne derelin- quas me: haec autem oratio foret inutilis. nisi ratione bonorum operum elicitorum in gratia, concederetur homini peccatori auxilium sufficiens ad resurgendum: igitur, etc. — Distinguo minorem: nisi concederetur ratione meriti de condigno, nego: ratione meriti de congruo, concedo. Adde quod Propheta Regius illis verbis non postulet reparationem post lapsum, sed auxilia tempore tribulationis, et infirmitatis, maxime vero ne ipsum deserat in senectute, quippe cum fuisset spes eius a iuren- tute, confirmatus ab utero, et de ventre matris suae protector.

Obiicies 3. Illud Hebraeorum 6. Non est iniustus Deus, ut oblivi- scatur operis vestri, et dilectionis quam ostendistis in nomine ipsius, qui ministraveritis sanctis, et ministratis. — Respondeo, eo loci non agi de merito reparationis post lapsum, quippe Apostolus ibi loquitur san- ctis et iustis, ut colligere est ex illis verbis, ministratis, sed de mer- cede bonorum operum quae facta in gratia reviviscunt per poeniten- tiam. Vel dico quod Apostolus loquatur Hebraeis lapsis in peccatum mortale, ut volunt aliqui interpretes. Verba illa, non est iniustus Deus, intelliguntur sub hac tacita conditione, si resipueritis, et poenitentiam egeritis, ita ut sit sensus, Deum fore iniustum si negaret mercedem iustis pro operibus in gratia factis, si vel gratiam perpetuo conserva- verint, vel amissam recuperaverint.

Conclusio tertia. — NON POTEST ALIQUIS PER SE HOMO ME- RERI ALTERI DE CONDIGNO PRIMAM GRATIAM, NEC ALIA GRATIAE BE- NEFICIA, POTEST VERO ID MERERI DE CONGRUO.

Probatur prima pars: Primo quidem ex Scriptura sacra qua tradit unumquemque mercedem esse recepturum secundum suum proprium laborem, non autem secundum alienum; et Deum unicuique reddi- turum secundum opera eius, ut videre est Matth. 16. et 1. Cor. 3. Eo etiam pertinet forma iudicii Christi tradita Matth. 25. in qua iustus iudex unicuique decernit praemium, vel poenam secundum propria et privata merita, non autem aliena. Hinc refert S. Chrysostomus Hom. 13. ad populum, neminem alteri mereri, sed quemlibet sibi ipsi, quia unus- quisque iudicandus est de factis propriis, non autem de alienis. Circa quod caput recte ponderat sanctus Hieronymus prudentes virgines re- spondisse stultis. Ne forte non sufficiat nobis, et vobis, etc. non ex ava- ritia, sed ex timore: unusquisque enim ex operibus suis mercedem re- cipiet: neque in die iudicii aliorum virtutes poterunt aliorum vitia sublevare. — Ratio vero huius assertionis est ipsa divina ordinatio, qua videlicet Deus non statuit concedere iustis, ut mercedem de con- digno gratiam vel gloriam alterius, sed dumtaxat propriam, idque iusta de causa, quia gratia sanctificans, qua est principium meriti de con- digno, per se primo tendit ad propriam perfectionem et sanctifica- tionem ipsius iusti: conveniens ergo fuit, ut iustus sibi ipsi potius mereatur gratiam et gloriam, quam alteri.

Dices: Iustus potest ex iustitia satisfacere pro altero, ut patet tum ex indulgentiis, tum ex peregrinationibus ad satisfactionem impositis, quae possunt interdum per interpositam personam impleri: ergo pari ratione poterit de condigno aliis mereri gloriam. — Nego consequen- tiam, et ratio disparitatis est, quod in satisfactione poena sit taxata secundum proportionem culpae peccantis, non vero secundum eam animae dispositionem, in qua est dum adhuc existit delictum, quia interdum maximus poenae temporalis reatus potest reperiri in magis iusto, et in minus iusto minor: at vero meritum gloriae de condigno taxatur secundum dispositionem eius, cui debet tribui; nam pro men- sura gratiae sanctificantis et charitatis, erit mensura beatificae visionis; unde non est eadem ratio de satisfactione ac de merito.

Dices 2: Primus parens, cum fuerit caput totius humani generis, peccato suo meruit privationem gratiae sanctificantis suis posteris: ergo per suam poenitentiam eadem ratione potuit mereri eiusdem gratiae restitutionem. — Respondeo primo, id quidem fieri potuisset, si Deus absoluta sua potentia ita statuisset, ut de facto statuere potuit: nam, ut dictum est in Tractatu praecedenti, potuit Deus absoluta sua po- tentia communicare dignitatem capitis puro homini, licet in aliquo inferiori gradu respectu gratiae conferendae et promerendae, quam Christo contulit. Unde non repugnabat primo parenti, ut erat caput naturale totius humani generis propagandi, ita etiam fieri caput morale eiusdem iustificandi, si nempe Deus ita ordinasset: at cum res ita non fuerint constitutae, quia Adamus non fuit a Deo institutus caput omnium hominum in spiritualibus, quantum ad influxum do- norum supernaturalium, hoc enim reservatum erat Christo Domino; sed solum quoad visionem iustitiae originalis, quam pro se, et pro suis posteris acceperat; ideirco quantumvis austera fuerit et severa eius poenitentia, non potuit tamen primae gratiae restitutionem suis posteris promereri.

Probatur 2. pars, nempe quod iustus possit aliis mereri de con- gruo gratiam et gloriam. Id enim colligitur ex illis Scripturae textibus, quibus per se vel per Prophetas statuit Deus ut peccatores iustorum opem, et orationem implorent ad impetrandam veniam. Sic Iob. ¹ 42. Deus iratus in amicos ipsius Iobi eos monet, ut offerant holocaustum:

Iob autem inquit servus meus orabit pro vobis, et faciem eius susci- piam, ut non vobis imputetur stultitia. Sic pariter pluribus testatur Deus se plurima Iudaeis contulisse beneficia, propter Abraham dilectum suum, propter Isaac servum suum, et Israel sanctum suum, aliosque sanctissimos viros. Hinc sanctus Ambrosius, lib. 5. in Lucum, affirmat Deum aliorum merito ignoscere aliis, et dum alios probat aliis relaxare errata. Et S. Augustinus, Serm. 99. cap. 11. De sancto Stephano, ait: Veniam meruit inimicis: gaudere meruit in caelis de amicitiis beati Pauli subsequentis. — Ratio etiam huius est, quod cum homines sint membra unius humanae Reipublicae, veluti unius corporis moralis, possunt alter alteri prodesse per sua bona opera, et mereri saltem de congruo, iuxta illud Psal. 114. Particeps ego sum omnium timentium te, faciunt ut in aeternum nos sui ipsius participes efficiant. Amen.