Scotus Academicus, Tomus octavus: De Divino Gratiae Beneficio, et initium De Virtutibus Theologicis

NOTANDUM 1. Varias ac multiplices praesentem quaestionem difficultates complecti, quas utique fusiori stylo declarant et explicant nonnulli Theologi; nos vero brevitati ac claritati studentes, ad tria potissimum capita eas omnes revocabimus, inquirentes ae resolventes: Primo, utrum fidei habitus extiterit in viatoribus innocentibus: secundo, utrum perseveret in omnibus viatribus, qui peccato mortali inquinantur: tertio, utrum existat in iis, qui sunt in termino beatitudinis, aut damnationis. Certum est autem Angelos fuisse aliquamdiu viatores, neque initio suae creationis in statu beatitudinis fuisse constitutos, ut docuimus in Tract. De Angelis, disp. 8.; quod etiam luculenter docet S. Augustinus Super Genes., lib. 4. cap. 3. ubi ait:

Angelica naturam primo uniformiter fuisse creatam, et caelum appellatam, iuxta illud: In principio Deus creavit caelum, etc. et secundo fuisse formatam, et appellatam lucem, quando ad Creatorem est conversa, et ei inhaerens perfecta directione, iuxta illud: Et dixit Deus, fiat lux, et facta est lux.

In eo autem statu viae donati fuerunt Angeli mediis necessariis ad promerendam beatitudinem: an autem etiam habuerint fidem infusam controvertitur apud Theologos: plurimi namque cum Alensi 3. part. quaest. 68. membr. 8. art. 2. contendunt in Angelis viatoribus non fuisse proprie dictam fidem, sed habuisse praestantiorem aliquam cognitionem scientificam, nempe vel notitiam supernaturalem scientiae infusam, vel evidentiam in attestante, quae proprie loquendo non est fides, sed scientia; caeteri vero Theologi affirmativam partem tuentur, quibus et nos subscripsimus, in 1. volumine Tractatu 1. disp. 3. art. 2. quaest. 3. conclus. ⟦illegible: n.⟧ unde hic dumtaxat agendum est de primis Parentibus.

NOTANDUM 2. Beatos omnes habere omnem omnino perfectionem, quae statum eorum beatitudinis maxime decet: quippe cum beatitudo sit status omnium bonorum aggregatione perfectus: ac proinde certum est eos donari ac illustrari omni prorsus virtute, quae nullam habet repugnantiam neque incompossibilitatem cum illo beatitudinis statu. Quia vero tria maxime talem illam Beatorum sortem complent ac perficiunt, nempe intuitiva Dei visio, aeterna et intima fruitio, et ineffabilis delectatio, ac divina voluptas, quae ex Dei visione per intellectum, et fruitione per voluntatem, in ipsam animae substantiam, eiusque facultates omnes exundat; hinc illi beatifico statui ea repugnare dicuntur, quae vel illi perspicuae Dei visioni, vel intimae fruitioni vel delectationi opponuntur; an autem fides directe vel indirecte pugnet cum aliquo ex his tribus, ratione cuius non possit cum statu beatifico subsistere, determinandum est in praesenti.

NOTANDUM 3. Peccatores viatores posse maxime considerari in duplici statu; vel enim sunt haeretici, vel dumtaxat peccato mortali inquinati. Haereticum dico eum, qui licet initiatus Doctrina Christiana, et baptismi sacramento cum Christianis ac Fidelibus deputatus, nihilominus errorem aliquem pertinaciter contra fidei obiectum et regulas, ac Ecclesiae definitionem profitetur ac tuetur. Unde ad haeresim tria maxime concurrunt: Primo, quod talis error sit pertinax, qui enim dumtaxat propter sibi non compertam divinam revelationem, aut Ecclesiae definitionem circa aliquam propositionem ab omnibus aliis fidelibus vulgo receptam et creditam, dubius fluctuaret, neque in alterutram assensus partem affirmantem aut negantem animo firmato declinaret, non esset censendus haereticus. Secundo, quod qui pertinaciter illum tuetur fuerit initiatus non solum baptismi sacramento, sed etiam quod fidem Christianam quantum ad alios articulos profiteatur; per hoc enim distinguitur haereticus ab infideli; siquidem infidelis ille est, qui nec baptismo fuit initiatus, nec ullatenus Christianam fidem profitetur. Tertio denique, necessum est, ut quis censeatur haereticus, quod fidem profiteatur secundum aliquam partem sub novo Testamento saltem fide humana. Si enim illam omni ex parte abiuret, sive sit baptizatus, sive non, dicendus non erit haereticus, sed vel Iudaeus, vel Paganus, licet ratione suscepti baptismatis sit subditus Ecclesiae, et consequenter iisdem poenis quibus haeretici subiaceat. Quaritur ergo utrum tam peccatores mortali peccato inquinati, quam qui sola haeresi inficiuntur, fidem infusam servent.

Quatuor igitur hac in Quaestione supersunt resolvenda: Primum, an primi Parentes habuerint fidem in statu innocentiae, eamque peccando perdiderint. Secundum, utrum animae fideles ex hac vita migrantes sive in caelum receptae, sive in purgatorio lugentes, habitum fidei servent. Tertium, utrum damnati tam homines, quam daemones habeant fidem infusam. Quartum, utrum ille fidei habitus infusus perseveret in haereticis.

Conclusio prima. — PROBABILE EST PRIMOS PARENTES IN STATU INNOCENTIAE HABUISSE FIDEM INFUSAM, ET EAM PER SUUM PECCATUM PERDIDISSE. Haec est communior apud Theologos, maxime quantum ad primam partem, quae utique ⟦illegible: …⟧. Probatur primo quia primi Parentes in statu innocentiae Deo erant accepti et grati, ut omnes fatentur: at ex Apostolo 1. ad Hebr. 11. Sine fide impossibile est placere Deo, credere enim oportet accedentem ad Deum, quia est, et quia inquirentibus se remunerator sit. Igitur, etc. Secundo eadem veritas firmatur auctoritate summorum Pontificum, qui damnarunt propositionem Baii: Absurda est sententia eorum, qui dicunt, hominem ab initio dono quodam supernaturali et gratuito, super conditionem naturae fuisse exaltatum, ut Fide, Spe, et Charitate supernaturaliter Deum coleret: igitur propositio contraria huic damnatae est approbata. Tertio denique, in eo statu mereri poterant primi Parentes: sed nulla congruentior est ad meritum, quam scientia: igitur fatendum est primos Parentes eam habuisse.

