Scotus Academicus, Tomus octavus: De Divino Gratiae Beneficio, et initium De Virtutibus Theologicis

Cum obiecti optimi ac praestantissimi notitiam eiusdem appetitio et prosecutio servatur, inde est, quod affulgente nobis divinae fidei lumine, quo Deum optimum, omnesque divinas eius praecellentias deprehendimus, ac caecutientibus licet oculis inspicimus, statim in nobis accenditur illius possessionis ac fruitionis desiderium, quo stimulamur ad ipsius assecutionem, quem utique stimulum divinitus insita spes excitat; spes enim est quasi pes animae, non solum quo subsistit, sed et quo veluti incedit, et ad Dei suavissimam possessionem rapitur et anhelat.

Quam utique divinam spem, veluti hominis pii thesaurum sic praeclare commendat S. Bernardus, serm. 9. in Psal. Qui habitat:

Haec una, inquit, mihi omnium promissionum causa, haec tota ratio meae expectationis. Pretendat alter meritum, sustinere se iactet pondus diei et aestus, ieiunare bis in sabbato dicat, postremo non se esse sicut caeteros hominum glorietur: mihi autem adhaerere Deo bonum est, ponere in Domino meo spem meam; sperent in aliis alii, forte hic in scientia litterarum, hic in astutia saeculi, ille in nobilitate, ille in dignitate, ille in alia qualibet vanitate confidat: propter te omnia detrimenta feci, et ut stercora arbitror, quoniam tu es Domine spes mea: speret, qui vult in incerto divitiarum: ego vero ne ipsa quidem nisi abs te victui necessaria spero, nimirum verbo tuo confidens, in quo abieci omnia: Quaerite primum regnum Dei, et iustitiam eius, et omnia adiicientur vobis, nempe tibi derelictus est pauper, orphano tu eris adiutor. Si mihi praemia promittuntur, per te obtinenda sperabo. Si insurgant adversum me praelia, si saeviat mundus, si tremat malignus, si ipsa caro adversus spiritum concupiscat, in te ego sperabo. Fratres hoc sapere, ex fide vivere est, nec alius ex sententia dicere potest: Quoniam tu es Domine spes mea: nisi cui intus sit persuasum a spiritu, ut quemadmodum monet Propheta, iactet cogitatum suum in Domino, sciens, quod enutriendus sit ab eo, iuxta illud quoque Petri Apostoli cap. 5. Omnem solicitudinem vestram proiicientes in eum: ipsi enim cura est de nobis.

Quapropter eam praeclaro encomio celebrat S. Apostolus ad Heb. 6. cum dixit eam esse firmam animae anchoram: Confugimus, inquit, ad tenendam propositum spem, quam sicut anchoram habemus animae tutam et firmam, et incedentem usque ad interiora velaminis. Spes enim est firmissimum animi nostri fulcrum, ac velut anchora sacra, quae nutantem animum, ac inter huius vitae procellas et tempestates fluctuantem obstirmat, ne ab optato cursu deviet, et in procelloso huius mundi pelago nautragium incurrat. — Quapropter Sanctus Augustinus egregie ait: Hanc spem in terram sanctam tamquam anchoram promisimus, ne in isto mari turbati naufragaremus: quemadmodum enim de navi, quae in anchoris est, recte dicimus, quod iam in terra sit, licet adhuc fluctuet: sic contra huius peregrinationis nostrae tentationes spes nostra fundata est in illa civitate Ierusalem. — Caeterum non ita multa sunt, quae de divina spe disputare solent Theologi; quocirca ne in retendenda illius natura et praestantia frustra teramus tempus, omnes re ipsa solitas agitari controversias ad tria potissimum capita revocamus, inquirentes videlicet quid et qualis sit illa divina virtus; quodnam illius obiectum ac subiectum; qui et quando eiusdem actus debeant ex praecepto elici, quae tribus in sequentibus Quaestionibus explanabimus.

QUID ET QUALIS SIT DIVINA SPES.

NOTANDUM 1. Huius voci Spes significationem esse multiplicem; significat enim interdum affectum et passionem appetitus sensitivi, quo in bonum arduum tendit, qua ratione inter passiones recensetur: alias etiam habet eiusdem rationis acceptiones. Verum eis omnibus omissis, utpote non theologicis, tripliciter a Theologis solet usurpari: primo quidem pro obiecto seu bono quod speratur. Sic ad Rom. 8. Spes quae videtur non est spes. Et ad Titum 3. Expectantes beatam spem, et adventum gloriae magni Dei. Secundo interdum usurpatur pro eo, ad quem spes dirigitur: sic plerumque Scriptura sacra Deum nostram spem appellat, puta Psal. 13. Dominus spes eius est; et Psal. 21. Tu es, qui extraxisti me de ventre, spes mea ab uberibus matris meae. Verum illae acceptiones sunt minus propriae. Itaque spes, de qua hic est sermo, proprie accipitur pro actu spei, quo bona supernaturalia speramus a Deo: sic ad Rom. 8. Spe salvi facti sumus. Cum autem habitus denominetur ab actibus, ille habitus supranaturaliter indutus, qui ad eum actum eliciendum inclinat et stimulat, dicitur etiam spes, de qua Iob cap. 19. Reposita est haec spes mea in sinu meo. Et Apostolus 1. ad Cor. 3. Manent tria haec, fides, spes, et charitas: quod utique non de actibus, qui transeunt, sed solum de habitibus, qui permanent, potest intelligi. De hac autem ultima spei acceptione futurus est sermo.

NOTANDUM 2. Non levem apud Auctores tam veteres quam recentiores moveri controversiam, cuiusnam facultatis sit spes, an videlicet spectet ad intellectum, aut voluntatem. Fuerunt enim, ut refert Doctor d. 25. n. ⟦illegible⟧, qui existimarunt spem non esse distinctam a fide et charitate, quia, inquit n. 1. posset dici, quod spes aggregat in se quodammodo duas virtutes, scilicet fidem et charitatem: actus enim spei, qui est expectare, includit certitudinem, et haec certitudo pertinet ad intellectum, et fidem: includit etiam desiderium, quod pertinet ad voluntatem; et si sit desiderium meritorium, pertinet ad charitatem, quae perficit voluntatem: sicut igitur expectatio perfecta et meritoria includit certitudinem intellectus, et desiderium voluntatis ordinatum, ita spes ut virtus perfecta diceretur includere per quamdam aggregationem fidem et charitatem; et secundum hoc poneretur virtus tertia, non formaliter, nec simpliciter, sed secundum quod aggregat formaliter in se duas virtutes. Ita Doctor. Secunda sententia eorum est, qui existimant spem esse actum intellectus indistinctum a fide, quia videlicet ideo speramus aliquid, quia credimus Deum esse fidelem in suis promissis. Tertia sententia contendit quidem spem ad intellectum pertinere, quamquam non eliciatur ex habitu fidei; sed sit actus iudicii, quo intellectus iudicat Deum sibi daturum beatitudinem, ex eo quod promisit se illam concessurum observantibus mandatum, ac subinde cum sit fidelissimus in promissis, inde sperat se beatitudinem illam consecuturum, si praecepta servaverit. Quarta sententia eorum est, qui existimant spem esse quidem actum voluntatis, sed omnino indistinctum ab actu charitatis, quia voluntas eadem virtute charitatis, qualis ponitur ad velle ordinatum, eadem disponitur ad ordinatum nolle, nam ex Aristotele, lib. 1. De anima, textu 85. rectum est iudex sui, et obliqui; igitur pari ratione eadem virtus charitatis, quae disponit ad amandum bonum praesens, pariter disponit ad desiderandum bonum absens: sicut grave eadem gravitate, qua tendit in terminum non habitum, quiescit in ipso termino, ubi eum comparavit; ac per consequens cum voluntas determinetur ad amandum Deum sibi praesentem per charitatem, per eamdem disponitur ad illum desiderandum, seu sperandum.

NOTANDUM 3. Quod etsi numerosior ac celebrior Theologorum coetus conveniat spem esse actum voluntatis, nihilominus invicem controvertunt quisnam sit formaliter ille actus. Duplex enim generatim est actus voluntatis, alter quidem fugae et aversionis a malo; alter vero prosecutionis et accessus ad bonum. Certum est autem spem non esse actum fugae, quia non habet malum pro obiecto; quandoquidem malum, qua malum est, non desideretur, nec speretur, sed potius timeatur: neque etiam versetur circa obiectum ab ipso recedendo, sed potius ipsum amplectendo, et ad ipsum per affectum accedendo: necessum est ergo, quod spes sit actus prosecutionis. Cum autem prosecutionis actus sit duplex, alius scilicet, qui dicitur actus prosecutionis amicitiae, qui tendit in obiectum propter solam ipsius excellentiam; alter vero prosecutionis concupiscentiae, quo aliquis tendit in bonum, non propter solam illius excellentiam, sed quatenus conveniens nobis, aut aliis, quos diligimus, quaeritur cuiusnam prosecutionis actus sit spes.

Quatuor igitur hic sunt determinanda: primum, utrum spes sit virtus Theologica; secundum, utrum sit a fide et charitate realiter distincta; tertium, utrum sit actus voluntatis, et omnino idem cum desiderio, seu prosecutione concupiscentiae, qua aliquis desiderat sibi ipsi bonum, quatenus bonum suum proprium; quartum, quae sint spei species.

