Scotus Academicus, Tomus octavus: De Divino Gratiae Beneficio, et initium De Virtutibus Theologicis

UTRUM, ET QUALIS VIRTUS SIT CHARITAS.

NOTANDUM 1. Charitatis nomen secundum vocis etymologiam deductum esse, vel a voce Graeca χάρις, quod gratiam sonat, vel ut verisimilius est, a nomine adiectivo charus, cuius substantivum est charitas; significans excellentiam rei alicuius, quae cum magno pretio constet, etiam speciali dilectione habetur; unde traductum est ad ipsammet dilectionem exprimendam. Licet autem contingat interdum nomen istud usurpari ad designandum amorem illicitum, quo sensu Iudith Deum exorans cap. 9. dicebat de Holoferne: Cupiatur laqueo oculorum suorum in me, et percutiatur ex labiis charitatis meae, idest, qui possent allicere ad amorem et complexum vetitum, nihilominus communis Scriptura sacra, ac SS. Patrum usus iam invaluit, ut vox charitas solum designet habitum aut actum supernaturalem, quo Deum propter se, et alia propter Deum ipsum diligimus. Quamquam autem S. August., lib. 4. De Civit. Dei* cap. 7. dixerit tria haec, amor, dilectio, charitas, unum et idem plerumque in Scriptura sacra significare; nihilominus ibidem observat diversam significationem ipsis inesse; amor siquidem latius patet, et significat omnem voluntatis affectum, sive naturalem et necessarium, sive supernaturalem et gratuitum: dilectio praecise non denotat mutuum affectum duorum vel plurium inter se, sed dumtaxat bonam voluntatem, quam ex electione, et librato consilio habemus erga aliquem potius, quam erga ceteros: charitas vero significat mutuum affectum gratuitum et supernaturalem, quem habemus erga Deum aut proximum: unde charitas sortitur amicitiae nomen ac dignitatem. Quod ut pateat evidentius,

NOTANDUM 2. Amicitia nomen ex Aristotele, lib. 8. Ethic., cap. 2. sic definiri: Amicitia est mutua aliquorum benevolentia, quae non latet ipsos animos, sed ⟦illegible: alis? ipsis?⟧ invicem est cognita. Dicitur benevolentia, ut distinguatur ab amore concupiscentiae, quo quis sibi bonum vult. Additur mutua, quia est veluti vinculum, quo duo invicem ex electione utriusque, atque adeo ex iudicio rationis constringuntur. Caetera definitionis vocabula significant exercitium ipsius amicitiae, quae amicos stimulat non solum ad mutuum affectum, sed etiam ad praestanda sibi invicem mutua obsequia; enimvero si amicus nesciat se ab altero diligi, non stimulabitur ad impendendum ei amorem, et ei in necessariis subveniendum. Hinc quatuor potissimum ab eodem Aristotele ibidem assignantur conditiones ad veram et perfectam amicitiam desiderandae: prima, ut sit benevolentia, seu volitio boni, quod optamus: cum autem bona, quae possimus velle amico, sint in duplici differentia; alia enim sunt quae iam possidet, et alia quibus caret: priora bona ipsi volumus amore complacentiae: posteriora vero amore desiderii: illa nimirum ei desiderando et optando. Secunda conditio est, ut amor iste sit mutuus; si enim haec desit, amor quidem esse poterit, non vero amicitia. Tertia, ut haec mutua benevolentia sit utrinque cognita. Quarta tandem, ut inter amicos sit mutua bonorum communicatio, hoc est, quod amici sibi invicem communicent sua bona, et mutuis erga se officiis amorem suum foveant.

NOTANDUM 3. Certum esse, ut constat ex iis quae diximus de gratia sanctificante, quod charitas non sit ipsemet Spiritus sanctus, seu amor substantialis, aut personalis Dei nobis formaliter coniunctus, ut videtur docuisse Magister sententiarum in 1. dist. 17. quamquam Subtilis Doctor ibidem q. 3. num. 20. eum cum sententia communi conciliare nitatur; sed revera esse qualitatem divinitus infusam, ut docet Concilium Tridentinum, Sess. 6. cap. 7. ubi statuens iustificationem nostram fieri per formam inhaerentem, ita concludit:

Id tamen in hac impii iustificatione fit, dum eiusdem sanctissimae passionis merito, per Spiritum sanctum charitas Dei infunditur in cordibus eorum, qui iustificantur, atque ipsis inhaeret: unde in ipsa iustificatione, cum remissione peccatorum haec omnia simul accipit homo per Iesum Christum, cui inseritur, fidem, spem, et charitatem.