Dices: Fides est cognitio imperfecta: sed in statu innocentiae nihil erat imperfectum: ergo nec fides. — Distinguo maiorem: est cognitio imperfecta per ordinem ad cognitionem intuitivam et beatificam, concedo: per ordinem ad omnes alias cognitiones, quas de via ordinaria potest habere viator, nego. Minorem similiter distinguo: status innocentiae nihil imperfectum admittebat, quod spectaret ad statum viatoris, concedo: quod imperfectum diceretur per ordinem ad statum beatificum, nego.

Probatur etiam secunda pars, et superior confirmatur: primo quidem auctoritate veterum Theologorum ac sanctorum Patrum, nam imprimis Tertullianus lib. 1. Adversus Marcionem, cap. 12. ait:

Quis dubitabit illud ipsum Adae delictum haeresim pronuntiare, quod per electionem suae potius, quam divinae sententiae admisit, nisi quod Adam numquam figulo suo dixit: non prudenter definxisti me: confessus est seductionem, non occultavit seductricem: rudis admodum haereticus fuit, etc.

Idem docet S. Ambrosius, Epist. 33. quae est ad Marcellinam sororem suam, ubi Deum inducit Adamo sic loquentem: Agnoscis te nudum, quia bona indumenta fidei perdidisti.

Hanc autem veritatem apertissime tuetur S. Prosper pluribus, maxime vero in responsione ad excerpta Genuensium, dubio 3. ubi loquens de Adamo, ac de natura humana, quae per ipsius peccatum lapsa fuerat, ait:

Quid est autem, quod eidem naturae solam fidem non vult esse praeceptam, quam nisi primam amisisset, ceteri bonis omnibus non carerent? Credendo enim Adam diabolo non credidit Deo. Et intra: Quomodo fides in Adam perdita, in quoquam filiorum eius inveniretur, nisi eam idem Spiritus, qui omnia in omnibus operatur, infunderet?

Et paulo infra sic concludit: Omnes igitur, quod Adam perdidit, perdiderunt: perdidit autem primitus fidem, quam omnes, quia primam potuimus amittere, primam debemus accipere. Quibus verbis luculenter significat Adamum revera fidem amisisse. Idem docet in libr. contra Collatorem, cap. 19. Id etiam docet S. Fulgentius, lib. De Incarnatione et Gratia Christi, dicens: Primus homo diabolica persuasione deceptus in humilitatem, quia perdidit fidem: perdens autem fidem perdidit divinam protectionem.

Dices 1. Si Adamus et Eva fidem infusam amisissent, revera fuis- sent haeretici: sed ita non est; nam ille non est censendus infidelis et haereticus, qui veritati sibi divinitus revelatae pertinaci animo pec- cando non adversatur: at nec Adamus, nec Eva peccando divinitus sibi revelatae veritati pertinaciter adversati sunt: ergo, &c. Maior pa- tet: haeresis enim est error fidei contrarius simul cum pertinacia. Unde S. Augustinus, Epist. 162. ait: Qui talisam ac perversam sen- tentiam nulla pertinaci animositate defendant, et parati sint corrigi, et tota sollicitudine quaerant veritatem, non sunt inter haereticos de- putandi. Et lib. 1. De Baptismo contra Donatistas, c. 16. assignans differentiam inter duos homines credentes eumdem errorem, sed cum hoc discrimine, ut unus sit in Ecclesia, alius extra Ecclesiam, et ab haereticis baptizatus, sic loquitur: Constituam duos aliquos isto modo, id est unum horum sentire de Christo, quod Photinus omnino opinatus est, et in eius haeresi baptizari extra Ecclesiae Catholicae communionem; alium vero hoc idem sentire, sed in Catholica Ecclesia baptizari, exi- stimantem ipsam esse Catholicam fidem: istum nondum haereticum dico, nisi manifestatae sibi fidei Catholicae doctrinae resistere maluerit. At nec Adamus, nec Eva fuerunt in peccato pertinaces, nec divinae reprehensioni rebelles: imo suum uterque peccatum excusavit, ille uxorem sociam, illa serpentem patrati criminis instigatorem accusando: ergo, &c. — Distinguo maiorem: qui non adversatur veritati cum pertinacia, quando veritas cui adversatur ipsi non constat, nec certus est eam fuisse a Deo revelatam, non est censendus haereticus, concedo: secus, nego. At primis hominum Parentibus constabat apertissime Deum ipsis mortem fuisse comminatum, si de fructu vetitae arboris comederent: ergo fidem dantes diabolo dicenti: Nequaquam morte mo- riemini, &c. consequens est, ut eam denegaverint illi, qui dixerat: De ligno scientiae boni et mali ne comedas: in quacumque enim hora co- mederis, morte morieris.

Instabis: Etiamsi notum habuissent primi Parentes Deum illius vetiti fructus usum sub mortis interminatione prohibuisse, non pro- pterea constabat eis, an comminatoria solum, an vere executioni de- mandanda foret illa divina sententia. Cum enim supremum in omnes creaturas imperium essent adepti, haud difficulter suspicari poterant, Deum noluisse eorum libertatem ad unius arbusculae fructum con- stringere; ac proinde constat, vel eos divinis verbis non satis atten- disse, vel eorum sensum et intelligentiam nequaquam assensos. Con- firmatur ex eo, quod diabolus serpentis imagine larvatus, non aliud tentando praestiterit, quam mendacibus verbis se Dei amicum, et divinae gloriae vindicatorem simulans divina verba, non eo, quo putabant, sensu, sed longe diverso esse intelligenda: Cur praecepit, &c. quasi diceret: nolite arbitrari id verbis esse prohibitum: cur enim praecepisset Deus, ut a fructu alicuius arboris manum abstineretis, cum omnes bonae sint et salutares? Ita ferme interpretatur S. Epiphanius in haeresi Ca- ianorum, quaest. 3, et deducitur ex Apostolo 2. ad Cor. 11. ubi com- parat eorum seductionem per Pseudo-Apostolos, seductioni Evae per serpentem, dicens: Timeo ne sicut serpens Evam seduxit astutia sua, ita corrumpantur sensus vestri. Sicut enim Pseudo Apostoli Deum aperte non calumniantur, nec eum falsa dixisse pronuntiant: hic enim si dicerent, merito nullum haberent auditorem, sed ab omnibus exploderentur; sed transfigurantes se in Apostolos, Dei zelare honorem et salutem animarum simulant, affirmantes haec aut illa divina eloquia, non ut alii sentiunt esse intelligenda. Non enim Calvinistae dicunt Christum fuisse mentitum, cum dixit: Hoc est Corpus meum: sed affirmant ea verba a Catholicis non recte, ut sonant, acceptari, cum per tropum sint interpretanda. Inferendum ergo proto-parentes errore potius et dubio, quam infidelitate et haeresi lapsos. — Nego consequentiam: non enim sine aperta fidei iactura potuerunt divinae prohibitionis verba alium in sensum detorquere, cum eis sat fuisset insinuatum, tum per lumen rationis naturalis, ac inditarum scientiarum, tum per lumen fidei, hoc praecepto eorum esse probandam obedientiam, nullaque passione urgerentur, nec errore aut ignorantia aliqua laborarent, divinaque verba absque ulla ambiguitate essent insinuata; haud dubium est eos nonnisi in fide haesitantes et deficientes, aliud a nostra significatione verborum potuisse suspicari, nec tentatori aliud insinuanti credere. Quid enim aliud praestat haereticorum animus, quam divina verba Christianas veritates indicantia, praeter nativum eorum et Ecclesiae sensum interpretari? Nec aliud voluit Apostolus: quemadmodum enim Corinthii, fidem dantes Pseudo-Apostolis, a Christi fide ceciderant; ita Eva praeter divinum imperium cum diabolo sentiens a divina fide una cum marito excidit.