Conclusio prima. — Revera spes est virtus, eaque theologica. Haec est communis inter Theologos contra Durandum in 3. disp. 26. qu. 1. dicentem spem non esse virtutem, nisi improprie et largo modo sumptam; quia, inquit, virtus ex Philosopho, est dispositio perfecti ad optimum; spes autem, cum versetur circa bonum arduum, absens, et nondum possessum, non est dispositio perfecti ad optimum, ut neque fides, quae versatur circa Deum obscuro tantum modo cognitum.

Primam partem probat Doctor n. 10. Omnis habitus inclinans ad actum bonum, et bonis circumstantiis affectum, revera est virtus: sed talis est spes: igitur, etc. Probat antecedens: sperare Deum, ut summum bonum, est aliquid honestum, et conforme regulis legis aeternae, quippe cum sit praeceptum a Deo, et aliunde nullum sit bonum perfecte satiativum creaturae rationalis, quia solum istud bonum infinitum est: igitur appetitio illius boni est actus honestus. Deinde, actus ille etiam afficitur circumstantiis bonis; quippe cum fiat per media ab ipso Deo ordinata: unde quamquam appetitio boni infiniti possit esse illicita, qualis fuit in Lucifero, tamen desiderare bonum infinitum per media ab ipsomet ordinata, non potest esse nisi bonum.

Dices 1: Per spem aliquis desiderat et expectat aliquid tamquam bonum sibi proprium: ac subinde fertur in bonum, non qua honestum, sed qua utile: sed omnis virtus debet tendere in bonum non qua utile, sed qua honestum: ergo spes non est virtus. — Negat secundam partem maioris Doctor n. 12. Nam quod quis desideret sibi bonum, non officit honestati illius actus, quando desiderat illud per media proportionata, et a ratione dictata; neque enim circumstantia illa personae, cui bonum appetitur, variat rationem formalem boni, quando enim voluntas desiderat bonum sibi, non variatur propterea ipsum bonum intrinsece, sed solum extrinsece, quatenus ex eo quod sic ipsum voluntas appetat, bonum istud accipit denominationem voliti et desiderati a voluntate, quae denominatio potest dare occasionem intellectui ad concipiendum respectum rationis inter ipsum bonum et voluntatem.

Instabis: Omnis quo utimur fruendo, non potest censeri actus virtutis: sed actus spei talis est: quippe cum per eum voluntas amet bonum infinitum propter seipsam, non autem propter excellentiam ipsius boni. — Negat minorem Doctor: non enim voluntas sic sperando bonum infinitum utitur fruendo, quia non utimur fruendo, quando volumus bonum, quod propter se amandum est, ut perfectionem nostri, quando revera illud bonum est nostri perfectivum, nec illud volumus tamquam aliquid minus bonum, quod nobis inserviat ad acquisitionem alicuius boni, sed solum illud optamus tamquam bonum praestantissimum, quod nos perficiat, et efficiat beatos.

Dices 2: Nulla passio est virtus: sed spes est una ex undecim passionibus: igitur non est virtus. — Respondet Doctor n. 23. Spei nomen esse aequivocum usurpatum ad significandum illum motum appetitus sensitivi circa bonum sensibile, ut acquisitu facile, qua ratione non est virtus, sed passio: aliter vero spei nomen usurpatur ad significandum habitum inclinantem ad actum circa bonum spirituale, futurum, quatenus animae perfectivum, et hoc modo est virtus.

Probat secundam partem Doctor, nempe, quod sit virtus theologica, num. 11. Virtus enim illa est theologica, qua respicit Deum ut obiectum quod, et aliquid divinum tamquam obiectum quo: at ita est de spe, ut dicemus Quaestione sequenti: igitur est virtus theologica. Deinde, inquit n. 15. tres vulgo conditiones requiruntur ad virtutem theologicam, per quas distinguatur non solum a virtutibus moralibus, sed etiam ab acquisitis per actus virtutum supernaturalium: prima, quod Deum respiciat pro primario suo obiecto: secunda, quod habeat pro regula primam regulam humanorum actuum, non autem aliquam regulam acquisitam: tertio, quod immediate infundatur a Deo, sicut a causa efficiente: duae quidem priores condiciones possunt competere fidei, spei, charitati acquisitae, quae tendunt in Deum, tamquam in obiectum, et habent aliquid divinum pro prima regula: fides quidem divinam veritatem, spes divinam fidelitatem, et charitas divinam bonitatem; sed deficiunt in tertia, quia nempe non infunduntur a Deo, nec consequenter sunt supernaturales in substantia, quales esse debent virtutes vere theologicae.

Dices 1: Nulla virtus theologica est inter duo extrema vitiosa per excessum, aut defectum: sed spes habet duo extrema vitiosa, nempe praesumptionem et desperationem: igitur non debet censeri virtus theologica.

Minor constat: siquidem desperatio et praesumptio opponuntur spei, illa quidem per defectum, haec vero per excessum. Maior etiam videtur evidens; enimvero non potest committi excessus in fide, quia impossibile est, quod aliquid nimis firmiter credatur; nec in spe, quia non potest Deus nimis desiderari, nec urgentiori investigatione et inquisitione exoptari; nec denique in charitate, quia Deus non potest plus amari, quam sit amabilis, aut debeat amari: igitur spes non est dicenda virtus theologica. — Respondet Doctor n. 21. negando maiorem: potest enim concedi, inquit, quod virtus theologica sit proprie media, non ex parte obiecti, sed ex parte excessus, qui potest esse in actu; neque inde sequitur eam distingui a morali; virtus enim moralis habet excessum, et defectum non solum ratione modi actus, sed etiam ratione obiecti, in quod tendit ille actus; secus est autem de virtute theologica, quae non potest habere excessum ratione obiecti, quia cum illud sit infinitum, non potest excedi ab actu virtutis, qui in eum fertur, et ideirco non potest firmius credi Deo, nec constantius in eum sperari, nec ille ardentius amari, quam mereatur. Potest tamen peccari in istud obiectum infinitum ratione modi tendendi in illud, nempe per actum immoderatum, qui magis, aut minus, quam par esset, in istud obiectum tenderet. Qua ratione fides potest esse media inter levitatem, qua quis assentiretur firmiter ei, quod non est ita credendum: unde illud Eccles. 19. Qui cito credit, levis corde est: et inter pertinaciam, qua quis nimis resistit credendis, nolens alicui assentiri, nisi ratione naturali id esse verum ostendatur: sic etiam amore nimio potest quis tendere in aliquod diligibile, sicut et nimis remisse: licet non possit nimis tendere in bonum infinitum amando, nec nimis firmiter ipsi credendo. Simili ratione spes est inter desperationem et praesumptionem, quatenus desperans non vult desiderare Deum, nec in eum sperare; praesumens vero vult et desiderat ipsum, sed per media improportionata; sperans vero desiderat Deum per media proportionata et rationalia, et sic utrumque hoc vitium excludit; neque necesse est, ut virtus quaelibet habeat duo extrema, quorum uno ametur excessive obiectum illius, et altero minus intense.

Dices 2: Virtus theologica versatur dumtaxat circa Deum: sed spes non solum habet pro obiecto Deum ipsum possidendum, sed etiam media, nempe gratiam, et dona, quibus comparari potest eius possessio: igitur non est dicenda virtus theologica. — Distinguo maiorem: virtus theologica versari debet circa Deum et bonum increatum, tanquam circa obiectum primarium et specificativum, concedo: tamquam circa unicum obiectum, et omnino simplex, nego. Quemadmodum enim fides non versatur dumtaxat circa ea quae omnino divina sunt, sed etiam circa ea quae facta sunt, ut omnia Christi mysteria, et omnes propositiones revelatas: et sicut charitas tendit non solum in Deum, sed etiam in proximum; sic etiam spes ordinatur ad Deum tamquam ad obiectum primarium et adaequatum, ad gratiam autem et media conducentia ad possessionem Dei, tamquam ad obiectum secundarium.

Conclusio secunda. — Spes est realiter a fide et charitate distincta. Ita Doctor n. 17. ubi conclusionem sic probat, primo, quod sit distincta a fide, quia nullum desiderare est credere: sed omnis actus fidei est credere: ergo spes non est eadem cum fide. — Deinde, sperare idem est ac desiderare: sed desiderare est actus voluntatis; credere autem est actus intellectus: igitur fides et spes non sunt unum et idem. — Denique, si idem esset sperare nos consecuturos vitam aeternam, ac credere nos illam assecuturos, sequeretur, quod esset certum, quod quisquis speraret consecutionem vitae aeternae, haud dubie eam esset consecuturus; obiectum enim fidei est rerum infallibile: sed hoc manifeste falsum est: plurimi namque fideles sperant beatitudinem, quam tamen propter morum improbitatem et finalem impaenitentiam non assequentur. — Confirmatur etiam contra Lutherum, qui Serm. 2. Quadragesimae docet spem esse eamdem cum fide, quam pro fiducia accipit; quod utique erroneum est: nam si fides, et fiducia idem essent, nugaretur Apostolus, cum ait ad Ephes. 3. In quo scilicet Christo habemus fiduciam per fidem eius. Sequeretur enim, quod haberemus fiduciam per fiduciam, quod esset aperta nugatio: unde 1. ad Cor. 13. tres virtutes theologicas tamquam tria distincta numerat, cum ait: Fides, spes, charitas tria haec, etc. Idem docent SS. Patres, maxime Chrysost., Hom. De Fide, Spe, et Charitate. Et Aug., Hom. 22. De Verbis Apostoli: Domus Dei credendo fundatur, sperando erigitur, diligendo probatur. Hinc in Enchiridio, cap. 8. ait: Distinguenda est fides a spe.

