Scotus Academicus, Tomus octavus: De Divino Gratiae Beneficio, et initium De Virtutibus Theologicis

Notandum 1. Triplicem a Philosophis distingui causam productivam, nempe principalem, coagentem, et instrumentalem. Principalis est, quae prima est, et independens a concursu superioris causae eiusdem rationis in productione effectus; ita quod caeterae causae ab eius influxu pendeant. Coagens seu minus principalis ea dicitur, quae revera quidem in effectum efficienter influit, sed cum dependentia a causa principali; ita quod absque illius concursu nullatenus in effectum influeret. Instrumentalis denique est ea, qua effectus quidem productionem attingit, non tam per propriam virtutem intrinsece sibi inexistentem, quam per virtutem principalis agentis, a quo movetur, et ad effectum producendum assumitur.

Notandum 2. Omnes Theologos cum Concilio Tridentino, loco mox laudato, convenire, causam efficientem primam et supremam gratiae esse Deum, qui gratuito abluit et sanctificat, signans et ungens spiritu promissionis, ut loquitur Concilium post Apostolum 1. Cor. 6. et ad Titum 3; minus vero principalem et meritoriam, esse Christum Dominum, qui per principale ministerium est executor gratiae et gloriae, et sacramentorum institutor, quique sua passione sanctissima nobis iustificationem meruit, et pro peccatis hominum Deo Patri satisfecit. Denique, efficiens instrumentalis sunt ipsa sacramenta a Christo instituta, quibus Deus utitur velut instrumentis ad gratiam producendam, non physice, ut volunt Thomistae, sed moraliter, ut Subtilis Doctor, et eius Discipuli affirmant. Verum difficultas est, an etiam aliqua creatura, de lege ordinaria vel extraordinaria, possit habere rationem causae principalis productivae gratiae.

Notandum 3. Maxime controversiam moveri de humanitate Christi, quae cum sit rerum creatarum praestantissima et potentissima, utpote cui donata fuerit omnis potestas in calo et in terra, etiam efficacissimam praeceteris creaturis operandi virtutem habet in ordine naturae, gratiae, et gloriae; inde volunt aliqui Theologi eam non solum esse causam meritoriam, sed etiam principalem effectivam gratiae; ita quod revera concursu physico ad eius productionem concurrat. Sic tenent Medina in 3. part. q. 13. dubio ultimo, et Cabrera ibidem disp. 2. ubi docent humanitatem Christi, seu Christum Dominum in quantum hominem, esse causam principalem gratiae sanctificantis in omnibus iustis, secundariam tamen, et Deo subordinatam. Verum quam improbabilis sit eorum sententia, aperiet

Conclusio unica. — Deus ita solus est causa efficiens principalis gratiae, ut nulli dari possit agens creatura adeo perfectum, quod eamdem causa principalis gratia productivam virtutem obtineat. Haec est communis in utraque schola Angelica et Subtili.

Probatur primo: Ille solus producere potest ut causa principalis gratiam iustificantem, qui solus potest iustificare: sed solus Deus homines iustificare potest, et a peccato mundare: ergo productio gratiae iustificantis soli Deo, ut cause principali, competit. Maior constat; gratia namque sanctificantis infusio est peccatorum condonatio et absolutio. Minor vero probatur ex Scriptura sacra. Iob. 14. Quis potest fieri mundum de immundo conceptu semine? Nonne tu qui solus es? Isaiae 1. Ego sum qui deleo iniquitates tuas, narra si quid habes ut iustificeris. Rom. 3. Quoniam unus est Deus, qui iustificat. Et 8. Deus est qui iustificat, quis est, qui condemnet? Ex quibus verbis clare colligitur gratiam habitualem, quae est causa formalis iustificationis et remissionis peccatorum, ita a solo Deo, ut a causa principali, pendere, ut nulli alteri vis illius productiva competere possit. Unde merito S. August. lib. 1. De peccatorum meritis, cap. 11. ait: Quisquis ergo ausus fuerit dicere: Iustifico te, (nempe ut causa principalis) consequens est, ut etiam dicat: Crede in me: inde concludit, quod sicut non est credendum, nisi in solum Deum, ita sentiendum est nullam creaturam, sed solum Deum, ut causam principalem, iustificare posse. Cuius veritatis ratio est, quia offensa Dei ab illius iure absolute pendet, de qua nullus alius disponere potest, nisi per delegatam sibi tamquam ministro et dispensatori ab ipso Deo vicariam potestatem.