Dices 2. Quisquis solum peccat, vel ex temeraria praesumptione, vel ex inordinato creaturarum amore, a fide non excidit; sed vel a spe, vel a charitate, vel ab utraque simul: at Adamus ita peccavit; primo quidem temeraria praesumptione veniae consequendae: ut enim ait S. Augustinus, lib. 4. De Civitate Dei, cap. 11. Adamus cum inexpertus esset divinae severitatis, in eo falli potuit, ut veniale crederet esse commissum. Cap. 13. Putaretque se venialiter transgressorem esse praecepti, si vitae suae sociam non desereret etiam in societate peccandi. Secundo ex inordinato coniugis amore; nam, ut loquitur idem S. Augustinus, lib. 11. De Genes. ad Litteram, cap. 12. vel quisquis alius eiusdem libri auctor, Adamus noluit Evam contristare, qua credebat posse sine suo solatio contabescere, si ab eius alienaretur animo, et omnino illa interire discordia; non quidem carnis rictus concupiscentia, quum nondum senserat in resistente lege membrorum legi mentis suae, sed amicali quadam benevolentia, qua fit ut offendatur Deus, ne homo ex amico fiat inimicus. — Distinguo: quisquis peccat ex praesumptione aut inordinato amore non habente ullam antecedentem, aut consequentem infidelitatem, concedo: secus, nego. Adami autem si quis fuerit praesumptionis aut inordinati amoris motus, haud dubium est antecedentem aut consequentem habuisse infidelitatem: cum enim nulla ad peccatum carnis et passionis illecebra pelleretur, quo pacto fieri potuisset, ut in id laberetur, si mortem corporis et animae, omniumque caelestium charismatum, ac supremi in universas creaturas imperii iacturam illico interendam, uti Deus fuerat comminatus, credidisset? Fateor plerumque homines concupiscentia victos, aut ineluctabili peccandi assuetudine catenatos, etiam ad intentata et expectata supplicia non evocari: verum nihil simile fas est in Adamo suspicari; quippe cum, ut ait laudatus Augustinus, nulla in eo membrorum lex adversaretur legi mentis; ac proinde necessum est divinam fidem prius extinxerit, vel Dei verbis non credendo, vel alium in sensum detorquendo, quam in praesumptionem aut inordinatum affectum tuerit lapsus.

Conclusio secunda. — Probabilius est beatos non habere fidem, secus vero est de animabus in purgatorio lugentibus. Haec est communior apud Theologos quantum ad utramque partem; quamquam contradicant Alensis, 3. par. qu. 61. memb. 1. et Durandus in 3. d. 32. q. 3. quibus favere videtur Magister Sententiarum in 3. dist. 23.

Primam partem probat Doctor dist. 31. nu. 2. ubi aperte significat habitum fidei aut spei non manere in Beatis:

Nullus, inquit, habitus ponendus est ibi manere frustra: frustra autem esset ibi habitus, cuius inclinatio tunc esset impossibilis: fides autem ex ratione sua inclinat tantum in verum latens, secundum glossam super illud Hebr. 11. Fides est substantia rerum sperandarum, argumentum non apparentium: et spes tantum inclinat in bonum commodum absens, iuxta illud Rom. 8. Spes quae videtur, non est spes, accipiendo spem pro sperato, scilicet pro obiecto: inclinationes autem istae non poterunt haberi in patria, ubi erit verum patens, et bonum habitum: igitur isti habitus non manebunt, quia essent superflui.

Quibus verbis Doctor non solum affirmat habitum fidei et spei non remanere in Beatis, sed etiam id probat hoc argumento: nil otiosum ac inutile patitur status perfectissimus, qualis est beatificus: sed habitus fidei ac spei in eo statu forent otiosi; cum in eo numquam possent elicere actum suum, quia actus fidei involvit imperfectionem obscuritatis; actus autem spei connotat absentiam obiecti; cognitio autem obscura, et actualis possessio obiecti non possunt subsistere cum eiusdem obiecti visione clara et intuitiva, et eiusdem actuali possessione: igitur in statu beatitudinis frustra forent habitus fidei et spei.

Confirmatur eadem veritas ex Apostolo 1. ad Cor. 13. ubi docet omnem cognitionem imperfectam ablegandam esse statu beatifico: ait enim: Ex parte cognoscimus, et ex parte prophetamus: cum venerit autem quod perfectum est, evacuabitur quod ex parte est. Idest, quod est imperfectum, nec nisi incompletam perfectionem ingerit, qualem dumtaxat per fidem habemus, quae nobis quidem confert cognitionem certam de divinis mysteriis, sed inevidentem et obscuram: unde cognitio illa est quidem perfecta ex parte certitudinis, imperfecta vero ex parte obscuritatis: unde subdit idem Apostolus: Nunc cognosco ex parte, tunc autem cognoscam sicut et cognitus sum. Nunc autem manent fides, spes, et charitas. Ubi per illam adversativam autem, videtur innuere diversitatem viae, in qua manent haec tria, a statu patriae, ubi sola manet charitas, de qua praemiserat; charitas numquam excidit, iuxta quem sensum acceperunt verba S. Pauli Hieronym. ibi dicens: Charitas numquam excidit, idest, ipsa sola permanet in futuro. Chrysostom., Hom. 31. in eum locum, dicens charitatem esse maiorem, quia fides et spes transeunt, charitas autem semper durat. August. Serm. 53. De Tempore. Anselmus in illum locum Pauli, et alii.

Obiicies 1. S. Irenaeum, lib. 4. cap. 25. ubi docet in statu beatitudinis tres virtutes theologicas remanere, ait enim: Paulus inquit, omnibus evacuatis manere fidem, spem, dilectionem. Cui subscribit Tertullianus, lib. De Patientia circa finem, dicens: Merito charitas numquam excidet, cetera evacuabuntur, consummabuntur, exhaurientur lingua, scientia, prophetia, permanent fides, spes, dilectio.

