Scotus Academicus, Tomus octavus: De Divino Gratiae Beneficio, et initium De Virtutibus Theologicis

Notandum 1. Cum Doctore in 2. dist. 1. q. 2. n. 8. creationem esse productionem totius rei in esse, nulla ipsius parte praesupposita, seu productionem rei ex nihilo subiecti et termini: creatio enim fit ex nihilo non solum termini producendi, quia hoc pariter generationi congruit, sed etiam fit ex nihilo subiecti: ita ut, quemadmodum in generatione fit transitus a non esse formae ad esse eiusdem dependenter a subiecto, sic in creatione fit transitus a non esse formae et materiae ad esse earundem, seu potius ad esse totius compositi, si totum compositum producatur; vel ad esse materiae, si sola materia fiat; vel ad esse formae independenter a subiecto, si sola forma per creationem formetur.

Notandum 2. Educationem esse speciem actionis creationi oppositam; sicut enim ratio formalis creationem constituens est fieri independenter a subiecto, et ex nihilo, ita ratio formalis constituens eductionem est fieri ex aliquo tamquam ex praeiacente subiecto. Inde in eductione tria concipiuntur: primum est illud a quo fit eductio: secundum illud cuius fit eductio: tertium illud ex quo fit eductio. Primum est agens, secundum est forma, tertium est subiectum. Hinc ad eductionem duae causae concurrunt, scilicet efficiens et materialis, seu agens et subiectum; illud quidem, ut principium activum et productivum; hoc vero, ut principium passivum et receptivum: illud producendo, hoc sustentando, et ita influendo in productionem formae, ut sine tali influxu forma neque fieri, nec conservari possit naturaliter.

Notandum 3. Hic nos agere de productione connaturali gratiae, seu de modo quo illa produci postulat ex natura sua. Etenim extra controversiam est, quod Deus de absoluta potentia possit gratiam creare, eamque independenter a subiecto producere: quia licet illa sit accidens, et hac ratione videatur fieri cum aliqua dependentia subiecti, in quo recipitur, tamen posset Deus eam independenter ab omni subiecto producere et conservare; quemadmodum conservat accidentia independenter ab omni subiecto; sed difficultas est, an gratia ex natura sua postulet potius creari ex nihilo, quam educi de subiecto. Circa quam quaestionem triplex est sententia: prima Thomistarum docentium gratiam educi de potentia animae: secunda vero Paludani Ferrariensis, et Soti, et aliorum asserentium gratiam habitualem non creari absolute, sed concreari ad creationem hominis iusti: tertia vero est Subtilis Doctoris in 1. dist. 17. q. 6. num. 5. et in 2. dist. 1. num. 14. maxime vero in 4. dist. 1. quaest. 1. et 2. necnon et Alensis 2. part. quaest. 1. et S. Bonaventurae in 2. dist. 26. art. 1. q. 2. quae sententia utpote verior, et tutior, ut evidentius appareat, sit

Conclusio unica. — Gratia sanctificans producitur per veram et proprie dictam creationem.

Probatur 1. ex Scriptura sacra, quae quoties gratiae productionis meminit, toties eam creari declarat. Sic Psal. 50. Cor mundum crea in me, Deus. Et Apostolus ad Gal. 6. hominem iustum appellat novam creaturam. Et ad Ephes. 2. fideles dicuntur creati in Christo Iesu: et cap. 4. eos monet induere novum hominem, qui secundum Deum creatus est in iustitia, et sanctitate veritatis: qui omnes textus veram non haberent significationem si gratia non crearetur proprie: ergo revera creari dicenda est.

Reponunt Thomistae, gratiam dici creari, non quia secundum suum esse naturale et physicum producitur ex nihilo, quod requiritur ad rationem perfectae creationis; sed quia infunditur a Deo nullis nostris meritis praecedentibus, quod habet quamdam similitudinem cum creatione, potestque creatio moralis appellari. Confirmant ex eo quod in Scriptura homo iustus dicatur per gratiam generari, iuxta illud Pauli primae ad Corinth. 4. In Christo Iesu per Evangelium ego vos genui. Et istud prima Petri 2. Sicut modo geniti infantes: omnis autem generatio, dempta humana, fit per formae eductionem, non vero per creationem: subindeque etiam in Scriptura sacra gratia dicitur educi. — Contra, verba Scriptura intelligenda sunt secundum sensum litteralem, ut pluribus docet S. Augustinus, quando nulla exinde apparet repugnantia, nec aliquid contra pietatem et veritatem emergit: sed quod praetati Scripturae textus intelligantur de vera creatione, nihil rationi neque veritati aut pietati repugnans emergit: subindeque de vera creatione intelligenda sunt. Adde quod eorum ratio nulla prorsus sit; siquidem potest homo peccator remote saltem sese disponere ad gratiam habitualem recipiendam, et illam de congruo mereri, adeoque absolute non fit ex nulla previa dispositione morali. Insuper concedunt Thomistae gratiae habitualis nullam esse causam moralem: ergo multo magis admittere deberent nullam ipsius esse causam physicam, materialem, et subiectivam; siquidem causalitas physica per modum materiae longe maior est, quam moralis: ergo si haec gratiae productioni denegatur, ut illa purum censeatur Dei beneficium, potiori iure denegari debet causalitas subiectiva, ut nempe gratiae productio et collatio in solam Dei liberalitatem et supconditionem retundatur ⟦illegible: raw OCR "cmnditatem retundatur"; page opens mid-sentence⟧. Ad confirmationem dico neutrum a Thomistis citatum Scripturae textum ipsos iuvare ⟦uncertain reading: raw OCR "ip-is lavere"; sense requires "iuvare/iuvari"⟧: siquidem S. Paulus loquitur de ministerio Evangelicae praedicationis, qua fideles Corinthios Christo genuerat, hoc est, per gratiam baptismalem iam in novos homines formatos Evangelicis veritatibus illustraverat: non enim munus ipsius Apostoli fuerat eis gratiam sanctificantem largiri, nisi dumtaxat ministerialiter: unde eorum genitor non poterat absolute nominari. Hinc S. Petrus rem planius declarans, non dicit homines baptismate renovatos, esse absolute genitos, sed quasi genitos.