Similiter probat eam esse a charitate distinctam: Primo, quia charitas est amor amicitiae, quo Deus diligitur propter seipsum, ita quod non minus diligeretur amore charitatis, etiamsi nusquam a creatura rationali esset possidendus; spes vero est amor concupiscentiae, quia est amor, quo aliquis concupiscit bonum, quatenus est bonum suum proprium; unde si aliquis non consideraret, quod ex possessione Dei haberet beatitudinem, non desideraret ipsam possessionem desiderio spei: igitur spes a charitate distinguitur. — Deinde, ex S. Anselmo, lib. De Concordia, cap. 11., voluntas habet duas affectiones et inclinationes; nempe unam iustitiae, qua prosequitur bonum propter se; et aliam commodi, qua prosequitur bonum, quatenus sibi conveniens; prima autem ex iis affectionibus est nobilior quam secunda: igitur distincti habitus ponendi sunt in voluntate in ordine ad actus, qui competunt ipsi secundum diversas istas inclinationes; et consequenter desiderium spei competens ipsi, quatenus habet affectionem commodi, non oritur a voluntate, quatenus habet iustitiae affectionem. Unde spes et charitas non solum distinguuntur penes actus, quas possunt habere, sed etiam penes diversas affectiones, secundum quas perficiunt voluntatem. Deinde, inquit Seraphiensi Doctor, dist. 26. art. 1. qu. 3.

Quemadmodum in patria tres erunt dotes secundum tres animae vires, quarum una reformabit et consummabit rationalem, videlicet ipsa visio; alia concupiscibilem, videlicet dilectio; tertia irascibilem, videlicet ipsa tentio, seu possessio, sic et in via necesse est ponere tres virtutes theologicas, fidem cui visio, charitatem cui dilectio, et spem cui possessio respondeat.

Dices. Homo dumtaxat habet duas facultates perfectibiles per habitus infusos in ordine ad Deum, nempe intellectum, et voluntatem: ergo sufficiunt duo habitus infusi, videlicet fides, quae intellectum, et charitas, quae voluntatem perficit. — Negat consequentiam Doctor num. 26. quia, inquit, voluntas habet duas affectiones, et duo genera actuum, quibus correspondere debent duo habitus infusi; intellectus vero non habet alios actus, propter quos debet habere duos habitus per se infusos; ac subinde tres distincti admittendi sunt habitus.

Conclusio tertia. — SPES EST ACTUS VOLUNTATIS IDEM CUM DESIDERIO. Ita Doctor num. 19. ubi solvit argumenta, quae contra hanc assertionem formaverat.

Probatur. Spes fertur in bonum absens ut possidendum: sed actus ille, quo bonum absens ut possidendum appetitur, est desiderium; ac subinde spes est actus appetitus concupiscibilis, quo voluntas tendit in Deum, quatenus sibi commodum et convenientem.

Dices 1: Desperans desiderat beatitudinem: sed non habet spem: ergo desiderium non est actus spei. Probatur maior, quia tristatur de beatitudine amissa; nemo autem tristatur de amissione rei, quam non concupiscit: igitur, etc. — Distinguit maiorem Doctor n. 20. Desiderat desiderio inefficaci et conditionato, concedit: desiderio efficaci et absoluto, negat. Ad probationem dico, quod equidem nemo tristetur de amissione rei, quam non concupiscit; sed ut tristitiam habeat de eius amissione, non est necesse, quod illam concupiscat absolute et efficaciter, ut patet exemplo proiicientis merces in mare, qui tristatur de earum amissione, quia inefficaciter et conditionate vellet eas conservare, nisi adesset periculum vitae.

Dices 2: Eodem habitu quis amare potest alterum amore amicitiae, et concupiscere ipsi bonum, et eodem etiam habitu potest quis amare bonum praesens et absens: sed ex charitate amat quis bonum praesens: ergo ex charitate concupiscit quis ac desiderat bonum praesens, et etiam ex eadem amat ac desiderat bonum absens: ergo desiderium boni etiam absentis est actus charitatis. — Distinguit consequens Doctor n. 21. Desiderat desiderio et concupiscentia proportionata amori amicitiae, et ex ipso oriunda, concedit: desiderat desiderio et concupiscentia distinctae rationis, negat. Itaque potest aliquis bonum absens concupiscere duobus modis: primo quidem, affectu charitatis et amicitiae, quo diligit proximum, et ipsi concupiscit bonum propter se: secundo, quatenus considerat bonum istud esse sibi commodum absque ullo respectu ad amorem alterius, et sic desiderium istud non est actus charitatis, sed spei, qua in ipso desiderio constituitur, non vero in priori.

Dices 3. Desideramus beatitudinem naturaliter: ergo non videtur necesse admittere aliquem habitum supernaturalem ad ipsam desiderandam, et consequenter virtus spei non consistit in desiderio. — Distinguit antecedens Doctor: naturaliter desideramus beatitudinem in universali, et qualecumque illa sit, sive naturalis, sive supernaturalis, transeat: in particulari, et quatenus est beatitudo supernaturalis, negat. Unde neganda est consequentia. Quemadmodum enim non obstante amore naturali Dei, datur habitus charitatis, ut ametur Deus amore supernaturali; ita non obstante desiderio naturali beatitudinis, dari debet habitus spei infusae, quo speremus beatitudinem supernaturalem propter ipsam Dei bonitatem, et infallibilitatem in promissis.

Dices 4. Si desiderare esset actus virtutis theologicae, esset pariter meritorius: sed non potest esse meritorius, nisi vel eliciatur vel imperetur a voluntate: ab ea autem non potest imperari, alioqui voluntas simul haberet duos actus circa Deum, unum actum quo desideraret, et alterum quo imperaret eiusmodi desiderium, qui etiam actus respiceret Deum, quippe cum a charitate procederet: si eliciatur a charitate, non erit actus ab ea distinctus: igitur, etc. — Respondet Doctor, nihil implicare quominus voluntas possit habere duos actus circa idem obiectum, maxime quando unus imperatur, et alter imperat; nec enim unus impedit productionem alterius, cum non sint eiusdem rationis: Nec est inconveniens, inquit, in actibus subordinatis plures inesse uni, imo forte est necessarium scientem conclusionem, dum actus speculatur scientifice, intelligere simul principium, et amantem ordinate illud quod est ad finem, utendo, simul frui fine.

Dices 5. Si spes et desiderium essent unum et idem, quotiescumque utimur nomine spei, possemus pariter uti nomine desiderii, et vice versa: sed hoc est falsum: non enim proprie dicere possum, desidero consequi beatitudinem propter bonitatem divinam, sicut possum dicere, spero propter bonitatem et misericordiam divinam me consecuturum beatitudinem: igitur non sunt unum et idem. — Nego minorem, et ad eius probationem dico, quod utrumque hoc nomen posset in rei veritate ad idem significandum usurpari, quando significat motum facultatis appetitivae circa bonum consequendum; ideo autem proprie non accipitur desiderare pro sperare, quia verbum sperare est impositum ad significandum desiderium praesupponens et connotans opinionem conceptam de consecutione boni desiderati; verbum vero desidero non involvit illam connotationem: unde indiscriminatim ad idem proprie significandum non assumuntur.

Conclusio quarta. — Septem sunt species seu distincti actus spei, ad quos caeteri possunt facili negotio revocari.

Hanc Conclusionem optime expendit Guillelmus Parisiensis, lib. De moribus, ubi refert septem illas spei species, quas filias appellat, quarum prima est fiducia; secunda securitas, seu vallationis et protectionis divinae roboratio: tertia constantia, et erectio contra motus et impetus insurgentium: quarta consolatio; quinta respiratio, confortatio et resumptio virium ex praesentia Dei: sexta expectatio bonorum repromissorum absque haesitatione; septima iucunditas, quae spem huiusmodi velut comes inseparabilis comitatur.