Respondeo. S. Irenaeum et Tertullianum non velle quidem quod fides et spes remaneant in Beatis secundum suas rationes formales specificas, nempe cognitionem inevidentem obiecti revelati, et firmam tendentiam in obiectum absens; sed tantum secundum aliquam rationem communem attingendi primum verum et summum bonum; in quantum videlicet per visionem beatificam fidei succedentem, habetur cognitio firma et certissima de Deo, quemadmodum habebatur per fidem, licet imperfectiori modo: similiter per fruitionem succedentem spei Deus perfectissime possidetur ut praesens, qui antea per spem dumtaxat possidebatur ut absens.

Obiicies 2. Si habitus fidei et spei non remanerent in Beatis, maxime quia in eis forent inutiles: sed ita non est: igitur, etc. Maior constat ex mox dictis. Minor vero probatur; cum enim triplicis generis obiecta possint subesse cognitioni Beatorum, quorum aliqua per se spectant ad beatitudinem, ut visio divinae essentiae suis attributis illustratae, et in tribus divinis personis subsistentis: alia vero sunt quae tantum concomitanter ad eam pertinent, ut omnia mysteria Verbi Incarnati, et nostrae Redemptionis: alia vero sunt omnino extra statum ac sortem beatitudinis, qualis censeri potest notitia eorum omnium quae vel in mundo peracta sunt, vel geruntur, vel efficientur usque ad consummationem saeculi, quamquam forte in Beatis non remaneat fides, quantum ad obiecta primi et secundi generis, ad quae per se terminatur visio beatifica, tamen remanere potest quantum ad obiecta tertii generis; enimvero nil obstat quominus unus Beatus possit Deo specialiter revelante nosse quae vel gesta sunt, vel geruntur, vel fient imposterum, et illa credere propter divinam revelationem: nulla enim excogitari potest contradictio, quod Deus alicui manifestam reddat suam essentiam per visionem intuitivam, et tamen ei occultet quae in mundo aguntur, vel agenda sunt, quae postea, vel per se, vel per Angelos manifestet: igitur quantum ad haec obiecta poterit esse actus fidei; ac proinde habitus in Beatis non erit omnino inutilis.

Respondeo. Equidem haec ita esse; verum assensus ille non erit actus fidei theologicae, sed vel Angelicae, vel humanae, si id quod revelatur fiat mediante Angelo, vel altera anima beata; non enim actus illi tendunt in Deum tamquam in obiectum, in eis obiectis, ad quae terminantur, directe vel indirecte inclusum. In casu certissime quidem assensum praebebit obiectis sibi a Deo propositis, idque propter testimonium Dei, non quidem obscure, sed clare cognitis: ac proinde assensus ille non erit propria et stricta fides, sed notitia evidens per medium demonstrativum a posteriori; quae notitia evidens non repugnat cum statu beatifico, saltem de iis obiectis quae non videntur in Verbo, nec aliunde perfectissima cognitione immediata possidentur.

Obiicies 3. Si habitus fidei et spei non remanerent in patria, maxime quia in eo statu vel habitus vel actus sunt incompossibiles: at ita non est; enimvero si esset quaedam oppositio fidei cum beatitudine, maxime vel penes actum, vel penes habitum, vel penes actum beatitudinis cum habitu fidei, potest enim fieri triplex comparatio: primo quidem, inter actum visionis et actum fidei: secundo, inter habitum fidei et luminis gloriae: tertio, inter actum visionis cum habitu fidei, vel inter actum fidei cum habitu luminis gloriae: at neutra ex parte repugnat fidem posse subsistere cum visione beatifica: igitur, etc.

Nego minorem: primo namque constat actum fidei repugnare cum actu visionis; tum quia unum et idem obiectum non potest simul clare et obscure videri, ut iam saepius probatum est; tum quia beatitudo cum sit status omnium bonorum aggregationem inferens, necnon et exclusionem totius mali, consequenter debet excludere formidinem de omni malo, qui enim timet malum aliquod proprium, non est undequaque beatus: assensus autem obscurus, qualis est assensus fidei, semper annexam habet formidinem erroris, ac proinde infert potentiam formidandi, quae per se malum est, nam posse ipsum malum timere, non leve malum est; si vero actus fidei stare posset cum actu visionis, sequeretur quod in eodem instanti staret malum obscuritatis cum visione Dei, et per consequens eo instanti homo non esset plane et undequaque beatus. — Repugnat etiam habitus fidei cum habitu luminis gloriae: quia inclinat ad oppositos actus, nempe inevidentes et evidentes, unde necessum est alterutrum habitum fore perpetuo inutilem: talis autem non erit habitus luminis gloriae, qui ex natura sua exigit permanentiam seu perpetuitatem, ac statum beatitudinis completae in subiecto beato, et per consequens exigit perpetuam carentiam totius obscuritatis, et fidei actualis; ac proinde infert inutilitatem habitus fidei, quippe ad nullum actum iam deservire potest. — Tertio denique, repugnat habitum fidei subsistere cum actu luminis gloriae, quia visio Dei clara non potest connaturaliter dari nisi habenti lumen gloriae: ergo cum istud lumen gloriae ex se exigat negationem habitus fidei, idem pariter infert eius actus. Nec refert, quod sanctus Paulus in raptu forte habuerit visionem beatificam; respondeo enim, quod etsi sanctus Paulus revera habuisset visionem beatificam, cuius contrarium docuimus agendo de visione beatifica, tamen non esset consequens, quod actus visionis beatificae subsistere posset connaturaliter cum habitu fidei: illa enim coniunctio visionis cum habitu fidei in S. Paulo non fuisset connaturalis, sed contra leges connaturales utriusque. Unde ex ea non licet inferre, quod ille actus visionis subsistere posset connaturaliter cum habitu, qualiter revera subsistere deberet in Beatis, alioquin perpetuum requireretur miraculum, ut conservaretur habitus fidei cum actuali visione beatifica, quemadmodum opus fuit miraculo, ut conservaretur frigus modicum in tribus pueris proiectis in fornacem Babylonicam.

Secunda pars etiam communiter admittitur a Theologis: tum quia illae animae adhuc sunt in statu viae, ac proinde id omne habent, quod per se conducit ad sanctitatem eiusmodi status, quales sunt virtutes theologicae; tum quia nihil est in eis animabus, quod cum habitu vel actu fidei repugnet; licet enim (inquit de Lugo) ex creaturis possint evidenter cognoscere Deum earum Creatorem, haec tamen cognitio non est incompossibilis cum fide de eodem obiecto, ut constat in Angelis, qui in statu viae perfectius cognoscebant Deum, et adhuc habere potuerunt fidem. — Deinde, multa sunt credibilia de Deo, quae ex creaturis naturali virtute non cognoscuntur, ut Trinitas, et alia etiam plura de creaturis creduntur per fidem, quae ratione naturali non possent deprehendi, ut unio hypostatica, resurrectio futura, iudicium universale, et alia innumera. — Denique, non repugnat statui harum animarum revelatio obscura, in qua fides stricta fundari possit, cum ille non sit status beatificus excludens omnes dolores et angores, sed status potius tenebrosus, plenusque sollicitudine et anxietate, quamvis cum certitudine propriae salutis. Quamvis autem circa aliqua fortasse obiecta habent revelationem sibi evidentem, non autem obscuram, sufficit tamen si eiusmodi revelationem ita claram non habeant circa omnia obiecta, ut debeat retineri habitus fidei, qui non erit ibi omnino otiosus.