Probatur secundo ratione: Gratia est omnium creaturarum praestantissima et nobilissima: igitur per actionem omnium perfectissimam exigit produci: sed creatio omnium actionum est praestantissima, et longe nobilior eductione: ergo gratia sanctificans non educitur, sed creatur. Maior constat: tum quia gratia est ordinis supernaturalis, subindeque universam totius naturae perfectionem transcendit: tum quia ordinat et conducit ad finem longe praestantiorem, nempe ad Deum, ut auctorem et largitorem gloriae: caetera vero creata Deum dumtaxat spectant, ut auctorem naturae: tum denique quia est praestantissima Divinitatis participatio, qui longe nobilius homines, quam dona quaecumque creata, illustrat, utpote cum eos Dei filios adoptivos, et ipsius haeredes constituat. Sequitur etiam maior patet ⟦uncertain: raw OCR "Sequeln etiam maioris patet"⟧, nam ideirco anima rationalis producitur per creationem, quia videlicet praestantissima est inter creaturas ordinis naturalis: igitur pari ratione gratia sanctificans, cum sit omnium rerum creatarum praestantissima, potius per creationem, quam per eductionem produci postulat.

Probatur tertio: Illud per creationem incipit, quod desinit per annihilationem: sed gratia desinit per annihilationem: igitur incipit per creationem. Maior constat: illud enim quod annihilatur, corrumpitur per totum suum esse, ita quod nihil ipsius remaneat, nec ratione formae, nec ratione materiae ex qua et in qua, hoc est, ratione subiecti ex quo concipi posset formari: ac proinde, quando in nihilum abit, etiam ex nihilo debet procedere. Si enim resolveretur in aliquid, maxime in subiectum ex quo oriretur, et consequenter, cum in sui annihilatione non resolvatur in aliquid, etiam in sui productione non formatur ex aliquo. Minor etiam constat tum auctoritate ipsius S. Thomae in 2. dist. 26. quaest. unica, art. 2. ad 5. ubi expresse dicit quod cum gratia corrumpitur, simul etiam in nihilum redit; tum ratione, quia si gratia dum esse desinit, resolveretur in aliquid, maxime in substantiam, aut facultates animae, quibus inhaeret: sed illud videtur improbabile; nam ens supernaturale, quale est gratia, non videtur posse resolvi in ens pure naturale, qualis est facultas animae et substantia.

Dices. Creatio est entium per se subsistentium: sed gratia cum sit accidens a subiecto dependens, per se non subsistit: ergo nec producitur per creationem. — Distinguo maiorem: creatio est entium per se subsistentium et independentium a subiecto, ex quo producantur per eductionem, concedo: independentium a subiecto in quo recipiantur, dum producta sunt, nego. Itaque in hominis iustificatione, ut advertit Doctor in 1. dist. 17. quaest. 6. num. 6. duplex intervenit actio: una qua gratia creatur, altera qua unitur subiecto, quae unio formaliter vocatur iustificatio seu regeneratio hominis, sicut anima rationalis una actione creatur, altera unitur materiae: quae unio est hominis generatio. Unde prima actio est proprie dicta creatio; nam est actio a non esse grati ad esse eiusdem: secundo vero non est proprie dicta creatio, sed dici posset transmutatio, quia per eam mutatur anima a non esse grato ad esse Deo gratum; vel, ut loquitur Doctor, duplex est ibi mutatio, una a non esse caritatis vel gratiae ad esse gratiae, et haec est illa mutatio quae est creatio, et una est mutatio proprie dicta, quia nihil praesupponit, nec naturam, nec subiectum eius susceptivum. Alia est mutatio a subiecto non charo ad esse charum, et sic mutatur anima a non esse charo ad esse charum: et ista mutatio non est simpliciter creatio, quia praesupponit susceptivum, et inde haec mutatio secundum quid potest dici generatio, et totum compositum recensetur quasi generatum tale, et non simpliciter: quia substantia quae est terminus generationis, et praefuit vel praesupponitur in infusione gratiae, generatur secundum esse gratum et accidentale.