Fiducia est firma mentis in Deum adhaesio, qui non confunditur dicente David: In te Domine speravi: non confundar. Qui confidit in homine confunditur, quia is absque illo se substrahit, aut propter malitiam et aversionem, aut propter impotentiam, aut propter voluntatis et amicitiae mutationem: haec autem ex parte Dei non sunt timenda. — Securitas est, de qua Salomon: Secura mens quasi iugis convivium. Proverb. 15. ubi Gregorius: Spes aeternae societatis, continuatio est aeternae refectionis. Securitas est duplex: prima, de obtinenda aeterna felicitate: secunda, contra timores vitae praesentis. Et quidem tenet se securam per pignus Spiritus sancti: qui sigillavit nos, et dedit pignus Spiritus sancti in cordibus nostris, 2. ad Corinth. 1. ad Ephes. Qui est pignus haereditatis nostrae. Unde S. Augustinus: Ipse est pignus haereditatis nostrae et redemptionis mihi datum per litteras patentes Evangelicas, quibus non est aliud sigillum, quam ipse Dei Filius, imago Dei invisibilis, et figura seu character substantiae Patris, qui pro confirmatione et testificatione veritatis Evangelicae, appensus est in ligno crucis. Incarnatio, Passio, Mors, Resurrectio Domini me fulciunt undique, et firmant, ut de venia, gratia et gloria, nulla remaneat haesitatio; qui enim proprio filio suo non pepercit, nonne cum illo omnia nobis donarit? etc. Unde in Dei logica nullum argumentum validius ad bene syllogizandum, atque probandum, quam mors unigeniti Filii ipsius, nullum ad destruendam hesitationem, vel obiectionem mihi contrariam adeo efficax, aut validum, cum non solum inferatur, sed etiam conteratur securitas de beneficiis Dei per tale medium. In Dei theologia nullum pignus pretiosius, et magis assecurans, aut certius, quam ipse Dei Filius, et Spiritus sanctus: uterque autem nobis in pignus datur: ergo, qui per tantas cautiones securi non sunt, deterioris conditionis habent Deum, quam quemcumque mendacem, aut periurum: patet ergo quantam Deo contumeliam faciant, qui haesitant.

Secunda securitas adversus calamitates huius mundi; Deus enim noster refugium est, et virtus, etc. Dominus illuminatio mea, etc. Si Deus pro nobis, quis contra nos?

Erectio, seu roboratio, qua per spem resumuntur vires, ut acrius pugnemus, et tentationibus resistamus. Veteranus, vel vafer serpens innumeris tentationibus animam lacessit spiritus: Numquid, qui dormit non adiiciet, ut resurgat? Surge, qui dormis, et illuminabit te Christus, Ephes. Remissas manus, et genua soluta erigit. — Consolatio, quae non est animi laetificatio, sed potius timoris et doloris lenitio ac mitigatio: consolatur enim qui tristitiam deponit, licet gaudium non recipiat: spes autem, ut ait David: Haec me consolata est in humilitate mea, idest, depressione. In conversione Dominus captivitatem Sion, etc. Ex hac oritur laetitia; unde tunc repletum est gaudio os nostrum, etc. Nonnulli sunt, qui propter varios casus, ita maerent, ut nullam salutem sibi remanere putent: hos Deus gratiis irradiantibus ac caelestibus suavitatibus solatur, ut animos resumant, Isaiae 15. Oritur in tenebris lux tua, et tenebrae tuae erunt sicut meridies. Et Ioh. 11. Quasi meridianus fulgor tibi consurgens ad vesperum, et cum consumptum te putaveris, orietur ut lucifer. Hinc nascitur Consolatio, qua est animi robur et constantia animans et firmans adversus tentationes: Statuisti supra petram pedes meos, si ceciderit non collidetur, quia Dominus supponit manum suam. Et impulsus eversus sum, ut caderem, et Dominus suscepit me, etc. Expectatio bonorum est firma animi constantia, qua attendens ad repromissa bona, omnes vincit amaritudines; Haec recordatus sum, et effudi in me animam meam. Ex hac gignitur iucunditas: Spe gaudentes. Gaudium autem, hoc est ex praesentia Dei inhabitantis; unde gaudium illud est velut arrha aeterna mercedis, et velut praegustatio futurae suavitatis: Gustate, et videte quoniam suavis est Dominus.

QUODNAM SIT OBIECTUM DIVINAE SPEI.

NOTANDUM 1. Certum esse obiectum spei debere esse primo aliquod bonum honestum; non enim nisi bonum, saltem apprehensum ut tale, speramus seu prosequimur: uti nonnisi malum timemus ac fugimus: cum autem spes sit virtus, et omnis virtus tendat in bonum sub ratione honesti, nemini debet esse dubium, quin obiectum spei debeat esse aliquod bonum honestum. Secundo debet esse possibile, impossibilia enim ut talia cognita sperari nequeunt, nec desiderari, desiderio saltem efficaci et stimulante ad prosecutionem boni apprehensi; etsi vero, secundum doctrinam Doctoris, appeti possint appetitu inefficaci et ex complacentia. Tertio, debet esse bonum arduum, seu non ita facilis acquisitionis: qua difficultas non alia tamen inesse debet, quam quae oritur ex eo, quod obiectum speratum non a nobis obtineri sine labore, seu molestia, vel ex eo, quod istud nulla ratione possimus ex nobis assequi, sed debeant nobis concedi ex liberalitate donantis, aut praemiantis. Quarto, addunt aliqui, quod bonum istud sit tantum probabiliter, seu non certo futurum. Verum haec conditio non videtur necessaria, quippe cum bonum etiam certo futurum sperari possit; hinc confirmati in gratia, quamvis securi de sua beatitudine, non minus eam sperare possunt. Deinde, obiectum spei dicitur bonum absens. Nam, inquit Apostolus ad Rom. 8. Spes quae videtur non est spes; nam quod videt quis, quid sperat? Si autem quod non videmus speramus, per patientiam expectamus. Verum Doctor d. 26. n. 12. contendit hanc conditionem non esse absolute necessariam: quia, inquit, idem obiectum est spei, et tentionis: sed tentio non respicit absentiam obiecti: igitur nec spes. Quod utique confirmatur, quia illud est obiectum quod spei, quod desideratur, et illud est obiectum formale cuius ipsius, quod movet ad illud desiderium: sed certum est, quod voluntas non desiderat absentiam obiecti, sed potius illius praesentiam; nec illa absentia est ratio movens voluntatem ad desiderandum, seu sperandum, quamvis videatur conditio, sine qua non speraret, nec desideraret: quia si bonum esset perfecte possessum, non amplius desideraretur, sed amaretur. Unde concludit Doctor: Sicut in effectibus non variant rationem efficiendi, quod non pertinet per se ad rationem efficiendi; ita in finibus illud non variat rationem finis, quod nisi caritatis rationem terminandi: tale est esse absens, vel praesens modo praedicto: igitur non variat formalitatem obiecti, sive rationem formulam eius. Ex quibus interrelucet absentiam, possibilitatem, et futuritionem obiecti non esse de ratione formali obiecti spei.

NOTANDUM 2. Rationem boni ardui, seu cum aliqua difficultate comparabilis, spectare ad obiectum spei, ut omnes Theologi conveniunt: at controversia est, in quo consistat illa arduitas desideranda in ipso spei obiecto; sunt enim qui existimant cum Vasquez in 3. p. l. 2. cap. 2. arduitatem obiecti spei in eo consistere, quod res sperata obtinenda sit dependenter ab alio, quia obiectum arduum ex eo, quod obtinendum per proprios labores, est obiectum audaciae, non vero spei. Nonnulli docent arduitatem consistere in difficultate consecutionis rei, qua speratur, sive haec difficultas proveniat ex ipsa rei magnitudine, quae vires proprias excedit, sive oriatur ex aliis circumstantiis, scilicet ex distantia, contingentia, temporis diuturnitate, labore, impensis. At verior apparet eorum sententia, qui existimant arduitatem obiecti theologicae spei in eo consistere, quod non solum contingens sit ex parte Dei liberaliter nobis bonum speratum conferentis, et ex parte nostri, quia confertur propter merita, quae necessario debent esse contingentia, quia sunt libera. Quam utique rationem insinuat Doctor d. 26. n. 20. et 22. ubi ait: quod efficaciter et absolute non desideratur seu speratur aliquid, nisi sit possibile attingi seu consequi, et ideo persuadentur desperati, ut credant, non ut diligant, quia prima radix desperationis non est in voluntate, sed in intellectu: ac si diceret, quod tantum est obiectum spei illud cuius consecutio est nobis possibilis, licet sit contingens, et quod ideo suadenda est certitudo de possibilitate consecutionis, ne desperans cadat animo, sed potius erigatur, et speret id, quod licet contingenter, tamen possibile est fieri.

NOTANDUM 3. Theologos communiter convenire, quod beatitudo supernaturalis sit obiectum materiale magis praecipuum et adaequatum spei nostrae; quoniam autem beatitudo supernaturalis duo complectitur, nempe visionem vel fruitionem Dei, et Deum ipsum videndum et fruendum, seu beatitudinem formalem et obiectivam; difficultas est quodnam horum sit obiectum materiale spei theologicae. Durandus enim in 3. d. 26. q. 2. vult beatitudinem formalem esse obiectum materiale immediatum spei theologicae; beatitudinem vero obiectivam tantum esse obiectum indirectum et mediatum. Sunt etiam qui existimant cum Gregorio Ariminensi Deum esse immediatum obiectum materiale spei, fruitionem vero et visionem esse tantum conditionem sine qua non. Tertia tandem sententia docet spem directe et immediate attingere utramque beatitudinem, scilicet obiectivam et formalem, obiectivam quidem ut finem qui, formalem vero, ut finem quo. Quantum autem ad obiectum formale eiusdem spei quadruplex est diversa Auctorum sententia. Prima contendit, quod obiectum formale sit Deus sub ratione omnipotentis et fidelis in exequendis suis promissis. Ita S. Thomas, q. 1. De virtutibus, art. 1. Secunda contendit Deum esse obiectum spei sub ratione Deitatis absolute, et nullum dicentis ordinem ad nos, a quibus possideri potest. Ita plurimi ex nostris cum Pitigiano in 3. d. 26. art. 6. Tertia propugnat obiectum formale spei esse Deum ut nobis convenientem, et a nobis possidendum. Quarta tandem ait, Deum ut nobis convenientem esse quidem obiectum formale motivum spei, eius autem bonitatem esse obiectum terminativum.

