Scotus Academicus, Tomus octavus: De Divino Gratiae Beneficio, et initium De Virtutibus Theologicis

NOTANDUM 1. Quod cum peccatoris iustificatio sit transitus a statu peccati ad statum gratiae, et a ratione hominis Deo exosi ad rationem dilecti, necesse est quod transitus ille concipiatur veluti motus a termino a quo ad terminum ad quem, videlicet a peccato quod abiicitur et deseritur, ad gratiam sanctificantem, quae acquiritur et suscipitur: non secus ac in generatione naturali fit motus a privatione formae ad ipsam formam. Inde quaeritur apud Theologos, an illa peccati abiectio, et gratiae acquisitio sint unica dumtaxat, an vero duplex mutatio essentialiter distincta, quarum utraque revera sit realis.

NOTANDUM 2. Quod cum solius Dei sit auctoritate plenaria et absoluta peccatum remittere et solvere, ad idque summum ac plenum ius habeat, cumque duplex solito concipiatur ac distinguatur peccati remissio, alia quidem per simplicem condonationem, qua persona laesa offendenti culpam gratis et ex pura clementia remittit: alia vero per debitam satisfactionem, qua reus promeritus poenas luendo exacte satisfacit personae offensae secundum legis praescripta; ita quod Iudex ex aequo pronuntiare possit reum ab omni debito et reatu solutum esse; hinc controvertitur apud Theologos utrum Deus plenario iure, gratis et ex pura clementia remittere possit peccatum, non solum absque ulla satisfactione ex parte peccatoris, sed maxime absque infusione ullius gratiae sanctificantis, et per solam dumtaxat condonationem externam.

NOTANDUM 3. Peccatum cogitari posse remitti per solam condonationem externam, et absque ulla condonatione gratiae tripliciter: nimirum primo mediantibus actibus supernaturalibus, quorum intuitu Deus peccatum remittat, tamquam propter dispositiones convenientes ad remissionem, et sufficientes ex ordinatione divina: secundo absolute loquendo, et sine ullo praevio actu supernaturali ex parte peccantis, sed dumtaxat ratione quorumdam actuum pure naturalium, puta poenitentiae naturalis, cuius intuitu Deus plenaria sua auctoritate, tali poenitentia, quamvis improportionata ad remissionem peccati, contentus, vellet tamen peccatum illud condonare et remittere: tertio denique cogitari potest fieri talis remissio sine ullo actu peccatoris sive naturali sive supernaturali, atque etiam sine ulla mutatione physica ipsius peccatoris.

Duo itaque veniunt in praesenti Quaestione discutienda: Primum, an peccati remissio et gratiae infusio sint duae mutationes essentialiter distinctae: Secundum, an peccatum remitti possit per solam externam et gratuitam condonationem absque ulla infusione gratiae.

Conclusio prima. — REMISSIO PECCATI ET INFUSIO GRATIAE SUNT DUAE MUTATIONES ESSENTIALITER DISTINCTAE. Ita Doctor in I. dist. 16. q. 2. cui subscribit Suarez lib. T. cap. 11. necnon et plures alii Moderni.

Probatur primo ex Concil. Trident., Sess. 6. cap. 7. ubi ait:

Iu> stificatio non est sola peccatorum remissio, sed est renovatio. Et infra: In ipsa iustificatione cum infusa accipit homo. Quod tamquam duo distincta enumerat remissionem peccati, et renovationem: notetur illa coniunctio, et. Idem habet S. Chrysostomus, Homil. 20. in Genesim, dicens: Per contritionem non solum Deus largitur vulnerum curam, et a peccatis mundos ostendit, sed et eum qui innumeris peccatorum sarcinis gravatur, iustum facit. Quibus verbis duae mutationes significantur, non secus ac cum dicimus: per calefactionem non solum producitur calor, sed etiam expellitur frigus; quo certe loquendi modo non utimur, dum de mutatione unica ac simplici fit sermo: non dicimus enim, quod per illuminationem non tantum producitur lumen, sed etiam tenebrae pelluntur; luminis enim diffusio est ipsamet tenebrarum depulsio. — Favet etiam Concilium Noguntinum ultimum cap. i. ubi agens de iustificatione dicit: Quae iustificatio cum peccatorum remissione etiam sanctificationem, et interni hominis renovationem confert.