Conclusio tertia. — Daemones et damnati non habent fidem infusam. Haec est communior apud Theologos contra Durandum, in 3. dist. 23. quaest. 9. ubi dicit fidem in damnatis manere; idque

Probatur primo auctoritate S. Dionysii, lib. De Divinis nominibus, cap. 1. ubi ait, damnatos carere omnibus divinis donis, necnon et S. Augustini, lib. 9. De Civit. Dei, cap. 21. dicentis daemones cognoscere Christum, non lumine fidei, inquit, sed efficacia signorum.

Probatur etiam ratione: Primo, quia fides infusa habitualis ideo conceditur, tum ut quis fiat membrum Christi eius corpori mystico insitum, quod est Ecclesia; tum ut sit radix iustificationis, et fundamentum rerum sperandarum: sed damnati, sive sint homines sive daemones, nec actu, nec potentia sunt membra Christi et Ecclesiae, quippe sunt veluti palmites abscissi, aridi, et in ignem missi; neque etiam sunt capaces tum iustificationis, tum sperandae beatitudinis ac salutis: igitur pariter sunt incapaces fidei. — Secundo, dona et auxilia gratia non communicantur damnatis: at habitus fidei est donum eximium: igitur non remanet in damnatis. Maior constat ex illo Matth. 7. ubi Christus dixit: Sanctum non datur canibus, nec margaritae proiiciuntur ante porcos. Insuper, status damnatorum est status summae miseriae: sed si haberent aliquod donum supernaturale, eorum status non esset summa miseriae. Maior enim miseria dari posset in eis, qui ipsum supernaturale donum non haberent; igitur censendum est statum illum damnatorum non illustrari habitu fidei. — Tertio tandem, Deus nil concedit frustraneum: at habitus ille fidei infusus omnino esset frustraneus in daemonibus et damnatis, quippe cum ad nullum fidei actum efficaciter concurreret, non enim elici potest actus fidei absque auxilio supernaturali gratuito: hoc autem auxilium merito negatur damnatis, quibus iam gratiae et misericordiae locus non est. Adde quod frustra illis tale auxilium daretur: cum enim actus supernaturales ordinentur ad iustificationem, et beatitudinem, cessante illo fine, prout desinit in damnatis, etiam desinere debent omnia media supernaturalia ad utrumque ordinata. Nec obstat, quod in damnatis remaneat character Baptismi, vel Confirmationis, vel Sacerdotii: siquidem character ille non est per se qualitas operativa, sed solum signum indelebile potestatis, vel gratiaacceptae, quod utique signum merito in eis perseverat ad maiorem eorum cruciatum et contusionem: at vero habitus fidei infusae est qualitas per se operativa, quae ubi non potest amplius suum elicere actum, necessum est, quod pereat.

Dices 1. S. Iacobus cap. 2. docet fidem actualem esse in daemonibus: igitur et habitualem. Consequentia patet. Antecedens vero probatur, ait enim: Daemones credunt, et contremiscunt: ubi certe loquitur de actu fidei infusae, alioquin non recte uteretur illo exemplo, ut probaret solam fidem etiam infusam non sufficere ad salutem, quod utique ibidem intendit, ut praeclare observat et monet Salvianus, lib. 4. De Providentia, non longe a principio, ubi praefatum Apostoli oraculum sic expendit:

Hunc ipsum fidei fructum infructuosum Apostolus sine operibus bonis esse testatur dicens: Fides sine operibus bonis mortua est. Et iterum: Sicut enim corpus sine spiritu, sic fides sine operibus mortua est. Addit quoque asperiora quaedam ad contundendos eos, qui sibi praesumptione Christianae fidei blandiuntur, sed dicet aliquis: Tu fidem habes, et ego opera habeo. Ostende mihi sine operibus fidem tuam, et ego ostendam tibi ex operibus fidem meam. Quo utique hoc indicat, actus bonos Christianae fidei quasi testes esse; quia Christianus nisi opera bona fecerit, fidem suam penitus probare non possit, ac per hoc quod probare non valeat, quia sit, sic omnino habendum esse quasi non sit. Nam quam nullo hoc habendum existimaret, in subditis statim ipse demonstrat, dicens ad Christianum: Tu credis, quia unus est Deus, bene facis: et daemones credunt, et contremiscunt. Consideremus quid hoc loco voluerit Apostolus dicere; ne irascamur in divinis testimoniis, sed acquiescamus: nec contradicamus, sed proficiamus. Tu credis, inquit ad Christianum sermo divinus, quod Deus unus est, bene facis: et daemones credunt, et contremiscunt: numquid erravit Apostolus, ut hominis Christiani fidem daemoni compararet? Non utique: sed ostendere illud volens, quod supra dictum est, quia sine operibus bonis nihil sibi per fidei supercilium usurpare deberet. Ideo autem ait a daemonibus Deum credi, scilicet ut sicut daemones cum esse Deum credunt, tamen in perversitate perdurant, ita et quosdam homines quasi credulitatem daemoniacam habere, qui cum se Deum credere asserunt, tamen a malo opere non cessant. Subiungit autem ad pudorem et condemnationem hominum peccatorum, non credere solum daemones Dei nomen, sed etiam timere, et contremiscere. Hoc est dicere: quid tibi, inquit, blandiris, o homo quisquis es, de credulitate, quae sine timore, atque obsequio Dei nulla est? Aliquid plus daemones habent. Tu enim unam rem habes tantummodo, illi duas, tu credulitatem habes, non habes timorem: illi et credulitatem habent pariter, et timorem.