Instabis. In illo primo instanti, quo formatur gratia, vel producitur extra subiectum, vel in subiecto. Non primum, alioqui naturaliter accidens esset sine subiecto, quod est absurdum, cum inhaerentia sit ipsi naturalis. Si secundum: ergo gratia non creatur, sed educitur, quia subiectum concurrit ad eius productionem in genere causae materialis. — Respondeo. Gratiam in instanti temporis in quo creari in subiecto ⟦uncertain: raw OCR gives no main verb here; construction elliptical⟧: at vero in instanti naturae neque esse in subiecto, neque extra subiectum: quia ut sic consideratur dumtaxat secundum suum esse gratiae simpliciter, non vero secundum rationem inhaerentiae, vel non inhaerentiae: sicut essentia hominis consideratur dumtaxat ut essentia hominis, non vero ut visibilis, nec ut invisibilis.

Urgebis. Ideo colliguntur formae substantiales praeter animam rationalem, necnon et accidentales educi de potentia materiae, et non creari: quia in fieri et conservari dependent a subiecto: et ideo colliguntur sic dependere, quia naturaliter non producuntur, nec conservantur absque subiecto, nisi miraculum interveniat: ergo cum gratia nec producatur, nec conservetur nisi in subiecto, citra miraculum, recte infertur quod dependeat a subiecto in esse et conservari, et consequenter quod non creetur, sed educatur de potentia subiecti. — Nego antecedens: nam ideo praecise colligitur formas illas pendere a subiecto, non quia in eo producuntur, sed vel quia sunt illius perfectiones connaturales, subindeque ordinatae ad eius complementum naturale; vel quia sunt producta a causa effectiva secunda agente dependenter a concursu et influxu subiecti: quia cum causa secunda creare non possit, necessario requirit subiectum cum quo, et in quo agat: subindeque formae illae tum substantiales tum accidentales necessario educuntur de potentia subiecti, quia subiectum ad earum productionem concurrit et influit. Secus autem est de gratia, quae cum producatur immediate a Deo, necessario non requirit influxum subiecti: non producitur tamen, nec conservatur extra subiectum, quia cum non habeat operationes particulares, quas posset extra subiectum exercere, inutiliter et frustra extra subiectum produceretur et conservaretur.

Dices 2. Anima dicit inclinationem naturalem ad gratiam: sed non alia ratione quam quia gratia ex ipsa educitur: ergo, etc. —

Nego minorem: siquidem corpus habet etiam inclinationem ad animam rationalem: nec tamen illa ex ipso educitur, sed creatur.

Dices 3. Quod creatur non potest corrumpi per ullam causam secundam: nam anima rationalis, quae creatur, est naturaliter incorruptibilis: sed gratia corrumpitur per actionem peccaminosam causae secundae: ergo non creatur, sed educitur. — Respondeo 1. negando maiorem: nam forma accidentalis, quae crearetur, posset corrumpi physice a causa secunda, si illa produceret formam incompatibilem cum forma creata, et exigentem connaturaliter remotionem eius a subiecto: cum enim forma quaecumque substantialis aut accidentalis non possit naturaliter conservari extra subiectum, eo ipso quo causa secunda induceret in subiectum formam incompossibilem cum forma creata, necessario haec destrui deberet. Respondeo 2. distinguendo minorem: aliqua causa secunda destruit gratiam physice, et per veram actionem illius corruptivam, nego; moraliter, et ratione ordinationis Dei, qui statuit gratiam non conservare in anima peccato mortali inquinata, concedo.

Dices denique. Creatio est productio totius entis: sed in iustificatione hominis non producitur totum ens, cum praesupponatur subiectum, scilicet homo: ergo gratia non creatur. — Respondeo distinguendo minorem: in iustificatione hominis, quae fit per unionem gratiae cum subiecto, non producitur totum ens, quia nempe praesupponitur subiectum cui gratia unitur, concedo: non producitur totum esse gratiae per illam priorem actionem, qua gratia concipitur produci in instanti antecedente ad eius unionem, nego. Nam, ut supra diximus ex Doctore, in iustificatione hominis duae concurrunt actiones realiter distinctae: una quae terminatur ad ipsum esse gratiae quod producitur: altera quae terminatur ad unionem ipsius cum subiecto, nempe anima vel voluntate. Prior est omnino independens a subiecto, et sic est proprie dicta creatio: posterior vero necessario subiectum connotat, sicut et gratiam, qua cum ipso subiecto censetur uniri.