Scotus Academicus, Tomus octavus: De Divino Gratiae Beneficio, et initium De Virtutibus Theologicis

AN, ET QUALITER FIDES SUCCESSU TEMPORUM PROFECTUM AC AUGMENTUM SUSCEPERIT.

NOTANDUM 1. Ex Seraph. Doctore in 3. d. 25. art. 2, fidei augmentum considerari posse tripliciter: Primo quidem, quantum ad credendorum multitudinem. Secundo, quantum ad plenitudinem luminis. Tertio, quantum ad certitudinem cognitionis. Primo, inquam, fidei augmentum spectari potest quantum ad multitudinem credendorum, idque vel secundum eorum additionem, vel penes eorumdem explicationem: obiecta enim credenda considerari possunt ut plura, vel pauciora uno tempore, quam alio: insuper quae implicite dumtaxat proponuntur uno tempore, possunt altero tempore explicite et distincte credenda proponi. Similiter fides potest suscipere novi luminis augmentum successu temporum, ita quod quae obscurius erant revelata uno tempore, distinctius et apertius altero tempore appareant per uberiorem doctrinae illustrationem et perspicaciorem rerum credendarum propositionem. Tandem fides comparari potest vel ad veritatem dictantem, vel ad intellectum assentientem. Quaeritur autem, an his omnibus modis fides augmentum suscipiat, ita quod nunc plura, vel pauciora sint credenda, idque clarius et distinctius, necnon et firmius et certiori assensu, quam crediderint nascentis Ecclesiae fideles.

NOTANDUM 2. Fidem de aliquo obiecto haberi posse dupliciter, nempe vel implicite, vel explicite. Fides explicita est, quando assensus fertur ad ipsum obiectum, prout tale est, ita ut qui credit, possit interrogatus in particulari dicere se illud credere. Fides implicita est, quando aliquid credimus, in quo vel alia involvuntur, quamvis nos lateat quae illa sint, vel non possumus credere hoc, quin eo ipso saltem in communi alia credamus. Potest autem haec implicita fides provenire primo ex ratione formalis obiecti eiusdem. V. gr. qui credit fide infusa unum articulum propter auctoritatem divinam, eo ipso videtur implicite amplecti quidquid Deus revelaverit: sicut qui dete- statur unum peccatum grave, praecise quia est offensa gravis Dei, eo ipso implicite videtur detestari omne peccatum grave, in quo idem detestandi motivum reperitur. Secundo, continentia implicita oriri po- test ex eo, quod credatur aliqua collectio rerum contusa, in qua alia obiecta continentur, quae secundum se, et in particulari ignorantur: sic dum aliquis rusticus credit omnia, quae creduntur ab Ecclesia Ro- mana, fidem habet implicitam de omnibus articulis et veritatibus Ca- tholicis spectantibus ad integritatem fidei. Tertio denique, potest con- tingere, ut credatur aliquid connexum cum alio, idque vel quia una propositio est connexa cum alia in reipsa, seu per identitatem rei, quamvis connexio ipsa non potest sine fide cognosci, et hoc modo, qui credit Deum esse infinitum, implicite credit esse trinum: vel etiam particulare in universali cognoscitur implicite, ut per se constat.

NOTANDUM 3. Fidei sicut et Ecclesiae statum distingui posse tri- plicem, iuxta triplicem legem Naturae, Scripturae, et Gratiae. Status Naturae fuit ab Adamo usque ad Moysen: Scripturae vero a Mose usque ad Christum: Gratiae denique ab ipsius Christi Domini nativitate usque ad consummationem saeculi. Insuper horum statuum qui- libet distingui potest in diversa tempora: quemadmodum S. Gregorius, Homil. 2. in Matth., distinguit statum legis Naturae ab ipso mundi exordio usque ad diluvium: a diluvio et Noe usque ad Abra- hamum: et ab Abrahamo usque ad Mosem. Similiter in singulis eorum statuum distingui possunt homines in duas classes, nempe in illos qui fuerunt Principes, Pastores et Rectores aliorum, et in eos qui instar ovium a pastoribus reguntur, ac fidei veritatibus instruuntur et illustrantur.