Conclusio prima. — Utraque beatitudo, tam obiectiva quam formalis, seu Deus, ita nobis possidendus per visionem et amorem, est obiectum tam materiale quam formale terminativum spei nostrae. Haec est communior et verior. Eamque aperte satis tradit Doctor d. 25. n. 11. ubi dicit spem esse virtutem theologicam:

Quia, inquit, respicit Deum pro obiecto immediato; nam per omnia alia, quae adduntur ipsi obiecto, non tollitur ratio obiecti, ut obiectum est: quia enim desidero illud mihi, vel tali, non tollitur, quin desiderem illud ut obiectum: igitur illud, circa quod est actus spei, est bonum infinitum, et ita aeternum.

Idem habet n. 16.

Probatur primo, ex Scriptura sacra, idque ex secundo capite Tobiae, ubi dicitur: Filii Sanctorum sumus, et etiam illum expectamus, quam daturus est iis qui fidem suam numquam mutant ab illo; ideoque Christus Dominus monet Matth. 6.: Quaerite primum regnum Dei… et haec omnia adiicientur vobis. Quibus significat regnum Dei, hoc est, beatitudinem aeternam esse quaerendam tamquam principale obiectum; cetera vero non esse quaerenda principaliter, sed tantum secundario, nec subinde quaerenda. Hoc ipsum docet S. Apostolus ad Rom. cap. 5. cum ait: Gloriamur in spe gloriae filiorum Dei: quasi diceret: speramus gloriam et beatitudinem aeternam Dei filii, ut haereditatem repromissam. Et ad Titum 1.: In spem vitae aeternae, quam promisit qui non mentitur Deus, etc. Quibus significat spem tendere in vitam aeternam, tamquam in obiectum magis praecipuum. Hoc etiam indicat ad Hebr. 11. cum ait: Fides est substantia rerum sperandarum, hoc est, res quae per fidem cognoscitur est res speranda: sed solus Deus, qui est nostra beatitudo obiectiva, est obiectum materiale et formale fidei; caetera vero tantum sunt obiecta materialia et secundaria: ergo et spei. His consonat illud S. Augustini lib. 2. De Civit. Dei cap. ult.: Praemium virtutis, inquit, erit ipse qui virtutem dedit, qui seipsum, cum nihil maius esse potest, promisit. Et lib. 1. Confess., cap. 23.: Beata quippe vita est gaudium de veritate, hoc est, de te qui veritas es, Deus meus. Et super Psal. 11.: Erige spem tuam ad bonum fructuum omnium, a quo omnia in suo genere facta sunt bona.

Probatur etiam ratione: spes quatenus est virtus theologica tendit in Deum: sed non tendit in Deum nisi ut possidendum: Deus autem possideri non potest a creaturis nisi per visionem et amorem, in quibus consistit beatitudo formalis: igitur, etc. Maior constat. Minor probatur: actus desiderii, quo spes tendit in Deum, distinguitur a desiderio, quo charitas in illud tendit, optando ipsi bonum, nempe gloriam propter se: sed non potest aliter distingui, quam quia spes tendit in Deum, ut nobis convenientem: igitur, etc. Confirmatur ex eo, quod aliud sit sperare Deum, et aliud sperare in Deo: nam sperare Deum est habere efficax desiderium habendi Deum pro obiecto visionis et fruitionis beatae, seu desiderare bonum infinitum quatenus nobis conveniens: sperare vero in Deo, est habere desiderium efficax ut Deus sit nobis auxiliator, et iuxta suas promissiones nobis conferat auxilia necessaria, quibus possemus promereri beatitudinem, quam speramus; hi namque duo actus possunt esse aliquando sine se invicem, maxime primus sine secundo, puta dum quis praesumptuose sperat; secus vero quando actus spei theologicae est honestus tam ex se, quam ex circumstantiis. Hoc significat Doctor n. 23. cum ait, quod actus spei theologicae sit desiderare bonum infinitum, ut mihi bonum a Deo liberaliter conferente ex meritis, quae habeo, vel mihi spero: quibus verbis duo praedicti actus designantur, ut recte notat Castillo quaest. i. n. 6. primus quidem per haec verba, desiderare bonum infinitum: secundus vero per haec verba, liberaliter a Deo ex meritis, quae habeo, vel mihi spero. — Confirmatur iterum: Deus est obiectum spei, ut summum bonum nos beans: sed ut sic includit non solum beatitudinem obiectivam, verum etiam formalem; ac proinde sub ratione utriusque beatitudinis est obiectum adaequatum spei. Deinde, Deus ut possidendus includit formaliter possessionem sui, quae fit solum per visionem et amorem; sed ut possidendus est obiectum spei: igitur ut obiectum spei includit sui possessionem; subindeque formalem beatitudinem. Denique, obiectum formale spei est ultimus finis creaturae rationalis: ut beatitudo formalis, qua est visio, et beatitudo obiectiva, qua est Deus clare visus, non sunt duo fines, sed unicus: ergo ex illis constituitur obiectum formale, quod est spei in via, et delectationis seu fruitionis in Patria.

Dices. Deus non potest a nobis desiderari, nec consequenter sperari, quatenus bonum nostrum: igitur ut sic non est obiectum spei. Antecedens patet, quia sic Deum desiderare est uti fruendis, quod est perversum. —

Nego antecedens: desiderare enim bonum nostrum, quatenus vera est nobis conveniens, non est uti fruendis, quia ut sic bonum istud non ordinamus tamquam medium ad consecutionem alterius boni: ac subinde ut sic non utimur fruendis.

Instabis. Bonum, quod est a nobis omnino distinctum, nec potest nos perficere, non potest a nobis desiderari, nec sperari tamquam bonum nobis conveniens: sed Deus est bonum omnino a nobis distinctum, quod nobis inesse non potest, neque nos perficere: igitur non potest esse obiectum spei nostrae. —

Distinguo maiorem: non est bonum nobis conveniens, quod non potest nos perficere, nec formaliter, nec obiective, concedo; formaliter tantum, nego. Ad minorem dico, Deum non equidem perficere formaliter, seu per modum formae inexistentiae, sed obiective, seu per modum obiecti allicientis ad sui iucundam fruitionem et visionem.

Urgebis. Deus per seipsum non est immediatum obiectum tristitiae damnatorum, sed malum ab ipso eis inflictum: ergo similiter non est obiectum immediatum gaudii Beatorum, sed bonum ab ipso concessum, nempe ipsius visio aut fruitio. Insuper, obiectum spei debet esse futurum: sed Deus non potest apprehendi ut futurus, quippe cum ⟦illegible: "ihique"; fortasse "iam"⟧ praesens existat: igitur secundum se non potest esse obiectum spei. Iterum, spes et desperatio, tamquam motus contrarii, versantur circa idem obiectum materiale per modum prosecutionis et fugae: sed nemo desperat Deum, sed eius adeptionem: ergo nemo sperat Deum, sed eius consecutionem: ergo non est materiale obiectum spei. Quarto denique, quia Deus non est referibilis ad creaturas, cum ipse sit ultimus finis omnium: ergo non potest respici per amorem concupiscentiae, qui semper refert obiectum ad amantem: ergo neque potest esse obiectum materiale spei, quia spes est amor concupiscentiae, quo desideratur obiectum tanquam bonum sperantis. —

Respondeo ad primum, non eamdem esse rationem Dei per ordinem ad Beatum, et damnatum: siquidem respectu Beati consideratur ut bonus: cum autem sit bonus in se et per se, etiam per se potest esse obiectum illius spei, sicut et amoris et visionis: at vero per ordinem ad damnatum apprehenditur per modum mali disconvenientis: cum autem in se nec per se non habeat rationem mali, sic etiam non potest esse obiectum tristitiae damnati, sed tantum per aliquid aliud, nimirum ratione poenae inflictae. —

Ad secundum dico, quod etiamsi Deus in se non sit obiectum futurum, tamen ut terminat visionem et fruitionem, dici potest futurum et arduum, quia illius visio et fruitio est futura. —

Ad tertium concedo quidem, quod nemo desperet Deum spectatum secundum se, bene tamen ut futurum obiectum terminationis aut fruitionis. —

Ad quartum respondet Doctor, Deum equidem non esse referibilem ad nos tamquam maius bonum ad minus, sed tanquam bonum superabundans ad minus bonum, cui liberaliter conceditur ex ipsamet munificentia Dei, seipsum communicantis creaturae rationali, ut ipsam sua possessione perficiat.

Dices. Obiectum virtutis sicut et scientiae debet esse unum: sed ex beatitudine obiectiva et formali non potest fieri quid unum, siquidem beatitudo obiectiva est quid increatum, nempe Deus: formalis vero est quid creatum, scilicet actus visionis et amoris beatifici: igitur obiectum totale et adaequatum spei non potest esse simul beatitudo obiectiva et formalis. —

Distinguo maiorem: debet esse unum unitate entis, nego: unitate obiecti terminantis, concedo. Et similiter distincta minore, nego consequentiam: beatitudo enim obiectiva et formalis sunt revera quid distinctum secundum entitatem: cum vero conveniant in ratione beatitudinis perfecta et adaequatae, etiam conveniunt in ratione obiecti spei.

