Scotus Academicus, Tomus octavus: De Divino Gratiae Beneficio, et initium De Virtutibus Theologicis

Notandum 1. Certum esse spem theologicam, etiam secundum actum, non reperiri in Deo ex defectu obiecti, quia Deus omnia bona intrinseca constantissime possidet, et seipso plenissime fruitur. Quantum ad bona extrinseca, nempe gloriam et venerationem, quam a nobis exigit, cum non sint ardua, tamen cum sint infallibilia respectu ipsius, imo nec futura, quia cuncta ab aeterno sunt ipsi intime praesentia, ideirco illa sperare non potest: unde quoties in Scriptura Deus dicitur sperare aliquid a nobis, haec intelligenda sunt tropologice; ita quod Deus loquatur humano more, significans nimirum affectus, quos habemus ordinarie circa bonum absens nobis conveniens. Igitur dumtaxat sermo esse potest de creaturis, utrum videlicet in eis spes theologica possit existere quovis in statu considerentur.

Notandum 2. Hic potissimum esse difficultatem de hominibus secundum duplicem eorum statum, scilicet viae, et termini. Statum viae appello eum, quo tendimus ad aeternitatem, qui videlicet complectitur non solum homines fideles in hoc mundo degentes, sed etiam animas e corpore solutas in Purgatorio lugentes. Statum termini dico esse eorum omnium, qui iam aeternitati sunt consignati, sive beata in caelis, sive aeternitati miserae in inferis, de quibus omnibus moveri potest praesens difficultas, utrum videlicet spes existat in omnibus viatoribus fidelibus: secundo, utrum in animabus in Purgatorio degentibus: tertio, utrum in comprehensoribus et Beatis: quarto, utrum in damnatis et reprobis.

Notandum 3. Spem sicut et alias virtutes theologicas posse deperdi tribus modis: primo quidem per cessationem divini influxus illam conservantis, sicut enim virtutes infusae specialiter a Deo dependent, ut creentur et infundantur, sic etiam dependent a speciali concursu Dei, ut in suo esse conserventur. Ipsa enim rei conservatio nihil aliud est, quam continuata quadam rei productio. Quapropter, cessante divino influxu conservativo, necessum est, quod illa virtus pereat. Secundo, desinere possunt charitas et spes per subtractionem fidei, quae est earum fundamentum: sublato enim fundamento, necessum est quod omne aedificium ruat. Tertio, desinere possunt virtutes theologicae per vitia sibi contraria: unde quemadmodum divina fides deperditur saltem demeritorie per infidelitatem, et charitas per quodcunque peccatum mortale; sic etiam spes christiana amittitur per actum praesumptionis aut desperationis.

Conclusio prima. — SPES THEOLOGICA SUBSISTIT IN VIATORIBUS, TAM IN HOC MUNDO, QUAM IN PURGATORIO DEGENTIBUS. Haec conclusio constat duabus partibus, quarum probatur prima: primo quidem ex Concilio Tridentino, Sess. 6, cap. i., ubi docet: In ipsa iustificatione cum remissione peccatorum haec omnia simul infusa accipit homo per Iesum Christum, cui insititur fidem, spem, et charitatem; nam nisi ad rem spes accedat et charitas, neque unit perfecte cum Christo, neque corporis eius ullum membrum efficit. — Nec obstat, quod plurimi fideles gravissimis peccatis inquinentur, non enim propterea spem deperdunt, quamdiu servant fidem divinam, nec admittunt ullum peccatum praesumptionis, aut desperationis; siquidem cum gratia sanctificante non recedunt omnia dona caelitus infusa per aliquod admissum mortale peccatum; sed fides et spes in nobis permanent, veluti divinum semen vitae spiritualis, iuxta illud Isaiae: Nisi Dominus exercituum reliquisset nobis semen, quasi Sodoma fuissemus, et quasi Gomorra similes essemus. Spes tamen non remanet in iis, qui fidem perdiderunt; cum enim fides sit fundamentum spei supernaturalis, manifestum est, quod eo sublato fundamento, nulla remaneat spes infusa. Unde haeretici solum habent spem acquisitam et naturalem, quae est amor quidam naturalis concupiscentiae respectu beatitudinis, et eiusdem expectatio, quod totum humanum est.