His ita praemissis, determinandum est primo, utrum semper aequalis fuerit Ecclesiae fides quovis in statu, tam implicita, quam explicita circa eadem obiecta credenda. Secundo, utrum obiecta credenda clarius in uno tempore, quam in altero innotuerint. Tertio, utrum maiori ac firmiori certitudine uno tempore credita sint, quam altero.

Conclusio prima. — FIDES QUANTUM AD SUBSTANTIAM CREDIBILIUM EADEM FUIT IMPLICITE IN OMNIBUS FIDELIBUS CUIUSVIS STATUS ECCLESIAE, NECNON ET EXPLICITE IN PRINCIPIBUS AC RECTORIBUS, NON ITA IN FIDELIUM VULGO USQUE AD STATUM LEGIS GRATIAE. Haec Conclusio tribus partibus constat, quarum

Prima colligitur ex Apostolo ad Heb. 11. ubi cum dixisset: Sine fide impossibile est placere Deo, subdit: Credere enim oportet accedentem ad Deum, quia est, et inquirentibus se remunerator sit: sed plurimi in quovis Ecclesiae statu Deo placuerunt: igitur credere debuerunt eum existere, et eum esse remuneratorem eorum qui illum inquirebant: at substantia credibilium maxime his duobus articulis virtute continetur, nempe divina existentia, quae non solum Deitatem, sed etiam attributa omnia ac Dei operationes et praecellentias involvit, et hominum salutem, ad quam omnia Dei opera ad extra ordinantur; omnia enim propter Electos: igitur, etc. — Confirmatur ex eo quod ibidem Apostolus fidem dicit esse substantiam rerum sperandarum: res autem sperandae quovis tempore fuerunt eadem secundum substantiam, scilicet aeterna beatitudo, et quae ad illam spectant, unde ibidem subdit: Iuxta fidem defuncti sunt omnes isti (nempe antiqui Patres) non acceptis repromissionibus, sed a longe eas aspicientes, et salutantes. Quapropter 2. ad Cor. 1. loquens de antiquis Patribus, ait: Habentes autem eumdem spiritum fidei. Quibus significat veteres Patres eamdem quam nos fidem habuisse.

Probatur insuper: fidei summa maxime concernit Deum subsistentem in sua Divinitate, aut in nostra humanitate: at haec fides in omni Ecclesiae statu semper extitit: igitur, etc. Maior patet ex illo Ioann. 17. Haec est autem vita aeterna: ut cognoscant te solum verum Deum, et quem misisti Iesum Christum. Minor vero probatur ex illo Actor. 4. ubi de Christo dicitur: Non est aliud nomen sub caelo datum hominibus, in quo oporteat nos salvos fieri; unde quotquot fuerunt fideles quovis in Ecclesiae statu omnem suam spem in Christum direxerunt, tamquam in fontem gratiae, et Auctorem, ac Mediatorem Dei et hominum. Hinc Heb. 13. dicitur: Christus heri, et hodie, et in saecula; quibus Paulus significat, quod etsi Christus Dominus tantum apparuerit in medio temporum, tamen divinae suae operationis ac virtutis influxum in omnes prorsus Gentes quovis tempore, et sub qualibet lege, Natura, Scriptura, aut Gratiae derivavit: hinc Apocal. 13. dicitur: Agnus occisus ab origine mundi, quoniam futurum huius divinae victimae sacrificium, quo expiari deberent hominum peccata, fuerit semper praesens Deo, ut eius intellectu et intuitu moveretur ad gratiam impertiendam hominibus: quapropter omnes omnino fideles in ipso Messia spem suam ac salutem collocarunt; unde David, Psal. 21. In te speraverunt Patres nostri, speraverunt et liberasti eos; ad te clamaverunt, et salvi facti sunt.