Instabis. Ex beatitudine obiectiva et formali non potest fieri aliquid unum: igitur solutio nulla. Probatur antecedens: vel beatitudo formalis aeque primo pertinet ad hoc obiectum spei christianae, ac Deus, seu beatitudo obiectiva, vel non aeque primo pertinet, sed Deus principaliter directe et in recto, formalis autem beatitudo tantum in obliquo, et velut connotatum. Primum non potest dici, quia haec duo simul iuncta, vel facerent unum solummodo per accidens, et sic totale obiectum primarium spei non esset unum in genere obiecti, vel ita facerent aliquod unum, ut Deus sese haberet tamquam materiale in hoc obiecto, et beatifica visio ut formale, quod dici non potest, quia tunc spes non esset proprie theologica: nam unumquodque debet tale denominari a sua ratione formali, quae in hac hypothesi non esset Deus, sed visio beatifica: igitur visio beatifica non ingreditur rationem obiecti primarii spei christianae, tamquam pars illius, sed solum ut aliqua conditio, sine qua praeposita, voluntas non posset exercere actum spei. —

Respondeo, concedendo quidem beatitudinem formalem et obiectivam non pertinere aeque ad rationem obiecti principalis beatitudinis: enimvero beatitudo obiectiva magis principaliter concurrit ad illud integrandum et constituendum: formalis vero minus principaliter: illud enim censetur principalius concurrere ad integrandum obiectum spei, quod maxime satiat appetitum animae christianae sperantis, et a quo ratio bonitatis et appetibilitatis, qua est in beatitudine, derivatur et provenit: at Deus ipse est qui principalius satiat appetitum animae sperantis, quatenus anima illa obtinet bonum speratum, et tota ratio appetibilitatis, quae reperitur in beatitudine formali, ab eo derivatur; ideo namque appetimus visionem beatificam ut summum bonum, quia appetimus Deum fontem omnium bonorum; ita quod si Deus non esset obiectiva nostra beatitudo, visio Dei non haberet rationem beatitudinis; ac subinde beatitudo formalis minus principaliter spectat ad rationem obiecti spei.

Conclusio secunda. — Obiectivum motivum, seu ratio formalis sub qua spei theologicae, non est divina omnipotentia, nec Deus sub ratione Deitatis absolute, sed quatenus est summus bonus. Haec Conclusio tribus partibus constat, quarum

Probatur prima: Deus est obiectum spei theologicae, quatenus est finis ultimus creaturae rationalis ab ea possidendus: sed talis non est sub ratione omnipotentis aut auxiliantis, ut sic enim habet rationem causa efficientis: igitur sub hac ratione non est obiectum motivum spei theologicae. — Deinde, ratio sub qua spei theologicae debet esse aliqua ratio boni: at divina omnipotentia, etiam sub ratione auxiliantis, non habet rationem boni formaliter, quia ut sic pertinet ad rationem entis et causa efficientis: ergo non potest esse ratio sub qua, neque obiectum motivum spei. — Denique, illud tantum est obiectum formale spei christianae, quod est ratio appetendi bonum speratum: atqui potentia Dei, et alia superius enumerata, non sunt rationes appetendi bonum speratum, quia ut sic sunt vel aliquid praerequisitum ad actum spei, et sic habent rationem causa efficientis, vel sunt tantum media ad bonum speratum: sed media ut media non possunt esse ratio motiva appetendi finem, nemo enim prudenter appetit finem propter media, sed e contra appetit media propter finem: igitur divina omnipotentia, seu auxilium et fidelitas Dei in implendis promissis, non possunt habere rationem formalem sub qua spei theologicae.

Dices. Scriptura sacra hortatur nos ad sperandum in Deum propter eius omnipotentiam, liberalitatem, et fidelitatem in implendis promissis: sic lib. 2. Reg., c. 22.: Deus fortis meus, sperabo in eum. Isaiae 23.: Sperastis in Domino Deo forti in perpetuum. Psal. 17.: Deus meus adiutor meus, et sperabo in eum. Similiter et Tridentinum, Sess. vi. cap. 13. hortatur fideles sese disponentes ad iustificationem, quatenus in Dei auxilio firmissimam spem collocare et reponere omnes debeant: igitur, etc. —

Respondeo, haec equidem requiri non tamquam rationes motivas ad sperandum, sed solum velut media quaedam, aut conditiones aliquot praerequisitas, ut faciliori negotio actus divinae spei elicetur.

Probatur secunda pars: ratio formalis sub quo spei debet esse distincta a quovis alio habitu in Deum tendente: sed alii sunt habitus a spe, qui tendunt in Deum sub ratione Deitatis, puta Theologia, quae versatur circa Deum sub ratione Deitatis: igitur sub hac ratione Deus non potest esse obiectum formale spei.

Probatur tertia pars: illud est obiectum motivum spei, quod est ratio formalis motiva amoris, quo Deus diligitur amore concupiscentiae: at illius amoris concupiscentiae obiectum motivum est bonitas increata, quatenus est summum bonum comprehendens utramque beatitudinem formalem et obiectivam: igitur est praecisa ratio sub qua spei. — Deinde, illud est obiectum formale motivum, quod proprie movet ad sui appetitum ac desiderium: sed ad sic appetendum Deum tamquam finem possidendum movet praedicta bonitas: igitur, etc. — Denique, verisimile est aliquam esse virtutem, quae Deum quatenus nobis bonum consideret, quemadmodum charitas eum honorat, quatenus est summum bonum in ordine ad se: sed nulla alia apparet virtus, cui magis haec consideratio congruat, quam spes: igitur talis ratio motiva ipsi est assignanda.

Dices 1. Obiectum motivum spei theologicae debet esse aliquid increatum: sed divina bonitas ut nobis conveniens non est aliquid increatum: igitur Deus quatenus bonum nostrum, seu prout cedit in nostrum commodum, non est formale obiectum motivum spei theologicae. Maior constat a simili de fide, cuius ratio motivа est veritas Dei in dicendo, et de charitate, cuius motiva ratio est summa bonitas Dei ut in se et secundum se. Minor etiam est evidens, bonitas enim Dei ut nobis conveniens nihil aliud significat formaliter, quam nostrum commodum. —

Nego minorem: ratio enim nos movens ad sperandum Deum non est praecise nostrum commodum, sed nostrum bonum increatum, quod est ipsamet increata bonitas Dei, ut a nobis possidenda. Nec obstat, quod bonum istud increatum, quatenus obiectum spei, dicat ordinem ad nos: hoc enim non officit virtuti theologicae, quae ita non appellatur a subiecto, ad quod ipsius obiectum refertur, tamquam bonum illius, sed ab utroque suo obiecto, materiali scilicet et formali: utrumque autem obiectum spei est aliquid increatum, nempe Deus, et ipsius divina bonitas.

Dices 2. Obiectum motivum spei theologicae debet esse distinctum a motivo charitatis: sed velle Deum ut nostrum bonum, et prout cedit quasi in nostrum commodum, pertinet ad charitatem, quae non solum tendit in Deum propter se amandum, sed etiam in id omne quod divinum est: igitur, etc. —

Nego minorem: charitas enim fertur in divinam bonitatem, quatenus est perfectio ipsius Dei, non autem quatenus est bonum creaturae: spes autem christiana fertur in bonitatem Dei ut suum bonum, seu quatenus est bonum et commodum ipsius personae sperantis.

Petes: utrum beatitudo alterius possit esse obiectum spei theologicae, seu utrum possimus aliis sperare beatitudinem? —

Affirmo cum Doctore in 3. dist. 26. num. 11. ubi loquens de obiecto spei, ait: Quia desidero illud mihi, vel tali, non tollitur quin desiderem illud ut obiectum. Nec refert quod n. 2. obiiciens, Igitur, inquit, desiderare alteri proximo bonum eiusdem rationis, est actus spei: imo quod plus est, velle bonum praesens eiusdem rationis S. Petro, erit actus spei. quod est absurdum: dico enim Doctorem id non inferre pro inconvenienti, sed dumtaxat ratione illationis, qua sequebatur ex dicto ab ipso, nempe quod sicut fides in universali, et fides in particulari non efficiunt diversas fides: ita spes circa me, et circa alium, non faciunt diversas virtutes spei. neque illud absurdum quod ⟦illegible: "intert"; fortasse "hic"⟧ spectat ad id, quod speretur beatitudo alteri, sed quod bonum praesens possit esse obiectum spei, quod utique revera absurdum est.

Probatur itaque nostra assertio. Primo ex Apostolo 2. ad Cor. 1. qui ubi praemisit se, tamquam aliquod membrum habens spiritualem coniunctionem cum illis, passum esse multas tribulationes, ita subiungit: Ut spes nostra firma sit pro vobis, scientes quoniam sicut socii passionum estis, sic eritis et consolationis: hanc enim consolationem, quam Deus impendit afflictis in hac mortali vita, Apostolus ponit tamquam quamdam arrham futurae illius gloriae aeternae seu beatitudinis. Similiter capit 1. Epistolae ad Philipp.: Confidentes, inquit, hoc ipsum, quia qui coepit in vobis tanquam opus perficiet usque in diem Iesu Christi: ut significet hanc suam confidentiam, seu spem de illo bono Philippensium esse de aliquo ut pertinente ad seipsum ratione spiritualis coniunctionis, quam habebat cum illis, ita subiungit: Sicut est mihi iustum hoc sentire pro omnibus vobis, eo quod habeam vos in corde, et in vinculis meis, et in defensione et confirmatione Evangelii socios gaudii mei omnes vos esse.