— Respondent aliqui primo, Apostolum uti verbo credunt in praesenti pro praeterito; ita quod sit sensus: daemones quando erant viatores etiam crediderunt, et tamen quia non habuerunt opera damnati sunt: igitur et tu, Christane, habens fidem sterilem, et sine operibus, non minus aeternae damnationi subiacebis: familiarissimum enim est apud Hebraeos unum tempus scribere pro alio, ut constat ex illo Luc. 7. Cui autem minus dimittitur, minus diligit, idest, minus dilexit, ut exponunt sancti Patres, Ambrosius,

Chrysostomus, etc. Respondeant alii, Apostolum non aequiparare in omnibus fidem daemonum cum fide hominis viatoris, sed solum quoad hoc, quod utraque sterilis et inutilis est ad salutem quamdiu sine charitate et bonis operibus existit. Verum haec solutio supponit fidem eo modo esse in damnatis, quomodo in peccatore, ac proinde ipsum fidei habitum etiam in damnatis, ac daemonibus subsistere, quod est contra Conclusionem. Idcirco aliter cum aliis censeo rectius dicendum, Apostolum ibi solum probare ex defectu operum fidem esse mortuam, sicut ex defectu etiam fructuum ostenditur arbor mortua; ad hoc autem probandum affert fidem daemonis, quam fidem (quaecumque illa sit, sive acquisita, sive infusa) ideo colligimus esse mortuam, quia caret operibus: pariter ergo fides hominis peccatoris, quae sterilis est, probabitur mortua. His adde quod daemones et damnati credere possint fide acquisita, quam sibi comparaverunt per repetitos actus fidei infusae, dum erant viatores, ut constabit ex intra dicendis.

⟦Illegible: opening words of the following obiection lost in faded print; text resumes:⟧ …solo peccato infidelitatis deperditur: sed plures sunt damnati, qui nusquam admiserunt peccatum infidelitatis, et qui cum habitu fidei defuncti sunt: igitur eundem fidei infusae habitum retinent.

Respondeo. Fidem infusam non solum destrui peccato infidelitatis illi oppositae absolute loquendo, sed etiam ex defectu pia affectionis ad credendum sicut oportet, et ratione indignitatis status. Quamquam enim in viatoribus non soleat deperdi habitus fidei, nisi ratione infidelitatis; attamen non mirum est, quod deperdatur in damnatis, qui nullum infidelitatis actum elicuerunt: tum quia non habent amplius piam affectionem ad credendum; tum quia eorum status est summae miseriae, ac proinde nullum habet supernaturale beneficium, qualis est habitus fidei; tum denique quia, ut diximus, non amplius ordinantur ad iustificationem et beatitudinem, ac proinde fides in eis esset inutilis. Hinc fit, quod licet damnati cognoscant in interno easdem veritates supernaturales quas cognoscebant in via, illas tamen non cognoscunt eodem modo, nempe habitu fidei infusae, sed dumtaxat habitu fidei acquisitae, vel forte etiam speciali Dei manifestatione, qua videlicet Deus eis proponit ea mysteria quae in via crediderant, maxime vero quae spectant ad aeternam felicitatem, quam propria culpa amiserunt, nempe ut ad eius intuitum acerbius torqueantur.

Instabis. Nihil officit quominus in damnatis remaneat pia affectio ad credendum: ergo pariter nil obstare potest quominus in ipsis remaneat fidei habitus. Consequentia patet ex mox dictis. Antecedens vero probatur; cum enim in damnatis remaneat synderesis et inclinatio in bonum, non repugnat in illis quoque reperiri pium aliquem affectum, ut constat ex divite epulone, qui licet ⟦in inferno⟧ sepultus et flammis cruciatus, suis fratribus salutem exoptabat, et exorabat Abrahamum, ut ad eos mitteret Lazarum, quatenus illos adhortaretur ad poenitentiam.

Nego antecedens. Quamquam enim damnati semper habeant synderesim ad acerbiorem cruciatum, tamen cum semper operentur ex prava intentione finis, omnesque eorum actus, quantumcumque habeant obiectum bonum, sint ordinarie mali, repugnat, quod in iis sit aliquis pius affectus erga primam veritatem mysteria revelantem et exponentem. Neque etiam ex pio affectu, imo omnino perverso, exorabat dives epulo, ut Lazarus suorum fratrum conversioni incumberet; id enim flagitabat, ne scilicet durius torqueretur propter eorum damnationem, et pessimum exemplum, ac peccandi occasionem, quam eis dederat.

Conclusio quarta. — HABITUS FIDEI INFUSAE PERSEVERAT IN PECCATORE GRATIA SANCTIFICANTE ET CHARITATE SPOLIATO. Haec determinata est in Concilio Tridentino, Sess. 6. c. 15. ubi definitur, asserendum esse non modo infidelitate, per quam et ipsa fides amittitur, sed etiam quocumque alio mortali peccato, quamvis non amittatur fides, acceptam iustificationis gratiam amitti. Et Can. 23.:

Si quis dixerit amissa per peccatum gratia, simul et fidem semper amitti, aut fidem, quae remanet, non esse veram fidem, licet non sit viva, aut eum, qui fidem sine charitate habet, non esse Christianum, anathema sit.

Probatur: primo quidem e Scriptura sacra, nam Apost. 1. ad Cor. 13. clare supponit fidem posse esse sine charitate, ac proinde illam subsistere in homine peccatore, ait enim: Si habuero omnem fidem… charitatem autem non habuero, nil mihi prodest: et S. Iacobus id aperte demonstrat cap. 2. ubi ait: Fides sine operibus mortua est: est ergo fides viva, et fides mortua; fides quidem viva, nempe ea fides, quae per charitatem operatur, inquit Apostolus ad Galat. 5.; fides autem mortua, qua a charitate seiungitur, cum enim vita animae in gratia et charitate consistat, illa dicetur fides viva, quae charitate formatur; illa vero mortua, quae sine charitate existit; unde S. Augustinus l. De Trinit., cap. 18. praeclare ait, fidem sine charitate esse posse, non prodesse. Et S. Bernardus, Serm. 2. De Resurrectione:

Sicut, inquit, corporis huius vitam ex motu suo dignoscimus, ita et fidei vitam ex bonis operibus. Itaque vita quidem corporis est anima, per quam movetur et sentit: vita vero fidei charitas est, quia per illam operatur, sicut inquit Apostolus: fides, quae per dilectionem operatur: unde, et refrigescente charitate fides moritur, sicut corpus anima recedente. Quemadmodum ergo corpus per animae recessum non desinit esse, ita nec omnino fides perit propter ipsius a charitate et gratia ⟦illegible: one or more words lost in faded print⟧.