Quod autem illius divini Mediatoris gratia et opitulatio longe ante suum in mundum adventum hominibus profuerit ad salutem, praeclare docet S. Paulus 1. ad Cor. 10. his verbis: Patres nostri omnes sub nube fuerunt, et omnes mare transierunt, et omnes in Moyse baptizati sunt in nube, et in mari: et omnes eamdem escam spiritualem manducaverunt, et omnes eamdem potum spiritualem biberunt: bibebant autem de spiritali consequente eos Petra: Petra autem erat Christus. Hinc SS. Patres docent fidem in Christum semper fuisse hominibus quovis in statu necessariam ad salutem. Quod etiam non obscure insinuat S. Paulus ad Rom. 3. ubi cum dixisset: Omnes peccaverunt, et egent gloria Dei, subdit: Iustificati per gratiam ipsius, per redemptionem, quae est in Christo Iesu, quem proposuit Deus propitiationem per fidem in sanguine ipsius ad ostensionem iustitiae suae, propter remissionem praecedentium delictorum, in sustentatione Dei, ad ostensionem iustitiae eius in hoc tempore, ut sit ipse iustus, et iustificans eum, qui est ex fide Iesu Christi. — Hinc S. Augustinus, Tract. ⟦tract-number illegible⟧ in Ioan. praeclare docet eamdem esse fidem Synagogae, et Ecclesiae, quantum ad eius obiectum: Tempora, inquit, variata sunt, non fides: mutatus est sonus verbi ⟦illegible: two short words garbled beyond recovery⟧: eadem tamen fides utrosque coniungit. Et Serm. S. De Tempore: Una, inquit, est fides novi, et veteris Testamenti. Quapropter lib. 1. Retractat., cap. 18. docet Christianam religionem extitisse ab initio mundi, quamquam eo nomine non fuerit appellata: Ipsa res, inquit, quae nunc Christiana religio nuncupatur, erat et apud Antiquos, nec defuit ab initio generis humani, quousque Ipse veniret in carnem, unde vera Religio, quae iam erat, coepit appellari Christiana. Cum enim post resurrectionem, Ascensionemque in caelum coepissent Apostoli praedicare, et plurimi crederent, primum Antiochiae, sicut scriptum est, appellati sunt Discipuli Christiani. Nostris ergo temporibus haec est Christiana Religio, non quia prioribus temporibus non fuit, sed quia posterioribus hoc nomen accepit, quam cognoscere et assequi securissima est salus. — Cui concinit egregie S. Leo, Serm. De Nativitate:

Cessent igitur, inquit, illorum querela, qui impio murmure divinis dispensationibus obloquentes de divinae Nativitatis tarditate causantur: tamquam praeteritis temporibus non sit impensum, quod in ultimo mundi aetate est gestum. Verbi Incarnatio haec contulit fecunda, quae facta est, ut sacramentum salutis humanae in nulla unquam antiquitate cessaret. Quod praedicaverunt Apostoli, hoc annuntiaverunt Prophetae: nec sero est impletum, quod semper est creditum. Sapientia vero et benignitas Dei hac salutiferi operis mora cupidiores nos suae vocationis effecit, ut quod multis signis, multis vocibus, multisque mysteriis, per tot fuerat saecula praenuntiatum, in his diebus Evangelii non esset ambiguum: et nativitas, quae omnia miracula, omnemque intelligentiam erat excessura mensuram, tanto constantiorem in nobis gigneret fidem, quanto praedicatio eius et antiquior praecessisset, et crebrior. Non itaque novo consilio Deus rebus humanis, nec sera miseratione consuluit: sed a constitutione mundi unam, eamdemque omnibus causam salutis instituit. Gratia autem Dei, qua semper est universitas iustificata Sanctorum, aucta est Christo nascente, non coepit. Et hoc magnae pietatis sacramentum, tum totus iam mundus impletus est, tum potens etiam in suis significationibus fuit, ut non minus utiles sint qui in illud credidere promissum, quam qui suscepere donatum.