Probat Conclusionem Doctor, loco supra laudato num. 1. quatuor rationibus: Primo quidem: unum et idem simpliciter non potest multiplicari et non multiplicari, alioqui esset unum et non unum: si remissio peccati multiplicatur; non multiplicatur autem infusio gratiae; plures enim sunt peccatorum remissiones, eo enim modo, quo quis dicitur peccator per actum peccati transeuntem, sic multipliciter dicitur peccator a multis culpis, dum eas admisit, quarum quaelibet propriam debet habere remissionem, quippe cum una remissio possit esse cum alia, puta si peccator unum peccatum admisisset, et non aliud: gratiae autem infusio est unica, non enim est necesse, quod plures infundantur gratiae sanctificantes, ut peccator iustificetur. Imo id foret superfluum, quia per unius dumtaxat gratiae infusionem peccator sufficienter iustificatur: igitur gratiae infusio et peccati remissio non sunt unica dumtaxat mutatio. — Secundo, idem non separatur a seipso: sed infusio gratiae et remissio culpae possunt ab invicem separari: ergo sunt duae distinctae mutationes. Probat minimum Doctor: tum quia, ut dicemus in Conclusione sequenti, potest fieri remissio per externam condonationem absque ulla gratiae infusione; sicque remissio haec ab infusione gratiae separari potest: tum quia de facto Deus contulit primis parentibus absque ulla eorum peccati praecedentis remissione: igitur gratiae infusio et peccati remissio seorsim existere possunt, et subinde non sunt unum et idem. — Tertio, culpa et gratia non sunt formaliter opposita, nec formaliter repugnantia ex natura rei: alioqui voluntas creata, quae est effectiva peccati et culpae, esset etiam effective destructiva gratiae; causa enim productiva unius formaliter oppositorum est destructiva alterius, siquidem ignis qui producit calorem in subiecto, ab eo frigus removet: sed falsum est quod voluntas creata possit effective destruere gratiam, alioqui virtute naturali et propria possit annihilare: sicut enim gratia non producitur, nisi per creationem, ita dumtaxat per annihilationem desinere potest: at illa, quae non sunt formaliter opposita, possunt sine invicem existere, nec unum necessario infert positionem alterius: igitur gratiae infusio, et peccati remissio non consequuntur sese necessario; ac proinde non fiunt per unicam simplicem mutationem. — Quarto denique: una mutatio non est ad aliquam formam positivam, nisi ab eo quod est formaliter eius privatio: sed peccatum, ut diximus, non est formaliter privatio gratiae sanctificantis; unica enim forma non habet nisi unicam privationem: peccatum autem multiplicari potest in peccatore, qui iam gratiam amisit per primum peccatum, adeoque peccatum non est formaliter privatio gratiae.

Dices 1°. Concil. Trident., Sess. 6. cap. 3. dicit iustificationem esse translationem a statu peccati ad statum gratiae. Et cap. 7. Homo, inquit, per susceptam gratiam et donorum ex iniusto fit iustus, et ex inimico amicus: ergo censet quod immediate et sine nova mutatione per infusionem gratiae peccatum formaliter remittitur; subindeque quod in iustificatione peccatoris sit unica dumtaxat mutatio. —

Nego consequentiam, et ad antecedens dico quod Concil. dumtaxat dicat in iustificatione peccatoris fieri verum motum a contrario in contrarium terminum; ita ut sit expulsio peccati et introductio gratiae; non autem intendit Concilium quod ille motus sit unicus dumtaxat et simplex, sed compositus ex duplici motu, qualis videlicet reperitur in productione caloris, et expulsione frigoris, ubi duo sunt motus essentialiter distincti: unus a non esse caloris ad esse eiusdem; alter vero ab esse frigoris in subiecto ad non esse eiusdem.

Dices 2°. Si duplex intercedat mutatio in iustificatione peccatoris, necessum est, quod duplex intercedat forma; duplex enim reperitur effectus formalis, nempe hominis renovatio et peccati depulsio: sed id videtur esse contra mentem Concilii Trident. affirmantis nos per eandem gratiam a peccato mundari et renovari: igitur non potest esse duplex mutatio. —

Nego sequelam maioris; licet enim in iustificatione peccatoris duplex sit effectus, illi tamen ab unica forma possunt procedere: sic ab uno calore subiectum fit calidum et frigore vacuum, subindeque non est necesse, quod licet sit duplex mutatio, duplex etiam forma interveniat.