Probatur etiam ratione: Fides non destruitur per id, quod sibi non opponitur, nec physice, nec moraliter: sed omne peccatum non opponitur fidei, nec rationem formalem eius obiecti destruit, ac subinde potest homo in peccato mortali existens credere omnia quae proponuntur, ut revelata a Deo: igitur potest in eo statu habere et ⟦illegible: passage lost in faded print; marginal citation legible: inquit Suarez disp. 5. sect. 3. num. 3.⟧ … potest homo sperare, et poenitere imperfecte per attritionem supernaturalem, et Deum ut Auctorem supernaturalem orare, adorare, et ei ac inservire, quantum ad aliqua praecepta, quae servanda occurrunt: sed haec praestare nequit sine fide infusa: igitur homo in peccato⟦?⟧ potest conservare fidem. — Denique, ideo per peccatum censetur deperdi fides, quia illa haberet necessariam connexionem cum gratia sanctificante, qualem habet charitas: at ita non est, nec enim est illius proprietas, nec ⟦word uncertain in print: “compars”⟧, sed dumtaxat fundamentum illius sicut et totius aedificii spiritualis, quod utique manere potest, destructo illo aedificio, quemadmodum destructa domo. non minus integrum fundamentum subsistit. Adverte tamen fidem in peccatore subsistentem appellari informem et mortuam, qua autem permanet in homine iusto viva dicitur et formata: charitas enim est veluti forma perficiens fidem, non quidem physice, ut volunt aliqui; quia falsum est habitum charitatis immediate concurrere cum habitu fidei ad eius assensum, cum hic prior sit omni actu charitatis: igitur non est necessaria talis informatio charitatis ad hunc effectum: sed tantum moraliter: idque duplici titulo, primo quidem quatenus ex consortio charitatis actus fidei efficiuntur meritorii vitae aeternae, quae sine charitate nullum habent honorem. Secundo, quia fides informis habet se ad modum radicis, seu arboris non ferentis fructum, in quo statu censetur mortua, hoc est, privari vita spirituali, et omni venustate ac decore, per quem Deo fiat grata et accepta.

Nolim tamen existimes cum quibusdam Theologis antiquioribus fidem informem et formatam esse distinctos habitus in entitate, quorum unus in peccatore subsistat, et pereat adveniente gratia; e contra vero hic recedat cum gratia succedente altero habitu fidei informis: nec, ut volebant alii, utrumque illum habitum manere in homine iusto, in peccatore vero solum subsistere habitum fidei informis. Quae utique opinionum varietas ex eo forte ortum habuit, quod fidem vivam et mortuam non minus differre putabant, quam hominem vivum et mortuum, quos non solum numero sed specie differre existimabant; verum iam concors Theologorum sententia docet eandem numero fidem, quae antea erat informis propter gratiae carentiam, fieri formatam per eius augmentum: quemadmodum enim idem corpus, quod vivum fuerat, non solum mortuum idem permanet, sed etiam revera est idem, cum denuo suscitatur ac revocatur ad vitam, ita et fidei habitus, qui vivus erat praesente charitate, moritur per illius absentiam, et iterum vitam recipit per eius adventum. Quod utique, inquit de Lugo disp. 16. sect. 3. n. 5. verum indicant parabolae ac similitudines, quibus Scriptura et Patres hoc solent significare. Nam fides sine charitate assimilatur lampadi sine oleo, qualem fatuae virgines habebant. Quam eandem lampadem, ut revivisceret, oleo addito ornare parabant, non aliam lampadem, sed eandem. Sic etiam S. Hieronymus, tom. 1. in cap. 26. Isaiae sub initium comparat bona opera seu charitatem muro. ⟦illegible: one line badly garbled by faded print (“Haem a benurali fit poredtr, tnqiuit, inecat e tuei, et tntemesale”); sense from context: the wall of faith is furnished with an outer rampart⟧ sit munimento, non enim sufficit murum habere fidem, nisi ipsa fides operibus confirmetur. Ubi vides ipsam eandem fidem, quae sine operibus non sufficit, debere bonis operibus confirmari: neque enim posito muro antemurale mutatur, sed idem omnino perseverat. Ita etiam inquit S. Bernardus, Serm. 24. in Cantica: Mors fidei, inquit, est separatio charitatis: credis in Christum? fac Christi opera, ut vivat fides tua: fidem tuam dilectio animet, probet actus, non incurret ⟦tergiversatione⟧ opus, quem fides coelestium erigit. Eadem ergo fides est, quae abscedente charitate moritur, et redeunte vivificatur et animatur. In suo etiam sensu Beda in cap. 2. Iacobi dixit, fidem mortuam per opera charitatis reviviscere et animari. Certum autem est non posse reviviscere et resurgere, nisi illud idem quod ceciderat et mortuum fuerat. Ratio huius assertionis est clara: quia eadem fides, quae informis est: cum sufficiat ad assensum supernaturalem de rebus revelatis propter divinam auctoritatem, sufficit adveniente charitate ad eadem obiecta credenda, qui assensus in homine iam iusto gratus erit Deo, et meritorius de condigno: ut quid ergo alius habitus fidei addendus est? Adde non esse credibile, quod peccante homine detur tune ei alter fidei habitus novus, qui certe esset donum Dei supernaturale datum de novo homini absque ulla eius dispositione, imo cum indispositione et demerito actuali, ob quod dignus esset expoliari donis omnibus, non quidem nova recipere.

Conclusio quinta. — HABITUS FIDEI INFUSAE NON REMANET IN HAERETICIS. Haec est determinata in Concilio Tridentino locis in praecedenti Conclusione laudatis, ubi dicit fidem amitti per peccatum infidelitatis. Quod etiam Probatur ex Scriptura sacra, nam Lucae 8. dicitur, esse quosdam qui ad tempus credunt, et in tempore tentationis recedunt: et Apostolus 1. ad Timoth. 1. loquens de Alexandro, et Himenaeo, hortatur Timotheum, ut habeat fidem, et bonam conscientiam, quam quidam repellentes, circa fidem naufragaverunt. Dicuntur autem naufragasse, qui navem, idest Ecclesiam, perdiderunt, ut exponit S. Chrysostomus Hom. 5. dicens:

Sicut ille, qui naufragium facit, amissis omnibus nudus eredit, ita is, qui ex fide excidit, nihil sibi ex Dei donis, ac virtutibus amplius retinet.

Unde ibidem cap. 6. De homine haeretico inquiens, ait: Superbus est, nihil sciens, idest nihil certo et firmiter credens: unde ibidem hortatur Timotheum: Depositum custodi, devitans profanas vocum novitates, et oppositiones falsi nominis scientiae, quam quidam promittentes circa fidem exciderunt: quibus verbis significat Apostolus revera hominem infidelem et haereticum a fide excidere. — Idem colligitur ex prima Epistola S. Ioannis, cap. 2. ubi Apostolus loquens de haereticis, quos Antichristos nominat, ait: Ex nobis prodierunt, sed non erant ex nobis: nam si fuissent ex nobis, permansissent utique nobiscum. Ex quibus verbis colligunt SS. Patres hominem haereticum esse seiunctum ab Ecclesia, nec ullatenus amplius Christi mystico corpori coniunctum.