His etiam suffragatur ratio: omnes enim quovis tempore fideles tendere debuerunt in eamdem beatitudinem, et per eumdem Mediatorem Christum: ergo necessum fuit, ut omnes invicem convenirent in eadem fide, saltem implicita, et secundum substantiam.

Secunda pars probatur, nempe quod omni tempore fidelium Rectores, Pastores, et Principes explicitam habuerunt fidem praecipuorum mysteriorum; hoc enim significat Christus Dominus Lucae 10. generaliter dicens Apostolis: Beati oculi qui vident quae vos videtis; dico enim vobis, quod multi Prophetae, et reges voluerunt videre quae vos videtis, et non viderunt: et audire quae auditis, et non audierunt. Ex quo recte colligit sanctus Ireneus, lib. 4. cap. 24. Si desideraverunt, ergo in eum crediderunt. Hinc sanctus Leo Epist. 23. dicit a principio generis humani denuntiatum hominibus Christum in carne venturum. Quam utique denuntiationem et fidem propagarunt etiam Gentiles aliqui mediis in idololatriae tenebris, ut constat de sanctissimo viro Iob, qui cap. 19. dicit: scio, quia Redemptor meus vivit. — Verum cum haec fides infidelitate Gentilium obscurata fuisset et paene extincta, denuo suscitata fuit in Abrahamo; qui expressiorem mysteriorum fidem habuit, maxime vero Incarnationis, ut Christus Dominus testatur Ioan. 8. Abraham pater vester exultavit, ut videret diem meum: vidit et gavisus est. Ab eo autem sanctissimo Patriarcha ad omnes eius posteros fides de incarnando Verbo propagata est, unde S. Paulus ad Gal. 3. Abrahae dictae sunt promissiones, et semini eius. Eam autem divinam fidem per frequentes revelationes factas Patriarchis Isaac et Iacob, excoluit Deus usque ad ipsius Moysis tempora, de quo priusquam legem acciperet S. Paulus ad Heb. 11. ita scribit: Fide Moyses grandis factus negavit se esse filium filiae Pharaonis, magis eligens affligi cum populo Dei, quam temporalis peccati habere iucunditatem, maiores divitias aestimans thesauro AEgyptiorum improperium Christi: aspiciens enim in remunerationem. Prae caeteris autem Israelitis, qui post Moysem vixerunt, expressionem de Incarnatione Verbi, eiusque mysteriorum Vita, Mortis, ac Resurrectionis habuerunt David, et Isaias: nam de Davide legimus Matth. 22. quod Christum in spiritu vocat Dominum dicens: Dixit Dominus Domino meo, sede a dextris meis, etc. de Isaia vero Ioan. 12. Haec dixit Isaias quando vidit gloriam eius, et locutus est de eo.

Tertiam partem aperte docet S. Gregorius, Hom. 16. in Ezechielem, ubi circa medium, ait: Dei cognitio, quae in Patribus spiritualibus fuit, nota toti populo Hebraeorum non fuit: Nam omnipotentem Deum, sanctam videlicet Trinitatem, cum Prophetae praedicarent, populus ignorabat, solum decalogum tenebat in fide, legem Trinitatis nesciens. Quibus significat non omnes fideles Israelitas habuisse explicitam fidem praecipuorum fidei mysteriorum, puta Trinitatis, necnon et Divinitatis venturi Messiae: multo minus noverant specialia mysteria, quae nunc explicite credit populus Christianus, et distincte exprimuntur ac declarantur in Symbolo; unde S. Paulus ad Ephes. 3. ait: Aliis generationibus non est agnitum filiis hominum, sicuti nunc revelatum est sanctis Apostolis eius, et Prophetis in spiritu. Cui concinit

S. Ioan., Epist. 1. cap. 5. Scimus quoniam Filius Dei venit, et dedit nobis sensum, ut cognoscamus verum Deum, et simus in vero Filio eius.