Quibus verbis Concilium tria docet: primum, quod charitas per Spiritum sanctum diffundatur, quibus significat Deum esse causam efficientem charitatis, ac subinde illam esse realiter a Deo, et consequenter a Spiritu sancto distinctam. Secundum, quod charitas infundatur; Spiritus autem sanctus non potest dici infundi. Tertium, quod charitas iustificatis inhaeret: quod utique Spiritui sancto competere non potest, sed duntaxat alicui formae creatae intrinsecè inhaerenti. Unde praeclare sanctus Augustinus, lib. De Spiritu et littera, cap. 32. ait: Charitas Dei dicta est diffundi in cordibus nostris, non qua ipse nos diligit, sed qua nos facit dilectos suos; sicut iustitia Dei, qua iusti eius munere effimur; et Domini salus, qua nos salvos facit. Constat etiam charitatem, utpote a gratia sanctificante realiter indistinctam, esse qualitatem supernaturalem, eamque vel habitualem, vel actualem; unde solum hic restat determinandum, an charitas sit virtus, eaque specialis proprie dicta, necnon et perfecta amicitia hominis cum Deo.

Conclusio prima. — HABITUS CHARITATIS, QUANTUMCUMQUE REMISSUS, EST VIRTUS THEOLOGICA. Haec duabus partibus constat: prima, quod sit virtus: secunda, quod hanc dignitatem sibi vindicet etiam in gradu remisso. Has autem Conclusionis partes tradit et probat Subtilis Doctor dist. 27. num. 2.

Primam quidem sic probare licet: Virtus ex sancto Augustino est bona qualitas mentis, qua recte vivitur, qua nullus male utitur. Ex Aristotele vero est qualitas, qua facit habentem bonum, et ipsum eius opus honestum ac rectae rationi consentaneum: atqui charitas theologica eum, quem informat, bonum efficit, et eius actum etiam bonum exhibet, ut probat sanctus Paulus 1. ad Cor. 13. Ostendens maxime, quod sine charitate caeterarum virtutum opera quantumcumque bona ex obiecto nil prosint, maxime ad beatitudinem aeternam: igitur, etc.

Probat secundo Doctor: Omnis ille habitus, cuius singuli actus sunt proprie morales, recti, et conformes rectae rationi, est etiam virtus moralis proprie dicta: at tales sunt actus charitatis: igitur, etc. Minorem probat: quia diligere Deum super omnia, inquit, est actus conformis rationi naturali rectae, qua dictat optimum esse diligendum: igitur est rectus; imo eius certitudo est per se nota, sicut rectitudo primi principii in operabilibus: patet enim ipso ingenito naturae lumine, quod ex omnibus diligibilibus summum bonum sit maxime diligendum, sicut summum verum est maxime credendum: ergo cum Deus sit summum bonum, est etiam necessario summe diligendus. — Confirmat, nempe quod actus diligendi Deum super omnia sit actus bonus, et conformis rectae rationi; quia quae sunt de lege naturae, sunt conformia rectae rationi, alias non essent de lege naturae; absurdum enim esset, quod natura praeceperet aliquid pugnans in ipsam rectam rationem, cum ipsa natura lex sit ingenitum nobis lumen, ac dictamen rectae rationis: sed illud praeceptum, Diliges Dominum Deum tuum, est de lege naturae: igitur naturaliter notum est hunc actum esse rectum; ac proinde habitus inclinans ad hunc actum est vere theologica: Quia, inquit Doctor, est circa obiectum theologicum, scilicet Deum immediate: et insuper innititur immediatè primae regulae humanorum actuum, et infundi potest a Deo, et quia nata est perficere supremam portionem animae, quae non perfectissime perficitur, nisi immediate a Deo. Quibus significat actum charitatis habere quatuor conditiones ad virtutem theologicam necessarias: quarum prima est, quod habeat Deum pro obiecto: secunda, quod innitatur primae regulae humanorum actuum, videlicet legi aeternae nobis notae per lumen fidei: tertia, quod divinitus infundi debeat, non autem propriis actibus comparari: quarta tandem, quod nata sit perficere superiorem portionem. Haec autem omnia competunt charitati: igitur est virtus theologica.