Probatur etiam nostra propositio ratione: omnia quae requiruntur in actu spei christianae tam ex parte actus, quam ex parte obiecti, reperiuntur in presenti actu: ergo talis actus est spei christianae proprie dictus. Probatur antecedens: nam ex parte actus requiritur ut sit efficax aliquod desiderium supernaturale amoris concupiscentiae; ex parte vero obiecti requiritur ut sit desiderium summi boni, quatenus illud nobis est conveniens: sed haec duo revera cadere possunt in actum spei, quo alteri beatitudinem spero et exopto; actus enim ille est supernaturalis, quippe cum tendat in obiectum supernaturale, est etiam ex amore concupiscentiae; hoc enim actu tendo in beatitudinem aeternam non quatenus est bona in se, sed quatenus est summum aliquod bonum alteri conveniens, ut summa eius perfectio: igitur, etc.

Dices. S. Augustinus in Enchiridio, cap. 8. dicit: Spes non nisi bonarum rerum est, nec nisi futurarum, et ad eum pertinentium, qui eas sperare perhibetur: igitur versatur tantum circa bonum nobis, non autem alteri conveniens. Deinde, actus spei est actus amoris concupiscentiae: sed amor concupiscentiae versatur tantum circa bonum proprium, non autem bonum alienum: ergo non possumus alteri sperare beatitudinem. —

Respondeo ad S. Augustinum, eum dumtaxat esse intelligendum de spe, quae concipitur tantum secundum affectionem commodi, non vero secundum affectionem iustitiae, de qua loquitur Serm. 11. De Verbis Domin. cum ait: De nullius salute desperandum est, dum civis. Vel dico eum dumtaxat velle, quod non possumus aliis bona sperare, nisi quae nobis sperare congruit. Ad secundum dico, amorem concupiscentiae quatenus connotat tantum affectionem commodi, esse dumtaxat circa nos; ut vero connotat affectionem iustitiae, tam potest esse circa nos, quam circa alios.

Notandum 1. Certum esse spem theologicam, etiam secundum actum, non reperiri in Deo ex defectu obiecti, quia Deus omnia bona intrinseca constantissime possidet, et seipso plenissime fruitur. Quantum ad bona extrinseca, nempe gloriam et venerationem, quam a nobis exigit, cum non sint ardua, tamen cum sint infallibilia respectu ipsius, imo nec futura, quia cuncta ab aeterno sunt ipsi intime praesentia, ideirco illa sperare non potest: unde quoties in Scriptura Deus dicitur sperare aliquid a nobis, haec intelligenda sunt tropologice; ita quod Deus loquatur humano more, significans nimirum affectus, quos habemus ordinarie circa bonum absens nobis conveniens. Igitur dumtaxat sermo esse potest de creaturis, utrum videlicet in eis spes theologica possit existere quovis in statu considerentur.

Notandum 2. Hic potissimum esse difficultatem de hominibus secundum duplicem eorum statum, scilicet viae, et termini. Statum viae appello eum, quo tendimus ad aeternitatem, qui videlicet complectitur non solum homines fideles in hoc mundo degentes, sed etiam animas e corpore solutas in Purgatorio lugentes. Statum termini dico esse eorum omnium, qui iam aeternitati sunt consignati, sive beata in caelis, sive aeternitati miserae in inferis, de quibus omnibus moveri potest praesens difficultas, utrum videlicet spes existat in omnibus viatoribus fidelibus: secundo, utrum in animabus in Purgatorio degentibus: tertio, utrum in comprehensoribus et Beatis: quarto, utrum in damnatis et reprobis.

Notandum 3. Spem sicut et alias virtutes theologicas posse deperdi tribus modis: primo quidem per cessationem divini influxus illam conservantis, sicut enim virtutes infusae specialiter a Deo dependent, ut creentur et infundantur, sic etiam dependent a speciali concursu Dei, ut in suo esse conserventur. Ipsa enim rei conservatio nihil aliud est, quam continuata quadam rei productio. Quapropter, cessante divino influxu conservativo, necessum est, quod illa virtus pereat. Secundo, desinere possunt charitas et spes per subtractionem fidei, quae est earum fundamentum: sublato enim fundamento, necessum est quod omne aedificium ruat. Tertio, desinere possunt virtutes theologicae per vitia sibi contraria: unde quemadmodum divina fides deperditur saltem demeritorie per infidelitatem, et charitas per quodcunque peccatum mortale; sic etiam spes christiana amittitur per actum praesumptionis aut desperationis.

Conclusio prima. — SPES THEOLOGICA SUBSISTIT IN VIATORIBUS, TAM IN HOC MUNDO, QUAM IN PURGATORIO DEGENTIBUS. Haec conclusio constat duabus partibus, quarum probatur prima: primo quidem ex Concilio Tridentino, Sess. 6, cap. i., ubi docet: In ipsa iustificatione cum remissione peccatorum haec omnia simul infusa accipit homo per Iesum Christum, cui insititur fidem, spem, et charitatem; nam nisi ad rem spes accedat et charitas, neque unit perfecte cum Christo, neque corporis eius ullum membrum efficit. — Nec obstat, quod plurimi fideles gravissimis peccatis inquinentur, non enim propterea spem deperdunt, quamdiu servant fidem divinam, nec admittunt ullum peccatum praesumptionis, aut desperationis; siquidem cum gratia sanctificante non recedunt omnia dona caelitus infusa per aliquod admissum mortale peccatum; sed fides et spes in nobis permanent, veluti divinum semen vitae spiritualis, iuxta illud Isaiae: Nisi Dominus exercituum reliquisset nobis semen, quasi Sodoma fuissemus, et quasi Gomorra similes essemus. Spes tamen non remanet in iis, qui fidem perdiderunt; cum enim fides sit fundamentum spei supernaturalis, manifestum est, quod eo sublato fundamento, nulla remaneat spes infusa. Unde haeretici solum habent spem acquisitam et naturalem, quae est amor quidam naturalis concupiscentiae respectu beatitudinis, et eiusdem expectatio, quod totum humanum est.

Secunda pars, nempe quod spes insit animabus existentibus in Purgatorio facile colligitur ex dictis de fide; cum enim fides sit spei fundamentum et fulcrum, haecque remaneat in ipsis animabus, etiam in eis esse potest spes. Insuper cum beatitudo respectu illarum sit adhuc absens, et assequenda per graves cruciatus ac poenas, quas luere tenentur, beatitudo eis proponitur sub ratione boni absentis et ardui, ac subinde sub ratione obiecti spei. Denique animae Purgatorii habent efficax desiderium beatitudinis supernaturalis obtinendae, tamquam boni absentis ardui, et sibi acquisitu possibilis: igitur habent actum spei christianae et theologicae. Consequentia patet ex dictis in primo Notabili praecedentis Quaestionis. Antecedens probatur; nam animae ibi sunt, tamquam in carcere, donec solverint usque ad ultimum quadrantem, quae solutio cum sit laboriosa ac summe poenalis, est illis medium arduum ad bonum desideratum obtinendum; ac subinde possunt elicere actus spei.

Dices 1. Animae illae sunt certae de sua beatitudine, a qua deficere et excidere non possunt: igitur non possunt habere spem. — Nego consequentiam: certitudo enim, ut supra diximus, non obest actui spei, quia non tollit ab illa rationem summi boni supernaturalis, ardui, et absentis, nec impedit ardens et efficax desiderium illius tamquam boni proprii, seu cedentis in commodum desiderantis illud; quod sufficit ad propriam et praecisam rationem actus spei: igitur etiamsi animae existentes in Purgatorio sint certae de sua salute et assecutione beatitudinis aeternae, hacque ratione sint in pace, quia tamen nondum fruuntur illa beatitudine, recte possunt illam sperare perfecto actu spei theologicae: quemadmodum viator in hoc mundo existens, qui certus esset de sua salute, qualis fuit latro pendens in cruce, dum audivit a Christo Domino: hodie mecum eris in Paradiso, revera poterat sperare salutem aeternam, quam nondum habebat.

Dices 2. Illi non possunt habere actus spei, qui non possunt elicere actus ipsi contrarios: sed animae existentes in Purgatorio non possunt elicere actus oppositos spei, puta actum desperationis: igitur nec actus spei. Maior patet: eadem enim potentia secundum Philosophos est contrariorum. — Nego maiorem: non enim necesse est ad actum spei exercendum, quod elici possit actus ei oppositus, quia non est necessarium absolute, ut qui potest exercere unum actum, possit etiam actum ei oppositum elicere; enimvero Beati possunt amare Deum ex charitate, quem tamen odisse non possunt. Ad probationem, quod cum dicitur, potentia est contrariorum, istud non debet universaliter accipi, sed per accommodationem ad statum et conditionem eius, cuius est potentia. Hinc cum animae in Purgatorio existentes sint confirmatae in gratia, et hac ratione non possint desperare, tamen actum spei possunt elicere respectu beatitudinis sibi repromissae, ad quam adspirant.