Nec valet reponere, illa testimonia intelligenda esse de causa principali, qui sit prima et independens a superioris concursu, non autem de principali secundaria. — Haec, inquam, replica nulla prorsus est; quia cum Dei proprium sit esse causam primam et independentem ab omni alia superiori, non tantum respectu divinae gratiae, sed etiam per ordinem ad quemeumque effectum: evidens est, quod illis locis Scriptura nihil assereret, quod esset speciale productioni gratiae et peccatorum iustificationi, si nihil aliud intenderet.

Probatur secundo: Ille solus potest esse causa principalis gratiae, qui solus potest dare Spiritum sanctum, ut causa princeps: sed nulla creatura, etiam Christus Dominus in quantum homo, habet potestatem physicam et principalem dandi Spiritum sanctum: ergo neque conferendi et producendi gratiam habitualem. Maior patet ex illo ad Rom. 5. Caritas Dei diffusa est, etc. Minor vero probatur: oportet donum esse aliquo modo in potestate ipsius dantis, vel per originem, vel per possessionem: sed nullo istorum modorum Spiritus sanctus potest esse Christi, ut hominis, aut alicuius pure creatura: ergo nullus Spiritum sanctum, praeter Deum, dare potest; subindeque neque gratiam sanctificantem conferre. Hinc merito S. Augustinus, lib. De Trinit., c. 12. distinguens ea, quae conveniunt Christo, ut Deo, ab his quae ipsi competunt ut homini, docet Christum Dominum, quatenus Deum, Ioan. 16. Apostolis dixisse, de Spiritu sancto: Si autem abiero mittam eum ad vos: in quantum vero erat homo, dixisse, Ioan. 11.

Ego rogabo Patrem, et alium Paracletum dabit vobis: quo significaret se, ut hominem, non posse principaliter, et ex sua auctoritate dare Apostolis Spiritum sanctum, sed quatenus erat homo debere ipsum precibus a Deo impetrare.

Probatur tertio: Si aliqua creatura gratiam producere posset, maxime id praestaret, vel eam creando, vel ex potentia obedientiali animae educendo: sed neutrum praestare potest creatura: ergo nec gratiam physice, ut causa principalis, producere. Maior constat: gratia enim non potest produci, nisi vel ex nihilo per creationem: vel ex potentia subiecti per eductionem. Minor vero probatur: primo quoad creationem, quia cum creatio sit productio entis ex nihilo, oportet ut ille, qui creat, tamquam causa principalis, dominium habeat supra ens producibile ut sic, atque adeo, quod sit Dominus omnis entitatis producibilis: sed hoc, ut manifestum est, alicui creaturae competere nequit: ergo, etc. Constat etiam quoad eductionem: tum quia, ut sequenti Quaestione probabimus, gratia non educitur, sed creatur: tum quia etiamsi educeretur, illa vis educendi creaturae competere non posset: sicut enim virtus eductiva naturalis habet dominium supra potentiam naturalem subiecti, ex quo educit formam, ita qui educit aliquid de potentia obedentiali, debet habere dominium in talem potentiam: sed nulla creatura potest habere tale dominium; siquidem potentia obedientialis est ea, qua creatura quaelibet subditur absoluto Dei dominio ad obediendum in iis omnibus, quae contradictionem non implicant; absolute autem illud Dei dominium nulli creatura tribui potest: ergo nec illa virtus gratiae eductiva.

Obiicies 1. Hos Scripturae textus, quibus significari videtur Christum Dominum, ut hominem, esse causam physicam principalem gratiae, et iustificationis nostrae: sic Ioannis 1. Lex per Moysen data est, gratia et veritas per Iesum Christum facta est. Et Ioannis 10. ipsemet Christus Dominus ait: Ego sum ostium, per me si quis introierit, salvabitur: sed per ostium significatur principalis auctoritas: ergo Christus habet principalem auctoritatem et virtutem productivam gratiae. — Distinguo consequens: Christus habet principalem virtutem productivam gratiae, vel quatenus Deus, vel quatenus homo. concedo: quatenus homo, nego. Sicut enim in Christo duplex est natura, divina scilicet et humana, ita pariter in eo duplex est virtus circa communicationem et productionem gratiae. Etenim quatenus homo habet virtutem meritoriam respectu productionis gratiae, necnon et potestatem excellentiae, seu ministerii principalis respectu communicationis illius, in quantum videlicet eius humanitas est instrumentum coniunctum divinitati personaliter, ratione cuius unionis est caput totius Ecclesiae, vitam gratiae influens in singulos fideles illius mystici capitis membra: quatenus autem Deus, habet potestatem principalem producendi gratiam: unde praetati Scriptura textus de alterutra hac potestate veniunt intelligendi; subindeque nihil adversus Conclusionem urgent.