Probatur secunda pars, quia illi omnes virtutis theologicae caracteres competunt charitati quantumcumque remissae, ut per se constat; ac subinde haec etiam habet rationem virtutis. Addit quod omnis habitus operativus, qui conducit ad actum unitivum hominis cum Deo, est revera virtus theologica: sed charitas quantumcumque remissa est eiusmodi, siquidem, inquit S. Ioannes, Epist. 1. cap. 4. si diligimus invicem, Deus in nobis manet, et charitas eius in nobis perfecta est. Ibi loquitur simpliciter et absolute de dilectione supernaturali, abstrahendo ab eo, quod sit remissa vel intensa; non enim haec vocabula, perfecta est, intelliguntur de perfectione charitatis quantum ad gradus valde intensos, quam possumus appellare perfectionem excellentiae, sed intelliguntur solum de perfectione sufficienti, quatenus quicumque amat proximum ex virtute charitatis theologica, habet charitatem completam in ratione virtutis, eo quod amando proximum propter Deum, in ipsummet Deum tamquam in obiectum ⟦illegible: qnl teratur; leg. qualificetur? terminetur?⟧. — Confirmatur ex eo, quod ibidem cap. 1. S. Ioan. diserte pronuntiet: Qui servat verbum eius, vere in hoc charitas Dei perfecta est: at haec perfectio non potest intelligi quantum ad perfectissimam intensionem graduum; ibi namque Apostolus agit de operibus praeceptis, ad quorum observantiam non desideratur perfectissima charitas, ut colligitur ex Matth. 19. ubi Christus Dominus iuveni adolescenti requirenti, ⟦quid faciendo vitam aeternam possidebo?⟧ cum dixisset: Si vis ad vitam ingredi, serva mandata, et ab ipso adolescente fuisset responsum: ⟦omnia⟧ haec custodivi a iuventute mea, quid adhuc mihi deest? Christus Dominus eum hortatur ad ulteriorem charitatis excellentiam, nempe ad sectanda opera consilii et supererogationis, dicendo: Si vis perfectus esse, vade, vende omnia quae habes, et da pauperibus, et habebis thesaurum in caelis, et sequere me: igitur charitas etiam in gradu remisso, quae sufficit ad observantiam praeceptorum, ex mente sancti Ioannis, est charitas perfecta; ac proinde habet veram rationem virtutis theologicae.

Dices: Omnis virtus proprie dicta est circa arduum et difficile: sed habitus theologica charitatis non est circa arduum, nec eius actus aliquam habet difficultatem; nihil enim iucundius, nec facilius, quam amare Deum: igitur ille habitus non habet rationem virtutis. —

Respondeo, maiorem virtutem versari circa arduum, vel ratione obiecti, quod transcendit virtutem naturalem potentiae; vel ratione impedimenti, quod removet ab eliciendo actu virtutis: hoc autem utroque modo actus charitatis potest censeri difficilis. Primo namque, actus ille transcendit vires facultatis naturalis consideratae intra lineam et ordinem naturae. Insuper habet etiam adiunctum impedimentum, quatenus videlicet difficile videtur amare Deum super omnia: tum quia ab eo amore revocant omnia terrena, et quaecumque obiecta creata, quae sub sensu cadunt: tum quia suprema Dei bonitas cum nobis adhuc mortalibus non ita perspicue ac in prospectu pateat, hinc minus efficaciter ad supernum sui amorem allicit. Hinc S. Petrus, Epist. 1. cap. 1. fideles commendat, eo quod quem cum non videatis diligitis, in quem nunc quoque non videntes creditis. Adde quod non sit commune omnibus virtutibus, nec etiam sit de ratione formali virtutis, quatenus praecise virtus est, quae occupetur circa difficile, hoc enim praecipue convenit virtutibus moralibus, quae occupantur circa frenandas ac moderandas passiones.

Dices 2: Virtus tantum inchoata, seu in gradu remisso, non est proprie dicenda virtus, ut docet Aristoteles, lib. 2. Magnorum Moralium, cap. 7. ubi dicit temperantiam in gradu remisso non habere rationem virtutis: sed omnis charitas, quam in hoc statu mortali habemus, est tantum inchoata et imperfecta, sola enim consummabitur in Patria: igitur non habet nunc rationem perfectae virtutis, quod maxime verum est de charitate in gradu remisso. —

Respondeo maiorem esse veram de virtutibus acquisitis, quae occupantur circa moderandas passiones; cum enim illae acquirantur per actus, qui plerumque sunt debiles, inde fit, quod nisi saepe repetantur, non promoveant habitum ad perfectum statum virtutis: At habitus theologica charitatis, cum per se infundatur a Deo, eodem instanti, quo infunditur, habet perfectionem sufficientem ad rationem virtutis.

Conclusio secunda. — CHARITAS THEOLOGICA EST VIRTUS SPECIALIS DISTINCTA AB ALIIS VIRTUTIBUS. Haec etiam est communis. Probat Subtilis Doctor loco supra laudato: Haec virtus, inquit, distincta est a fide, quia actus eius non est credere: similiter a spe, quia actus eius non est concupiscere bonum amantis, in quantum est commodum amantis; sed tendere in obiectum secundum se, etiamsi per impossibile circumscriberetur ab eo commoditas eius in amantem. Patet etiam haec veritas in Apostolo 1. ad Cor. 13. ubi recenset fidem, spem, et charitatem, tamquam tres virtutes distinctas non solum ab invicem, sed etiam ab aliis virtutibus moralibus, quarum actus ibidem celebrat.