Ex his igitur sequitur fidem explicitam aliquorum obiectorum in particulari non fuisse semper aequalem, nec fideles vulgares Testamenti veteris, imo et eorum Rectores ita distincte mysteria fidei novisse, ac novit etiam rude Christianorum vulgus. Insuper in ipso etiam statu legis naturae aut scriptae non semper eadem extitit fidei aequalitas, aliquando obtenebrescente rerum notitia, alias vero per Prophetas renovata, quod etiam contingit in statu legis gratiae; non enim fideles omnium saeculorum aeque explicitam ac distinctam habuerunt plurium obiectorum fidem; contigit enim, ut quorum notitiam explicitam habuerant maiores, postmodum eadem fides ignorantiae tenebris in plerisque illorum posteris consopita, rursus in lucem revocata tuerit Conciliorum definitionibus, sanctionibus Pontificum, ac Doctorum labore et studio.

Dices 1. Tota Christiana fides continetur in lege nova: lex autem nova tota continetur in veteri lege; est enim illa mystica rota in rota, ut notat Ezechiel, cap. 1. igitur magis apertam et explicitam fidem habere debuerunt fideles veteris Testamenti, quam novi. — Nego consequentiam: licet enim Novum Testamentum implicite saltem in veteri claudatur, inde tamen non est consequens, veteres fideles eamdem quam nos explicitam mysteriorum habuisse fidem: nam, ut pluries notat S. Apostolus, omnia in figura contingebant illis.

Dices 2. Variato obiecto, etiam habitus mutatur: igitur si aliquid credant novi Testamenti fideles, quod a fidelibus veteris Testamenti non fuerit agnitum, sequitur etiam mutatam esse fidem, cuius contrarium supra docuimus ex sancto Augustino dicente: Tempora variata sunt, non fides, etc. — Distinguo antecedens: mutato obiecto secundum rationem intrinsecam obiecti, concedo: secundum variam eiusdem obiecti propositionem, et magis aut minus explicitam eiusdem revelationem; nego. Sic autem obiecta fidei dumtaxat variata sunt, ut quae prius obscurius, nunc distinctius proponantur et explicentur.

Dices 3. Omnia fidei mysteria, maxime quae concernunt vitam ac statum Christi Domini, quae non vera sunt de praeterito, aliquando vera erant de futuro: ergo sicut modo verum est Christum esse incarnatum, natum et passum, ita verum erat in praeterito Christum esse incarnandum, nasciturum et passurum, et qua ratione nunc est credibile de praeterito, eadem ratione credibile de futuro. — Respondeo, quod omnia, quae credimus de praeterito, fuerunt equidem credenda de futuro implicite, concedo: explicite tantum, ac distincte, nego. Explicatius enim ac distinctius nobis proponuntur obiecta fidei, quam olim Iudaeis; ac proinde plura nunc explicite credimus, quam creditum fuerit ab iis, qui Christi adventum et praedicationem praecesserunt, ut demonstrabit