Obiicies 2. Qui producit principaliter ultimam dispositionem ad formam aliquam, ipsam quoque formam producere potest: sed homo producit ultimam dispositionem ad gratiam principaliter: ergo illam ut causa principalis etiam producere potest. Maior constat, etenim qui producit calorem ut octavum, et in proximo gradu ad formam ignis suscipiendam, eamdem ignis formam producit. Minor vero probatur: homo principaliter elicit actus contritionis, et charitatis: sed illi sunt ultimae dispositiones ad gratiam: ergo, etc. — Respondeo primo distinguendo maiorem: agens, quod ultimam dispositionem ad aliquam formam principaliter producit, ipsam quoque formam producere potest, quando illa educitur de potentia subiecti naturalis, concedo: quando educitur de potentia eius obedientiali, nego. Cum enim potentia obedientialis soli Deo subiiciatur, neque ullius creaturae dominio subsit, consequens est, quod nulla creatura possit formam illam producere, si illa revera educatur: multo minus quando illa creatur, sicut de facto creatur gratia sanctificans, ut mox probabimus. Respondeo secundo maiorem esse veram quando forma productiva sequitur naturaliter et necessario ad productionem ultimae dispositionis: secus vero quando praeter positionem ultimae dispositionis requiritur aliqua conditio ex parte agentis extrinseci, quam causare nequit ille, qui ultimam dispositionem introducit: sed ita est in praesenti: nam praeter actum charitatis et contritionis, qui est dispositio ad gratiam, adhuc requiritur ex parte Dei specialis benevolentia et acceptatio ac condonatio, qua velit peccatum remittere, et hominem prius inimicum in suam amicitiam acceptare: subindeque illa peccati remissio et gratiae sanctificantis collatio non sequitur naturaliter et necessario positionem ultimae dispositionis, seu actus amoris et contritionis: sicut forma ignis sequitur positionem octavi et ultimi gradus caloris: sed tantum gratia sanctificans sequitur actum charitatis, et contritionis ex mero Dei beneplacito et voluntaria eius acceptatione.

Obiicies 3. Deus potest producere qualitatem tantae perfectionis, ut ea vim habeat producendi gratiam principaliter: ergo revera potest illa virtus alicui creaturae competere. Probatur antecedens: si quid obstaret quominus illa qualitas esset producibilis, maxime quia gratia, cum sit ordinis supernaturalis, requirit causam, quae habeat ex se et in se activitatem omnino supernaturalem: sed haec virtus creaturae non repugnat: nam lumen gloriae propria virtute et sibi intrinseca hominem elevat ad statum supernaturalem, et cum eo efficienter, ut causa principalis, concurrit ad actum visionis Dei, sicut et ipsa gratia habitualis ita concurrit ad actus meritorios supernaturales: ergo, etc. — Nego antecedens: qualitas enim illa, aut esset perfectior gratia, aut eque, aut minus perfecta. Si minus perfecta, haud dubium est, quod non posset gratiam producere; causa enim minus perfecta non potest principaliter producere effectum praestantiorem se: quippe nemo dat quod non habet: subindeque illa causa minus perfecta non posset illam eminentem perfectionem tribuere effectui, quam ipsa non habet. Non etiam eque perfecta: alioquin etiam gratia sanctificans posset alteram sanctificantem gratiam producere eiusdem gradus et perfectionis, quod nullus admittit. Non denique perfectior, nam gratia est perfectissima qualitas supernaturalium, ac nobilissima Dei participatio, subindeque non est excogitabilis aliqua alia qualitas ipsa gratia sanctificante praestantior et perfectior, pro hoc statu. De probatione autem attendentis dico, non esse paritatem, nam plura requiruntur ad producendum habitum supernaturalem, quam actum, quia habitus supernaturalis magis habet rationem potentiae quam habitus, cum non solum facilius, sed etiam simpliciter det operari: actus autem non potest producere potentiam, neque id, quod dat simpliciter operari. Actus enim visionis non producit, nec auget facultatem visivam: ergo illa gratia sanctificans non potest produci per ullum actum creaturae. Unde quod gratia sanctificans creari debeat, nulla autem creatura creare potest.

Obiicies 1. Ex actibus supernaturalibus generari possunt habitus supernaturales de facto, ut aliqui Scotistae probabiliter censent: ergo de potentia Dei absoluta, tales actus possent etiam producere habitum gratiae. Probant consequentiam, nam actus sunt perfectiores habitibus: ergo si actus illi producuntur a creatura, de facto etiam habitus poterunt produci de potentia Dei absoluta per aliquam creaturam. — Nego consequentiam: nam etiamsi illi habitus essent supernaturales (ut nunc gratis suppono), attamen sunt acquisiti per actus supernaturales, qui cum sint vitales, requirunt principium creatum: at vero gratia est habitus infusus, et per creationem producibilis, et ideo nequit nisi ab alio, quam a Deo produci.