Suadet etiam ratio: quia ubicumque est specialis honestas, secundum quam virtus tendit in obiectum suum, ibi etiam debet esse specialis virtus ab aliis distincta: sed formalis ratio, sub qua charitas theologica tendit in Deum, est honestas specialis distincta ab omni alia ratione, secundum quam aliquae aliae virtutes in Deum tendunt: igitur charitas debet esse virtus specialis. Maior constat. Minor vero probatur: alia enim est honestas amandi Deum, ut summum bonum propter se, et alia honestas credendi in eum, ut summe verum, et sperandi in eum, ut summum bonum nobis conveniens et promissum, ut per se constat. Quamquam enim divina bonitas, quatenus apprehenditur a charitate, complectatur perfectionem ac bonitatem specialem cuiuscumque, sive essentiae, sive personae, sive proprietatis divinae, quae possunt esse obiecta aliquarum aliarum virtutum: attamen illam divinam bonitatem etiam particularem, sive essentiae, sive personae, sive proprietatis divinae alio modo considerat, quam caeterae virtutes; siquidem illam considerat, ut amandam propter se, et ratione illius summe excellenti: igitur habet specialem honestatem. —

Hanc autem charitatis a caeteris virtutibus diversitatem colligit Seraph. Doctor dist. 27. art. 1. quaest. 1. ex sextuplici comparatione eiusdem virtutis: Prima quidem, ex comparatione ad obiectum, quod sub ratione movendi ab aliis distinguitur: formalis enim ratio, sub qua charitas theologica tendit, et secundum quam attingit omnia et singula sua obiecta, est ipsa increata Dei bonitas continens in se quamlibet perfectionem in omni genere excellentiae, bonitatis et perfectionis, quae ratio est specialis et distincta ab ea bonitate et perfectione, sub qua caeterae virtutes tendunt in Deum, vel in quodlibet aliud obiectum: haec enim sumpta formaliter nihil est aliud, quam una formalis ratio, qua omnes perfectiones divinae quasi integrant et componunt unam summam bonitatem et integritatem Dei, ob quam Deus est in seipso summe amandus: sub qua speciali ratione nulla alia virtus tendit in ipsum Deum, ac subinde ex parte obiecti est virtus specialis. Secunda, eadem diversitas colligitur per comparationem ad actum, quia amor Dei ob suam excellentiam in se et propter se diligendum differt ab actibus aliarum virtutum. Tertia, per comparationem ad subiectum proprium, quia haec est in voluntate, non ut concupiscibilis est simpliciter, neque etiam irascibilis, sed ut complacet in obiecto, in quod tendit per amorem amicitiae, seu ut loquitur Seraph. Doctor, sicut fides est in rationali, spes in irascibili, ita charitas in concupiscibili. Quarta, per comparationem ad opposita: ceterae namque virtutes habent vitia quaedam sibi opposita: charitas vero omnibus omnino repugnat. Quinto, per comparationem ad praemium: habitus enim fidei et spei evacuatur in patria: charitas autem permanet. Sexto denique, per comparationem ad suum principium, quod repraesentat: consistit enim, inquit, imago recreationis in tribus virtutibus theologicis, et unitate gratiae: sicut imago creationis in tribus potentiis, et unitate substantiae: quemadmodum ergo potentiae naturales, intellectus, voluntas, et memoria, quatenus retinent imaginem Dei creatoris, invicem distinguuntur realiter, quia divinas personas non repraesentant, nisi quatenus sunt sub actibus, seu actualiter operantes; ita fides, spes, et charitas, quae repraesentant Deum, ut reparatorem et salvatorem, pari ratione debent distingui realiter.

Dices 1. Ex Apostolo 1. Cor. 13. Charitas habet effectum omnium virtutum: siquidem, inquit, charitas patiens est, et benigna, etc. ubi enumerat quindecim opera virtutum, quae charitati conveniunt: sed virtus quae habet actus omnium virtutum non est specialis, sed communis: igitur charitas non est virtus ab aliis distincta. — Distinguit maiorem Seraph. Doctor: Charitas habet actus omnium virtutum, ut principium elicitivum, negat: ut imperativum, concedit. Igitur actus aliarum virtutum attribuuntur ipsi charitati non sicut elicienti, sed sicut imperanti, vel sicut motori primo, non sicut motori immediato; qua ratione monebat Apostolus 1. ad Cor. 16. Omnia vestra in charitate fiant.

Dices 2. SS. Patres charitatem appellant virtutem generalem; nam S. Hieronymus, laudatus a Seraph. Doctore, ait: Ego breviter complectar omnem definitionem virtutis, virtus est charitas, qua diligitur omne diligendum. Similiter S. Augustinus, lib. 15. De Civitate, cap. 22. et S. Bernardus, lib. De Amore Dei, cap. 6. dicunt virtutem nihil aliud esse, quam ordinem amoris, seu amorem ordinatum: sed amor ordinatus nihil aliud est, quam charitas: igitur cum omnis virtus sit amor ordinatus, etiam omnis virtus est charitas, ac subinde haec non est a caeteris virtutibus distincta. — Respondet Seraph. Doctor, omnes virtutes appellari posse charitatem causaliter; quia, inquit, charitas respectu aliarum in movendo quodammodo habet rationem causae efficientis, quodammodo formalis, quodammodo finalis: amor autem charitatis aliis virtutibus, ut in actus suos exeant, imperat, et imperando informat, et facit eos meritorios, et informando iungit fini, et in ipso quietat, dum facit nos adhaerere Deo, et ipso frui; et ideo merito virtus gratuita per charitatis amorem est definienda. Posset etiam aliter dici, quod amor ille, qui cadit in definitione virtutis, generaliter non est amor charitatis, qui est una de virtutibus theologicis, sed est amor omnibus et caeteris virtutibus communis et generalis; et ideo neganda est consequentia.