Dices 3. Actus spei cum charitate coniunctus est meritorius: sed animae existentes in Purgatorio non possunt amplius mereri: ergo nec sperare. Confirmatio, quia spes innititur meritis praesentibus: sed animae in Purgatorio non possunt habere merita praesentia: igitur nec spem. — Distinguo maiorem: actus spei sic est meritorius, quando elicitur a viatore simpliciter, et ante mortem, concedo: secus, nego. Certum est autem, quod animae in Purgatorio non sint amplius simpliciter in statu vitae, qui finitur in ipsa morte, sed sunt tantum in statu vitae secundum quid, ac subinde non possunt amplius mereri: meritum enim omne clauditur cum vita, ut dicetur Tractatu sequenti. Ad confirmationem dico, spem niti meritis, non quae de praesenti eliciantur, sed quae elicita et comparata fuerunt, dum in terris viverent: quemadmodum viator existens in statu peccati mortalis potest habere actum spei innixum bonis operibus, quae exercere poterit cum sanctificantem gratiam virtute Sacramenti Poenitentiae fuerit adeptus. Adde quod licet animae in Purgatorio existentes sint extra statum meriti, attamen spes in eis non est otiosa: quippe eis divinam consolationem instillat, et robur caeleste indit, ut invictas sibi poenas et cruciatus acerbos animo constanti perferant.

Conclusio secunda. — SPES NULLATENUS PERMANET IN BEATIS, NEC IN DAMNATIS. Haec conclusio sufficienter probata iam est ex dictis de fide, ubi diximus fidem infusam non remanere in Beatis, nec in damnatis; ac subinde nec spes: par enim est utriusque ratio, maxime cum fides sit spei fundamentum et regula.

De damnatis res est evidens: tum quia Prov. 11 dicitur: Mors homine impio, nulla erit ultra spes, et expectatio sollicitorum peribit: ac proinde damnati cum sint in ultimo termino impietatis nullam possunt habere spem. Tum quia sunt certi de sua perpetua damnatione, et beatitudinem aeternam ipsis nullatenus esse possibilem, iuxta illud Iob. 15: Non credit, quod reverti possit de tenebris ad lucem, circumspectans undique gladium. Tum denique, quia nullum habent auxilium supernaturale, quo salutem suam possint promereri, ac proinde nulla ipsis inest illius consequendae spes.

Dices. Damnati appetunt aeternam beatitudinem: nullus enim est adeo miser, qui non desideret esse beatus: igitur illam sperare possunt. — Distinguo antecedens: appetunt appetitu naturali et omnino inefficaci, concedo: appetitu supernaturali et efficaci, nego. Spes autem est actus seu desiderium, et efficax, et omnino supernaturale circa beatitudinem, ut possibilem speranti, et comparandam ex auxilio divino ac bonis operibus: ac proinde damnati illam non possunt habere.

Secunda pars etiam constat: spes enim tendit in bonum non possessum, ut beati fruuntur Deo per visionem et amorem, ac subinde non possunt amplius habere actum spei. Maior constat: nam, ut diximus, ex Apostolo ad Rom. 8. Spes quae videtur non est spes: nam quod videt quis, quid sperat?

Dices. Beati praestolantur sui erroris resumptionem et beatitudinem, quam nondum habent: igitur respectu beatitudinis sui corporis possunt habere spem. — Distinguo consequens: possunt habere spem, qua sit virtus theologica, et tendens in Deum possidendum, nego: qua sit desiderium naturale, quo una pars naturaliter appetit coniunctionem cum altera, cum qua totum efficiat, necnon et desiderium elicitum, quo anima exoptat, ut corpus, quod sibi fuit salutis instrumentum et medium, sit etiam consors mercedis et praemii, concedo. Unde in animabus Sanctorum potest equidem esse desiderium respectu gloriae corporis, non tamen proprie loquendo spes, quae sit virtus theologica, et cuius obiectum est ipse Deus ut possidendus, non autem aliquod bonum creatum.

Petes 1. Utrum saltem in Beatis remaneat habitus spei? — Respondeo quod non, cum Doctore in 3. dist. 31. num. 2. quia, inquit, nullus habitus ponendus est ibi manere frustra: frustra autem esset ibi habitus, cuius inclinatio tum esset impossibilis: fides autem ex ratione sua inclinat tantum in verum latens, secundum gloss. super illud Hebr. 11. Fides est sperandarum substantia rerum, argumentum non apparentium, et spes tantum inclinat in bonum commodum absens, iuxta illud Rom. 8. Spes quae videtur non est spes; accipiendo spem pro sperato, scilicet obiecto: inclinationes autem istae non poterunt haberi in patria, ubi erit verum patens, et bonum habitum: igitur isti habitus non manebunt, quia essent superflui. Quibus verbis Doctor significat idcirco spem non remanere in patria, quia spes non potest tendere nisi in bonum absens; in patria autem bonum non est absens, sed praesens et possessum, ac proinde circa istud non potest esse actus spei, nec consequenter habitus, quia esset omnino superfluus.

Petes 2. Qualiter habitus spei desinat tum in Beatis, tum in damnatis? — Respondeo ipsum desinere per cessationem influxus Dei conservantis illum: cum enim virtutes infusae per se speciali modo exigant produci et infundi a Deo, etiam specialiter ab eo debent conservari; ipsa enim rei conservatio nihil aliud est, quam continuata ipsius productio. Ideo autem Deus desinit conservare habitum spei in Beatis, quia in eis omnino foret otiosus, cum non posset inclinare in eo statu voluntatem ad illum actum spei producendum; Deus autem nihil frustraneum molitur, nec conservat, maxime in statu perfectissimo, qualis est beatitudinis. In damnatis vero praeter negationem influxus conservantis, etiam desinit spei habitus per actum ipsi oppositum, nempe per actum desperationis; sicut enim per actum infidelitatis divina fides deperditur, saltem demeritorie, sic etiam et spes christiana amittitur per actum desperationis: sed damnati sunt in continua desperatione; norunt enim aeternam beatitudinem esse sibi acquisitu impossibilem, cum tamen aliunde noverint se ad illam fuisse a Deo creatos: igitur, etc.

Petes 3. An sit, et quando urgeat praeceptum de eliciendo actu spei? — Respondeo primo, vera dari praeceptum de eliciendo interdum spei actu. Quod utique probatur ex Apostolo ad Timoth. cap. 6. ubi ait: Dicitibus huius saeculi praecipe, non sublime sapere, neque sperare in incerto divitiarum, sed in Deo vivo. Similiter Psal. 4. Sacrificate sacrificium iustitiae, et sperate in Domino, quod saepius Psalmista repetit et inculcat. Favet etiam ratio; omnis enim actus censetur esse in praecepto, cuius omissio est speciale peccatum: etenim peccatum omissionis est semper contra aliquod praeceptum positivum, sicut peccatum commissionis contra negativum: sed omissio actus spei supernaturalis pluribus imputatur ad peccatum; sic 1. Paralip. cap. 10. dicitur Saul damnatus propter iniquitates suas, eo quod praevericatus sit mandatum Domini, quod praeceperat... nec speraverit in Domino. Et Sap. 2. damnantur impii, quod nescierunt sacramenta Dei, neque mercedem speraverunt iustitiae, nec iudicaverunt honorem animarum sanctarum. — Respondeo secundo, quod attinet ad tempus obligationis, illud praeceptum obligare indirecte quoties sine actu spei paenitentia non potest exerceri, nec oratio exaudiri, nec reportari tentationis victoria, quia praeceptum obligans ad aliquem finem, simul obligat ad ponenda media necessaria ad consecutionem finis. Verum haec obligatio est tantum indirecta, quia non oritur tam ex praecepto spei, quam ex praecepto paenitentiae, orationis, et tentationis vincendae, et consequenter illius omissio non tam pugnat in spem, quam in virtutem, cui peccatum per spem vitandum repugnat. — Unde quantum ad obligationem directam spei, omissis aliorum sententiis, censeo praeceptum spei obligare quando sufficienter nobis proponitur obiectum sperandum, nec ullum adhuc spei actum circa ipsum elicuimus, habitus enim supernaturales a Deo nobis non conceduntur, ut sint perpetuo otiosi, ac proinde debemus interdum eorum actus elicere. Secundo obligat spei praeceptum ad illius actum exercendum, quoties gravis occurrit vincenda tentatio desperationis: tunc enim quis tenetur sperare eodem praecepto, quo obligatur non desperare; ac proinde sin aliter, saltem facili negotio, quam cum ordinario divinae gratiae subsidio vinci possit illa gravis tentatio desperationis, nisi per actum spei, ea in casu ex praecepto debet elici. Caetera quae ad hanc virtutem spectare possunt resolventur in sequenti Disputatione de charitate, cum qua christiana spes summum habet commercium; quippe cum, ut notat Doctor dist. 31. num. 1., spes et charitas versantur circa eandem divinam bonitatem, tamquam circa suum obiectum, cum hoc discrimine, quod Deus, ut summum bonum, attingatur a spe, tamquam obiectum absens, et ut nobis conveniens, a charitate vero tamquam bonum praesens, et secundum se spectatum.