Quaeres 1°. An mutationes illae sint reales? — Respondet Doctor ibidem num. 64. quod infusio gratiae et remissio culpae non sunt duae mutationes reales; quia remissio culpae cum non sit ad aliquam formam positivam, nec necessario tollat aliquid reale positivum, non potest etiam esse mutatio realis et positiva: non enim est mutatio realis, nisi ut in terminum realiter positivum vel privationem realem: igitur est unica dumtaxat mutatio realis, nempe infusio gratiae, quia est ad formam realem: alia vero moralis, quam ideirco mutationem rationis ibidem appellat Doctor, quia nempe non est ad aliquem terminum realem.

Quaeres 2°. Quaenam ex his mutationibus magis praecipue a Deo intendatur? — Respondet Doctor in 1. dist. 1. quaest. 6. quod magis praecipue Deus intendat infusionem gratiae: Nam, inquit num. 9. agens secundum rectam rationem principalius intendit perfectionem, quam carentiam defectus sive imperfectionis, quia non intendit illam carentiam, nisi propter perfectionem: igitur Deus principalius intendit perfectionem positivam, puta gratiae infusionem, quam carentiam imperfectionis, videlicet remissionem peccati.

Dices. Ex prima Ioan. cap. 5. In hoc apparuit Filius Dei, ut dissolvat opera Diabuli: sed diaboli operum dissolutio non alia est, quam peccati remissio: igitur haec praecipue a Deo intenditur. Insuper S. Augustinus lib. 22. De Civit. Dei, c. 27. ait: Nostra iustificatio potius remissione peccatorum constat, quam prosecutione virtutum: ergo praecipua mutatio est peccatorum remissio. Denique, gratia non infunditur, nisi ut peccatum expellatur: ergo talis expulsio est primo intenta. —

Nego has omnes consequentias, et ad primum antecedens dico, Christum Dominum praecipuum ob finem venisse, ut vitae gratiae nobis largiretur, iuxta illud Ioan. 10. Veni ut vitam habeant, et abundantius habeant: quae vitae celestis et divinae communicatio, cum sit incompatibilis cum peccato, consequenti fine censetur Christus venisse, ut peccatum solveret. —

Ad secundum dico S. August. non comparare infusionem gratiae cum expulsione peccati; sed dumtaxat intendit, quod nostra iustitia, cum sit labilis et praeceps, nec diu perseverans, quippe homo saepe resurgit, et iterum labitur, inde fit quod ratio peccati videatur esse diuturnior et perseverantior, quam status gratiae et iustitiae. —

Ad tertium dico, equidem intendi gratiam, ut remittatur peccatum, non quod peccati remissio sit primarius illius infusionis effectus, sed dumtaxat secundarius, et consequenter non primo, sed tantum secundario intentus.

Conclusio secunda. — PECCATUM REMITTI POTEST DE POTENTIA DEI ABSOLUTA PER SOLAM EXTRINSECAM ET MERITAM DEI CONDONATIONEM.

Ita Subtilis Doctor pluribis, maxime vero in 1. dist. 16. quaest. 2. num. 1. ubi ait: Potest culpa remitti absque hoc, quod gratia infundatur. potest enim Deus de potentia absoluta hominem creare in puris naturalibus sine culpa, et sine gratia: ergo et post lapsum talem reparare, et ita remittere culpam sine infusione gratiae. Idem sentiunt Seraphicus Doctor in 1. dist. ⟦illegible: dist. number illegible⟧ art. 1. quaest. 7. Ochamus ibidem in 1. q. 3. art. 1. et celebriores quique Veteres. Ex Recentioribus vero Suarez lib. 7. De gratia, cap. 23. Silvius l. 2. quaest. 113. Martinezius disput. 11. q. 7. et plures alii.

Probaturque primo: non minoris est virtutis divina voluntas, quam humana: sed humana voluntas remittere potest offensam per puram et simplicem condonationem et relaxationem: ergo multo magis id divina praestare poterit. —

Confirmatur, quia Deus potest votum relaxare absque ulla prorsus productione qualitatis in eo cui relaxatur, et solum per extrinsecam voti condonationem: ergo pari ratione poterit offensam remittere. —

Nec refert quod illa relaxatio debeat innotescere per revelationem; alioqui vovens non cognosceret se solutum, etc. Dicemus enim, ad voti relaxationem per accidens esse, quod quis sciat se esse solutum; nam si tunc homo teneatur implere votum, id fit non ratione obligationis voti, sed ratione conscientiae erroneae, qua iudicat votum obligare, cum tamen revera non obliget: sicut qui ieiunat die Dominica existimans esse diem ieiunalem ieiunio sacrum, tenetur ieiunio non per se, sed per accidens, propter conscientiam erroneam: igitur revera potest solvi votum, etiamsi illa solutio et relaxatio non innotescat. —