Dices 3. Sicut se habet praeceptum charitatis ad alia praecepta, sic se habet habitus charitatis ad alios habitus virtutum: sed praeceptum charitatis omnia alia praecepta comprehendit: nam, inquit Apostolus ad Rom. 18. qui diligit proximum, legem implevit: igitur habitus charitatis in se continet habitus omnium aliarum virtutum. — Respondet Seraphicus Doctor, distinguendo minorem:

Praeceptum charitatis comprehendit omnia praecepta non per omnimodam entitatem, sed per quamdam reductionem: omnia enim praecepta reducuntur ad illam, et in illa consummantur; et ideo ex hoc non potest concludi, quod habitus charitatis sit aliis communis, nisi solum per radiationem, secundum quod dicit S. Gregorius, quod praecepta sunt multa per diversitatem operis, et unum in radice dilectionis, qui quidquid praecipitur, in sola charitate radicatur: hoc autem non id> circa verum est, quasi solius charitatis sit exsequi praecepta iniuncta, sed quia aliae virtutes sine charitate non exsequuntur divina praecepta secundum acceptationem divinam.

Dices 1. Sicut se habet obiectum charitatis ad obiecta aliarum virtutum, sic se habet habitus charitatis ad alios habitus: sed obiectum charitatis est commune omnibus obiectis aliarum virtutum; siquidem illius obiectum est bonum sub ratione boni simpliciter: igitur, etc. — Respondet idem Seraphicus Doctor negando minorem: obiectum enim charitatis distinguitur secundum substantiam ab obiectis virtutum cardinalium, quae dumtaxat versantur circa obiectum creatum: ab obiectis vero virtutum theologicarum secundum diversam rationem movendi, quia sicut fides respicit Deum sub ratione veri, et spes sub ratione ardui, sic charitas sub ratione boni. Si ergo bonum sub ratione boni, et verum sub ratione veri dicunt diversas rationes movendi, quia secundum diversitatem rationis movendi est distinctio in actibus et habitibus, hinc est, quod charitas differat ab aliis theologicis virtutibus.

Conclusio tertia. — Charitas veram habet rationem amicitiae. Ita communiter Theologi contra Durandum, in 1. dist. 19. qu. 1. negantem hominis ad Deum esse propriam amicitiam. Eam autem assertionem tradit ac declarat Subtilis Doctor, dist. 27. num. 20. ubi ait:

Concedo, quod charitas proprie potest dici amicitia, licet non omnino accipiendo amicitiam stricte, sicut accipit Philosophus ibi, sed aliquantulum extendendo: sicut secundum intentionem eius ad Deum est aliquid excellentius amicitia. Illa enim excellentia obiecti non tollit quod est perfectionis in obiecto, sed illud quod est imperfectionis. Honestas quippe in diligibili, et redamatio in dilecto sunt conditiones per se in diligibili, non quidem imperfectionis, imo non esset perfectior, si non redamaret; sed aequalitas in istis est conditio concomitans. Deus autem habet honestatem, et redamationem, sicut amationem, et excellentius potest esse amicitia ad ipsum, ita ut dicatur superamicitia. Et sic arguitur, quod aequalitas est ratio amicitiae. Verum est supposita honestate, quae est prima ratio amabilis: aequalitas autem est ratio amicitiae stricte sumptae: sed excellentia est ratio habitus magis similis, vel perfectionis, quam sit amicitia. Talem in proposito voco charitatem.

Haec Doctor. Quibus tria maxime declarat: primum, quod charitas sit vere et proprie dicta amicitia; ita quod si haec ratio amicitiae hominis ad Deum alicui virtuti conveniat, maxime tribui debeat charitati, quae est principium habitualiter amandi Deum propter se, et quidem super omnia. Secundum, quod propter suam excellentiam possit dici superamicitia, hoc est inter omnium amicitiarum praestantissima, vel amor, qui praecellit omnem prorsus amorem, qui vocari posset amicitia. Tertium, quod non sit amicitia stricte dicta prout illam extendit Philosophus, quippe cum non habeat omnes conditiones ab eo pro vera amicitia assignatas.