Probatur insuper ratione; Primo quidem: ille fidem deperdit, qui non potest censeri fidelis: sed haereticus non potest censeri fidelis: igitur in eo fides non perseverat. Minor constat: haeresis enim est formalis infidelitas, ac proinde haereticus non potest fidelis aestimari. Maior etiam patet, quamdiu enim quis habet habitum fidei, quantumvis dubius haereat circa quosdam articulos, revera appellari potest fidelis, sicut is qui plures conclusiones philosophicas novit, etsi circa unam, vel alteram erret, nihilominus absolute dicitur philosophus. — Deinde, ille non habet habitum fidei infusae, qui non potest moveri a ratione formali obiecti talis habitus: sed haereticus non potest moveri a ratione formali obiecti fidei infusae; haec enim formalis ratio est ipsa revelatio, ut notificata per Ecclesiam omnino infallibilem: ergo cum haereticus non credat Ecclesiam infallibilem esse in proponendis omnibus obiectis a Deo revelatis, alioqui non magis crederet unum articulum, quam alterum, consequens est, quod fidem perdiderit. — Denique, si quis ante susceptum fidei habitum nollet credere aliquem ex articulis, puta praesentiam corporis Christi in Eucharistia, quamvis paratus esset credere omnibus articulis in tribus Symbolis, Apostolorum, S. Athanasii, et Concilii Nicaeni, expressis, non posset suscipere fidem: ergo si ita prave afficiatur post illam susceptam, non poterit eam servare. Consequentia patet a simili: sicut enim aliquis unum hominem odio prosequens, quamvis omnes alios diligat, non potest excipere nec conservare habitum charitatis, ita a pari, qui prave afficitur circa unum articulum credendum, non potest recipere habitum fidei: quemadmodum enim charitas movet ad amandum omnes omnino homines, ita et fides ad credendum omnibus omnino obiectis a Deo revelatis.

Dices. Haereticus qui negat unum articulum fidei,puta purgatorium, aut aliquod ex Sacramentis, eamdem adhuc experitur facilitatem ac promptitudinem circa alios articulos: igitur habet adhuc eumdem fidei habitum.

Distinguo antecedens: experitur eamdem facilitatem ratione fidei infusae, nego: ratione fidei acquisitae per varios actus, quos ante haeresim exercuit, concedo. Consequens similiter distinguo; habet eumdem fidei habitum divinitus infusum, nego: acquisitum concedo. Ille igitur, inquit Doctor dist. 23. n. 1. sine fide infusa credit aliis articulis, quia fides infusa corrumpitur cum haeresis generatur; alias starent simul fides et haeresis: igitur fide acquisita credit aliis articulis; quae scilicet fuit cum infusa praecedenti, si aliqua talis fuit; non enim in illo instanti, in quo corrumpitur fides infusa per haeresim, generatur primo fides acquisita, nam ille error non disponit ad fidem pro tunc, immo est indispositio, ut pro tunc non generetur: igitur praefuit ante illum errorem, et sic certum est esse in nobis fidem acquisitam. Ita Doctor.

Dices 2: Si per peccatum infidelitatis destrueretur fidei habitus, illa destructio fieret vel physice, vel moraliter: at neutro modo id fieri potest. Non quidem moraliter, sive demeritorie; enimvero si per peccatum infidelitatis destrueretur fidei habitus, maxime quia propter sui indignitatem et enormitatem moveret Deum, ut aufferret ab homine omne donum supernaturale: sed id dici nequit; quia alia sunt peccata graviora, puta odium Dei, quod tamen non movet Deum, ut auferat habitum fidei ab eo, qui tale odium habet. Non etiam physice, si enim peccatum haeresis destrueret physice habitum fidei, vel istud efficeret in ratione causae formalis, seu per modum formae, quae per sui praesentem et formalem efficacitatem pugnaret cum fide, illamque destrueret, sicut calor pugnat cum frigore, et albedo cum nigredine, vel per modum causae efficientis et mediate, producendo videlicet aliquid, quod esset omnino incompossibile cum fide: at neutrum dici potest. Non quidem primum: tum quia actus non opponitur formaliter et immediate habitui, sed tantum alteri actui ab opposito habitu elicito: tum quia actus haeresis, qui non est voluntarius, sed indeliberatus, habet omnimodam entitatem physicam actus haeresis qui est deliberatus, nec tamen ad eius praesentiam perit habitus fidei. Neque etiam in genere causa efficientis; siquidem primus actus haeresis, quantumvis intensus, non potest producere habitum contrarium habitu fidei, nisi forte secundum entitatem, et primum gradum istius habitus infidelitatis: at ille habitus sic productus secundum primum gradum non sufficeret, ut expelleretur habitus acquisitus: ergo multo minus, ut per eum physice et efficienter destruatur habitus infusus, maxime cum nullus habitus acquisitus repugnet ex natura sua cum habitu infuso; peccator enim quantumvis habeat habitus infusos vitiosos, non minus tamen iustificari potest, etiamsi illi habitus vitiosi in ipso iustificato remaneant.

Respondeo. Actum infidelitatis, sive haeresis expellere dumtaxat habitum fidei moraliter, non solum demeritorie, sed etiam dispositive: duplex enim genus destructionis, quantum ad praesens institutum, distingui potest; nempe demeritum et indispositio; actus autem infidelitatis non solum pugnat in fidem demeritorie, quatenus videlicet movet Deum, ut ab infideli substrahat fidem, sed etiam dispositive, qui enim non vult assentiri uni propositioni fidei propter auctoritatem et revelationem divinam ab Ecclesia propositam, eo ipso habet impedimentum, ne assensum praestet fidei infusae circa alias propositiones; siquidem auctoritas et revelatio divina proposita per Ecclesiam est unicum et indivisibile motivum, quo assentimur per fidem infusam omnibus mysteriis revelatis: ergo ubi motivum istud censetur insufficiens, ut excitet intellectum ad assensum respectu unius, pari ratione censeri debet insufficiens ad assentiendum aliis propter idem motivum credendis.

Dices 3: Potest aliquis perdere habitum acquisitum, v. g. scientiam circa unum obiectum, et eam perfectam ac integram conservare circa aliud obiectum particulare eiusdem scientiae; medicus enim facili negotio perdere potest habitum Physicae quantum ad principia et proprietates corporis naturalis, eum vero retinere quantum ad Anamasticam et proprietates corporis humani: igitur pari ratione poterit haereticus perdere fidei habitum quantum ad unum articulum, et eumdem conservare quantum ad alios articulos divina fide credendos.

Nego paritatem, et ratio disparitatis est, quod habitus scientiae totalis non sit simplex, indivisibilis, sed multiplex et adunatus ex ac distinctis habitibus, qui circa diversa eiusdem obiecti generalis ac communis occupantur; habitus vero fidei est omnino simplex et indivisibilis; ac subinde mirum esse non debet, quod ubi deperditur, totus pereat.