Deinde, gratia habitualis est effectus voluntatis divinae, qua gratis hominem diligit: ergo etiam seclusa gratia Deus poterit hominem diligere: sed in eo casu homo sic a Deo dilectus non erit in peccato. Deus enim peccatores odio habet: igitur poterit solvi peccatum absque gratiae collatione. —

Denique, peccatum et gratia non sunt immediate opposita: ergo tolli potest unum sine introductione alterius. Consequentia patet: etenim quae non sunt immediate opposita habent medium aliquod, atque adeo potest subiectum sine utroque existere. Antecedens pariter constat ex praetata ratione Doctoris; potuit enim Deus ab initio hominem condere sine peccato et gratia, eumque constituere in statu pure naturali: sed potest eundem statum reponere postquam peccavit: nam qualem potuit ab initio creare, talem absoluta sua potentia potest restituere post peccatum. —

Addit Doctor, quod transacto actu peccati, nihil remanet in peccatore praeter reatum culpae, qui maxime explicatur per obligationem ad poenam, quam peccator tenetur luere: sed potest Deus peccatori hanc obligationem remittere, eumque eximere ab ulla poena, absque eo quod ipsi conferat gratiam, aut aliud donum: igitur absque ulla infusionе gratiae remitti potest peccatum per solam externam condonationem.

Dices 1°. Non potest remitti peccatum, nisi per formam, quae expellat id, quo peccator constituitur exosus Deo, et odio ac poena dignus: talis autem forma non est alia, nisi gratia habitualis: igitur non potest remitti peccatum absque illius gratiae infusione. —

Nego maiorem: id enim quod constituit peccatorem habitualiter et formaliter Deo exosum, nihil est aliud, quam peccatum habitualiter manens, donec remittatur: ad id autem remittendum non opus est absolute alia forma, quam relaxatione divina, per quam peccator liberatur a reatu culpae, non secus ac debitor per gratuitam remissionem creditoris liberatur a debito et obligatione contracta per mutuum.

Dices 2°. Nequit homo esse obiectum odii Dei sine peccato: ergo neque obiectum amoris sine gratia. —

Nego consequentiam: ratio autem disparitatis est, quia obiectum amoris fit a Deo, non autem praesupponitur: obiectum vero odii non fit a Deo, sed a peccatore, et sic ad odium divinum praesupponitur: quapropter non potest Deus non odisse peccatorem in peccato existentem, quia peccatum illud divinam indignationem provocat: potest vero ipsum amare absque infusionе gratia, quia potest obiectum amabile aliter constituere, et efficere alio modo, quam per gratiae infusionem.

Dices 3°. Tamdiu Deus intelligitur habere odium et indignationem erga peccatorem, donec ipsi gratiam infundat: ergo non potest illi remittere peccatum sine infusione gratiae. Consequentia constat: manet enim tamdiu peccatum habitualiter, quamdiu peccator est Deo odiosus, et infensus. Antecedens probatur, quia tamdiu Deus intelligitur esse infensus et iratus erga aliquem, quamdiu illum repellit a sua gratia, seu bona voluntate: atqui tamdiu repellit peccatorem a sua gratia sive bona voluntate, quamdiu illi non restituit gratiam ablatam propter peccatum: ergo, etc. —

Nego antecedens: nam ad deponendum odium et indignationem sufficit, quod Deus nolit amplius habere rationem peccati commissi, nec propter illud indignari contra peccatorem, sed voluntarie cedat iuri, quod habebat illum odio prosequendi et puniendi: quod utique absoluta sua voluntate praestare potest.

Ad probationem dico, bonam Dei voluntatem et gratiam hoc sensu acceptam pro quocumque favore gratuito, esse multiplicem; quapropter potest Deus positive unum illorum donorum gratuitorum negare et aliud concedere; atque ita si Deus alicui remitteret peccatum non infundendo gratiam sanctificantem, non censeretur repellere illum ab omni sua bona voluntate, seu favore gratuito: quippe illa peccati gratuita solutio Dei bona voluntatis et favoris magnum foret argumentum, quamvis nollet ipsi ulterius beneficium conferre: creditor enim censetur grande praestare beneficium debitori, dum ipsi debitum relaxat, etiamsi novum favorem ei non conferat.