Probatur itaque conclusio: Primo quidem ex Scriptura sacra, nam Sapientiae 7. De sapientia divina, dicitur: Transfert se in animas sanctas, et amicos Dei constituit. Et Psal. 138. Nimis honorati sunt amici tui, Deus. Et Scriptura sacra passim iustos, Dei amicos appellat, maxime in Novo Testamento, nam Christus Dominus suis Apostolis dicit Ioan., cap. 15. Vos amici mei estis. Et ibidem, Iam non dicam vos servos, quia servus nescit quid faciat Dominus eius: vos autem dixi amicos, quia omnia quaecumque audivi a Patre, nota feci vobis. Denique toto lib. Canticorum satis superque haec divina amicitia significatur ac commendatur.

Eamdem assertionem probant SS. Patres quotquot eiusmodi Scripturae oracula suis interpretationibus exposuerunt et illustrarunt, maxime S. Basilius in Psal. ⟦illegible: num.⟧; Ambrosius, lib. 3. Officiorum, cap. 26 et August., Serm. ⟦illegible: num.⟧ De Sanctis, qui pariter lib. 8. Confess., cap. 6. refert famosam illam conversionem Potentiani curiae imperatoriae Aulici, qui fortuito casu in Monachi cellulam ingressus, cum in ea reperisset ac legisset vitam sancti Antonii Monachorum Principis, sic suum commilitonem est allocutus:

Dic quaeso, omnibus istis laboribus nostris, quo ambimus pervenire! Quid quaerimus? Cuius gratia militamus! Maiorne esse poterit spes nostra in Palatio, quam ut amici Imperatoris simus? Et per tot pericula pervenitur ad grandius periculum! Et quamdiu istud erit! Amicus autem Dei si voluero, ecce nunc fio.

Probatur etiam ratione: Illud vere et proprie est supernaturalis amicitia, quod est mutuus supernaturalis amor benevolentiae propter honestatem supernaturalem, non latens ipsos amantes, fundatus super aliqua communicatione bonorum supernaturalium: sed charitas supernaturalis mutua inter Deum et homines iustos, est reciprocus amor supernaturalis benevolentiae propter honestatem supernaturalem: et amor est reciprocus ipsi Deo, et homini iusto cognitus, fundaturque in communicatione bonorum quorumdam supernaturalium: igitur mutua illa charitas supernaturalis inter Deum et iustos homines est vera et proprie dicta supernaturalis amicitia. Maior patet ex dictis in 3. Notabili. Minor probatur quoad singulas partes. Quoad primam, quod scilicet haec charitas sit amor reciprocus: Primo namque Deus charitate increata amat homines iustos, a quibus ipse vicissim diligitur: nam ipse ait Proverb. Ego diligentes me diligo. Et Christus Ioan. 14. Si quis diligit me, diligetur a Patre meo. — Secundo, iste amor mutuus non latet amantes, quia licet non simus certi fide divina, quod Deum vere, sicut oportet, diligamus, et ab eo vicissim amemur; id tamen iustis ex coniecturis probabilibus et moraliter certis notum est; quod utique ad veram amicitiam sufficit; quippe cum etiam inter homines mutuus amicorum amor non aliter innotescat. Adde quod etiam per internam Spiritus sancti motionem contingat interdum nos fieri certos, quod revera diligamur a Deo, ac simus ei grati, ut Apostolus testatur ad Rom. 8. dicens: Ipse Spiritus testimonium reddit Spiritui nostro, quod sumus filii Dei. — Tertio, intercedit etiam inter amantes aliqua bonorum communicatio, quippe Deus seipsum nobis donat, seu communicat, hic per gratiam variis modis, in Patria vero per gloriam; unde S. Petrus, Epist. 2. cap. 1. Maxima et pretiosa nobis promissa donavit, per quae efficimur consortes divinae naturae. Nec bona tantum, sed etiam secreta communicat, ut constat ex praefatis Christi ad Discipulos verbis: Omnia quaecumque audivi a Patre meo nota feci vobis. Nos autem vicissim exhibemus Deo cultum, reverentiam, et honorem in observatione praeceptorum, in actibus religionis, puta adoratione, sacrificiis, etc. Similiter debemus ipsi revelare viam nostram, Psal. 36. Effundere coram illo corda nostra, Psal. 61. imo et praebere illi cor nostrum, Proverb. 23. non quod illum quidquam lateat, sed ut amicitiae munere fungamur, et ita ab eo imploremus opem, a quo dumtaxat possumus adiuvari. — Tandem est intima saltem moralis unio amici cum amico, quae unio maxime consistit in conformitate voluntatum, ratione cuius amicus reputat amicum ut alterum se, et bona, et damna illius, ac sua propria: at haec unio est in charitate, haec enim nos facit unum spiritum cum Deo 1. ad Cor. 6. Qui adheret Domino, unus spiritus est. Et Christus Dominus apud S. Ioan., cap. 17. rogans pro credentibus, ait: Ut sint unum, sicut et nos unum sumus. Hinc S. Bernardus, Serm. 17. in Cantica, sic ait:

Dicit Filius: Ego in Patre, et Pater in me est; et unus Spiritus sumus. Et ibidem paulo ante: Plane nemo nisi demens, sive de terra, sive de coelo, usurpabit sibi illam Unigeniti vocem: ego et Pater unum sumus: et tamen ego licet pulvis, et cinis, fretus quidem Scripturae auctoritate, minime ⟦illegible: "ixtuul"; fortasse "tantum"⟧ dicere verear, quia unus cum Deo spiritus sum, si unquam tamen certis fuero persuasus experimentis, Deo me adhaerere instar unius illorum, qui in charitate manent, ac per hoc in Deo manent, et Deus in eis.