Conclusio secunda. — SECUNDUM DIVERSITATEM TEMPORIS FIDES PROFECTIONEM HABUIT, QUANTUM AD AUGMENTUM LUMINIS. Ita Seraph. Doctor d. 25. art. 2. q. 2. et fuerant olim per Prophetas et Patriarchas: quapropter adorandus ille Salvator dicitur Lux mundi Ioan. 8. quia ut denuntiaverat Isaias cap. 9. ad eius adventum populus qui ambulabat in tenebris vidit lucem magnam: habitantibus in regione umbrae mortis lux orta est eis. Hinc dicebat Apostolis Lucae 8. Vobis datum est nosse mysterium regni Dei: caeteris autem in parabolis, ut videntes non videant, et audientes non intelligant. Quapropter Ioan. 15. eisdem dicebat: Vos autem dixi amicos: quia omnia quaecunque audivi a Patre meo nota feci vobis; unde Apostolus ad Ephesios 1. Habemus redemptionem per sanguinem eius, remissionem peccatorum secundum divitias gratiae, quae superabundavit in nobis in omni sapientia et prudentia, ut notum faceret nobis sacramentum voluntatis suae. Quibus omnibus constat Deum uberiori fidei lumine illustrare fideles Novi Testamenti, quam veteris, ita quod veteris Ecclesia fideles illustrati fuerint fide, velut aurorae crepusculo, nobis vero divina fides affulgeat secundum omnem suae luminis plenitudinem; fidelium enim, sicut et Iustorum semita quasi lux splendens, procedit et crescit usque ad perfectum diem. Quam atique veritatem egregie explicat S. Leo, Serm. 13. De Passione: ubi cum dixisset: Incarnatio Verbi et occisio ac resurrectio Christi universorum fidelium salus facta est: et sanguis unius Iusti, quem nobis Pater emit, quia eum pro reconciliatione mundi credimus fusum, hoc contulit Patribus, qui similiter credidere fundendum. Tandem concludit: Nil ergo, dilectissimi, ab antiquis significationibus in Christiana religione diversum est, nec unquam a praecedentibus Iustis, nisi in Domino Iesu Christo salus sperata est, dispensationibus pro divinae voluntatis ratione variatis, sed in idipsum coruscantibus et legis testimoniis, et Prophetarum oraculis, et oblationibus hostiarum; quia sic congruebat illos populos esurire, ut futura revelata non caperent, obumbrata susciperent; et maior Evangelii esset auctoritas, cui tot signis, totisque miraculis, atque mysteriis veteris Testamenti paginae deservissent. Hinc addit Serm. 2. De Ascensione: Quod Redemptoris nostri conspicuum fuit, in sacramenta transiit, et ut fides excellentior esset ac firmior, visioni doctrina successit: cuius autoritatem supernis illuminata radiis credentium corda sequerentur.

Probat etiam hanc veritatem S. Gregorius super Ezechielem, Homil. 6. ubi ait:

Per incrementa temporum crevit scientia spiritualium Patrum. Plus namque Moyses, quam Abraham: plus Prophetae, quam Moyses; plus Apostoli, quam Prophetae, in omnipotentis Dei scientia eruditi sunt. Fallor si haec ipsa Scriptura non loquitur: Pertransibunt plurimi, et multiplex erit scientia. Sed haec eadem, quae de Adam, Moyse, Prophetis, et Apostolis diximus, ex eiusdem Scripturae verbis, si possumus, ostendamus. Quis etiam nesciat, quia Abraham cum Deo locutus est? Et tamen ad Mosen Dominus dicit: Ego sum Deus Abraham, Deus Isaac, et Deus Iacob, et nomen meum Adonai non indicavi eis. Ecce plus Mosi, quam Abraham innotuerat, qui illud de se indicat, quod se non Abraha indicasse narrabat. Sed videamus si Prophetae plus, quam Moyses divinam scientiam apprehendere potuerunt. Certè Psalmista dicit: Quomodo dilexi legem tuam Domine! tota die meditatio mea est. Atque subiunxit: Super omnes docentes me intellexi, quia testimonia tua me> meditatio mea est. Et iterum: Super Seniores intellexi. Qui ergo legem meditari se memorat, et super omnes docentes se ac seniores intellexisse testatur, quia divinam legem, plus quam Moyses acceperat, manifestat. Quomodo autem ostensuri sumus, quia plus Apostoli edocti sunt, quam Prophetae? Certe veritas dicit: Multi reges, et Prophetae voluerunt videre quae videtis, et audire quae auditis, sed non viderunt. Plus ergo, quam Prophetae de divina scientia noverunt, quia quae illi solo spiritu viderant, ipsi etiam corporaliter videbant. Impleta itaque est ea, quam superius diximus, Danielis sententia: quia pertransibunt plurimi, et multiplex erit scientia. Mensura ergo calami, qui est sex cubitorum, et palmo, ducatur ad cubitos decem, et mensura decem cubitorum ad extremum surgat in tredecim, quia quanto mundus ad extremitatem ducitur, tanto nobis externae scientiae aditus largius aperitur.