Idem patet ex illo Apostoli ad Galat. 2. Vivo ego, iam non ego, vivit vero in me Christus.

Dices 1. Vera et propria amicitia est inter aequales, unde S. Hieronymus super cap. 7. Micheae: Amicitia pares accipit, aut facit: ubi inaequalitas est, non est amicitia. — Confirmatur: inter servum et dominum non potest intercedere amicitia: sed quilibet iustus est servus Dei, iuxta illud Psal. 115. Ego servus tuus, et filius ancillae tuae. — Respondet Doctor loco supra laudato, aequalitatem requiri quidem ad amicitiam stricte sumptam, non vero ad amicitiam excellentiae, ad quam sufficit quaedam proportio inter ipsos amantes. Adde quod quaedam aequalitas etiam constituatur per charitatem inter Deum et homines; siquidem charitas non est virtus hominis in quantum est homo, sed in quantum per participationem gratiae fit Dei filius, et quodammodo aequalis Deo, iuxta illud 1. Ioan. 3. Videte qualem charitatem dedit nobis Pater, ut filii Dei nominemur, et simus. Unde Doctor ibidem ait:

Dico, quod duae conditiones concurrunt in obiecto amabili, scilicet unitas, et bonitas, et licet bonitas quandoque superet bonitatem, tamen unitas ex alia parte recompensat: hoc est, infinita Dei bonitas sic suam excellentiam quasi deprimendo, et nostram vilitatem sublimando, quamdam aequalitatem cum ipsa constituit, licet non sit unitas, idest, similitudo, quia bonitas divina compensat id quod deest ex nostra parte ad illam divinam similitudinem.

Ad confirmationem dico, quod, etsi servi, qua servi, non possunt revera habere amicitiam cum domino, qua Dominus est, et sic homines quatenus sunt praeisne creaturae a Deo dependentes, non possint ad eum habere amorem amicitiae; tamen revera quatenus elevantur ad esse filiorum Dei, possunt eum amare non solum ut Dominum, sed ut Deum in se infinite perfectum, et Deus potest simul creaturas diligere propter perfectiones et dona quae ipsis contulit, quibus illae creaturae, quo magis Deo sese subiiciunt, eo sublimius moventur; unde praeclare dicebat sanctus Antonius: Servire Deo, regnare est.

Dices 2. Amor ille non est amicitiae, nec benevolentiae, sed concupiscentiae, qui solum tendit in amici visionem et fruitionem: at finis amoris charitatis est visio et fruitio Dei: igitur charitas est amor benevolentiae, non vero amicitiae. — Distinguo maiorem: qui tendit in visionem et fruitionem amati propter proprium amantis bonum, cuiusque peculiarem delectationem, concedo: propter bonum ipsius amati, ut videlicet ei honor et gloria impendatur, nego. Et similiter distincta minore neganda est consequentia. Spes equidem desiderat visionem et fruitionem Dei, quatenus speranti bonam et delectabilem, et ideo non est amor amicitiae, sed concupiscentiae; at charitas, ut ait Apostolus, non quaerit quae sua sunt, nec appetit visionem et fruitionem Dei ob propriam delectationem, sed propter Deum ipsum, cui in quantum potest coniungi exoptat: unde non est censenda amor concupiscentiae, sed amicitiae; quamvis enim amicus delectationem percipiat ex amici praesentia, non tamen propterea quaerit amici praesentiam, ut in ipso delectetur, sed propter amicum ipsum, cui coniungi exoptat.

Dices 3. Amicitia est mutuus amor benevolentiae: sed Deus non diligit homines amore benevolentiae: igitur nec amore amicitiae; ac subinde, cum amicitia mutuam dilectionem benevolentiae postulet, non potest esse vera amicitia inter Deum et homines. Maior constat ex dictis. Minor vero probatur: amor benevolentiae ille est, quo quis diligitur propter seipsum: sed Deus non potest diligere creaturas propter ipsasmet; siquidem, ut dicitur Proverb. 16. Universa propter semetipsum operatus est Dominus: igitur, etc. — Respondeo, concessa maiore, negando minorem, et eius probationis distinguendo maiorem: amor benevolentiae ferri debet in bonum amati propter ipsummet, ita quod particula propter excludat utilitatem et iucunditatem, quam amans inde percipit vel expectat, nego: ita quod significet dilectionem per se et directe tendere in bonum ipsius amati, ex cuius amore, quasi per concomitantiam aut resultantiam emanat amantis vel amati delectatio, concedi. Hac autem posteriori ratione charitas tendit in Deum tantum propter se diligendum, et amor ipse, quo Deus etiam creaturam rationalem diligit, quamquam in Deum ipsum tamquam in proprium et adaequatum suum obiectum tendit, nihilominus terminari potest ad ipsam creaturam, licet non ultimo; quod utique satis est, ut Deus ipsi creaturae velit bonum aliquod tamquam proprium bonum ipsius creaturae, licet ordinandum ad ipsummet Deum tamquam ad ultimum finem. Vel aliter respondeo: amor benevolentiae terminari debet ad bonum amici, ita quod excludatur ordo ad ultimum finem, nego: ita quod ille ordo excludat omnes alios fines particulares, ad quos amor ille terminari posset, concedo. Et similiter distincta minore, nego consequentiam: omnis enim amicitia, ut sit honesta, dum vult bonum amico, non debet excludere, sed includere ordinem ad finem ultimum; si quis enim alterum diligeret, cum exclusione amoris Dei, amor ille non esset amicitia, sed turpis complacentiae. Ut igitur Deus creaturam rationalem dicatur diligere amore amicitiae, non est necesse, quod ipsam creaturam ad seipsum non referat; sed sufficit quod bonum volitum ipsi creaturae ab ipso non ordinetur ad alios fines.

Petes. An charitas sit praestantior omnibus aliis virtutibus? — Affirmo; Primo, quia caetera virtutes theologicae evacuantur in Patria: ipsa autem constantissime perseverat: unde Christus Dominus Matth. 22. de praecepto charitatis, ait: Hoc est primum et maximum mandatum: utique quia procedit ab actu praestantissimae virtutis: quapropter Apostolus 1. ad Cor. 12. loquens de charitate, ait: Adhuc excellentiorem viam vobis demonstro, quae sic expendit pius Idiota, cap. 17.

Illa est via rectissima absque devio, via brevis absque taedio, via plana absque cumulo, via secura absque periculo, via iucunda cum bono socio, scilicet cum te, Domine, amantissimo duce.

Secundo, haec omnibus aliis virtutibus imperat uti princeps, ac regina: unde praeclare Sanctus Augustinus, Serm. 31. De Temporibus, admonet:

Sectamini charitatem, dulce ac salubre vinculum mentium, sine qua dives pauper est, et cum qua pauper dives est. Haec in adversitatibus tolerat, in prosperitatibus temperat, in duris passionibus fortis, in bonis operibus hilaris, in tentationibus tutissima, in hospitalitate latissima, inter veros fratres laetissima, inter falsos patientissima. In Abel per sacrificium grata, in Noe per diluvium secura, in Abraha peregrinationibus fidelissima, in Moyse inter iniurias lenissima, in tribulationibus mansuetissima: in tribus pueris blandos ignes innocenter expectat, in Machabaeis sevos ignes fortiter tolerat, casta in Susanna erga virum, in Anna post virum, in Maria praeter virum. Libera in Paulo ad arguendum, humilis in Petro ad obediendum, humana in Christo ad confitendum, divina in Christo ad ignoscendum.

Tertio denique, charitas est finis et quasi corona omnium prorsus praeceptorum, iuxta illud Apostoli: Finis praecepti est caritas de corde puro, et conscientia bona, et fide non ficta. Quem utique textum sic expendit S. Ambrosius in cap. 13. ad Rom.:

Omnium virtutum maxima est charitas: hanc finem esse dixit, idest, perfectionem, consummationem omnium praeceptorum, si tamen ex corde puro sit, et bona conscientia. Vera enim charitas non potest malam vitam habere, nec simulatam formam habere, in quibus lex impletur, et Prophetae.

Chrysostomus vero Hom. 2. in 1. ad Timoth. haec trahens ad mutuam inter fratres charitatem, ex cuius defectu existimat haereses nasci, hoc ipsum alio modo inculcat, dicens:

Porro ex ea ambitione haereses nascebantur, idcirco et Paulus cum dixisset, ut denuntians quibusdam non aliter fore, modum etiam suggerit, quo id fieri possit. Quinam vero hic est? Charitas. Quemadmodum denique dixit: Finis legis Christus, hoc est, impletio: ita et praeceptum istud charitati coniungitur, atque ab ea pendet. Medicinae nempe finis sanitas est: itaque cum adest sanitas curatione multa nihil opus est: etiam si adsit charitas, praeceptis non est opus: charitatem vero cuiusmodi dicit sinceram, et quae non verbis tantum, sed quae ex scientia, et intimo cordis affectu proximorumque miseratione provenit.