Concludendum est ergo cum Seraphico Doctore supra laudato, quod secundum diversitatem temporum fides crevit: primo, penes veritatis exhibitionem; secundo, propter maiorem gratiae diffusionem; tertio, propter planiorem instructionem; idem enim credentes clarius nunc ea, qui credunt, cognoscunt, quam antiquitus cognoscebant, quia iam est veritas exhibita per Christum: iam etiam gratia sancti Spiritus amplius diffunditur in Sacramentis novae legis propter Christi meritum, et pretium iam solutum: iam etiam nunc fides apertius praedicatur, docetur, probatur, et defenditur per evidens Christi, et eorum sequacium documentum.

Conclusio tertia. — FIDES, QUANTUM AD FIRMITATEM ASSENSUS, LONGE MAIOR AC PRAESTANTIOR FUIT IN NOVA LEGE, QUAM IN VETERI.

Hanc probat Hugo Victorinus, lib. 1. De Sacramentis, p. 11. cap. ⟦illegible: digit⟧. ubi ait: Duo sunt secundum quae fides crescere dicitur, cognitio et affectus: secundum cognitionem fides crescit, quando eruditur ad scientiam; secundum affectum vero, quando ad devotionem excitatur. Inde dicit praesignatum fuisse in libro Numerorum, cap. 13. per botrum, qui a duobus hominibus in vecte portabatur: botrus enim, inquit, ille in vecte, Christus in cruce est, cuius mysterium in Sacramento duo populi portant: qui praecesserunt, portaverunt, sed non viderunt: quia praecedentes adventum eius sacramenta passionis ipsius portaverunt, sed non omnes per cognitionem intelligere valuerunt: secundi autem portant, et vident, quia fideles post adventum Christi, Sacramentum passionis eius per fidem suscipiunt, et per revelatam cognitionem iam aperte cognoscunt: hinc est, quod cum nostra fides pleniorem ac planiorem habeat irradiationem, etiam firmiorem intellectus assensum importat. Unde S. Leo, Serm. 2. De Ascensione Domini, ait: Hanc fidem Ascensione Domini auctam, et Spiritus sancti munere roboratam, non carceres, non exilia, non fames, non ignes, non laniatus ferarum, nec exquisita persequentium crudelitatibus supplicia terruerunt. Pro hac fide per universum mundum, non solum viri, sed etiam feminae, nec tantum impubes pueri, sed etiam tenerae virgines usque ad effusionem sui sanguinis declararunt. Haec fides daemonia eiecit, aegritudines depulit, mortuos suscitavit. Unde et ipsi beati Apostoli, qui tot miraculis confirmati, tot sermonibus eruditi, atrocitatem tamen Dominicae passionis expaverant, et veritatem resurrectionis eius non sine hesitatione susceperant, tantum de Ascensione Domini profecerunt, ut quicquid illis prius intulerat metum vertebatur in gaudium.

Concludendum ergo cum Seraphico Doctore quaest. 3. quod fides augmentum suscipit tribus modis: primo extensive, quantum ad articulorum explicationem; secundo intensive, quantum ad clariorem illuminationem; tertio radicaliter, quantum ad certitudinis, et devotionis adhaesionem. Quod quidem augmentum non solum respicit diversos homines in diversis statibus, sed etiam sub eadem lege viventes. Nam, ut observat Hugo Victorinus supra laudatus, secundum incrementa fidei diversa genera hominum inveniuntur.

Quidam enim fideles sunt, qui sola pietate credere eligunt, sed utrum credendum sit, vel non, ratione non comprehendunt. Alii vero ratione approbant quod fide iam credunt. Alii vero quod fide credunt et ratione approbant, purificatae mentis intelligentia experiuntur. Imprimis sola fides facit electionem. In secundis ratio adiungit approbationem. In tertiis puritas intelligentiae apprehendit certitudinem.