Secunda pars, nempe quod spes insit animabus existentibus in Purgatorio facile colligitur ex dictis de fide; cum enim fides sit spei fundamentum et fulcrum, haecque remaneat in ipsis animabus, etiam in eis esse potest spes. Insuper cum beatitudo respectu illarum sit adhuc absens, et assequenda per graves cruciatus ac poenas, quas luere tenentur, beatitudo eis proponitur sub ratione boni absentis et ardui, ac subinde sub ratione obiecti spei. Denique animae Purgatorii habent efficax desiderium beatitudinis supernaturalis obtinendae, tamquam boni absentis ardui, et sibi acquisitu possibilis: igitur habent actum spei christianae et theologicae. Consequentia patet ex dictis in primo Notabili praecedentis Quaestionis. Antecedens probatur; nam animae ibi sunt, tamquam in carcere, donec solverint usque ad ultimum quadrantem, quae solutio cum sit laboriosa ac summe poenalis, est illis medium arduum ad bonum desideratum obtinendum; ac subinde possunt elicere actus spei.

Dices 1. Animae illae sunt certae de sua beatitudine, a qua deficere et excidere non possunt: igitur non possunt habere spem. — Nego consequentiam: certitudo enim, ut supra diximus, non obest actui spei, quia non tollit ab illa rationem summi boni supernaturalis, ardui, et absentis, nec impedit ardens et efficax desiderium illius tamquam boni proprii, seu cedentis in commodum desiderantis illud; quod sufficit ad propriam et praecisam rationem actus spei: igitur etiamsi animae existentes in Purgatorio sint certae de sua salute et assecutione beatitudinis aeternae, hacque ratione sint in pace, quia tamen nondum fruuntur illa beatitudine, recte possunt illam sperare perfecto actu spei theologicae: quemadmodum viator in hoc mundo existens, qui certus esset de sua salute, qualis fuit latro pendens in cruce, dum audivit a Christo Domino: hodie mecum eris in Paradiso, revera poterat sperare salutem aeternam, quam nondum habebat.

Dices 2. Illi non possunt habere actus spei, qui non possunt elicere actus ipsi contrarios: sed animae existentes in Purgatorio non possunt elicere actus oppositos spei, puta actum desperationis: igitur nec actus spei. Maior patet: eadem enim potentia secundum Philosophos est contrariorum. — Nego maiorem: non enim necesse est ad actum spei exercendum, quod elici possit actus ei oppositus, quia non est necessarium absolute, ut qui potest exercere unum actum, possit etiam actum ei oppositum elicere; enimvero Beati possunt amare Deum ex charitate, quem tamen odisse non possunt. Ad probationem, quod cum dicitur, potentia est contrariorum, istud non debet universaliter accipi, sed per accommodationem ad statum et conditionem eius, cuius est potentia. Hinc cum animae in Purgatorio existentes sint confirmatae in gratia, et hac ratione non possint desperare, tamen actum spei possunt elicere respectu beatitudinis sibi repromissae, ad quam adspirant.

Dices 3. Actus spei cum charitate coniunctus est meritorius: sed animae existentes in Purgatorio non possunt amplius mereri: ergo nec sperare. Confirmatio, quia spes innititur meritis praesentibus: sed animae in Purgatorio non possunt habere merita praesentia: igitur nec spem. — Distinguo maiorem: actus spei sic est meritorius, quando elicitur a viatore simpliciter, et ante mortem, concedo: secus, nego. Certum est autem, quod animae in Purgatorio non sint amplius simpliciter in statu vitae, qui finitur in ipsa morte, sed sunt tantum in statu vitae secundum quid, ac subinde non possunt amplius mereri: meritum enim omne clauditur cum vita, ut dicetur Tractatu sequenti. Ad confirmationem dico, spem niti meritis, non quae de praesenti eliciantur, sed quae elicita et comparata fuerunt, dum in terris viverent: quemadmodum viator existens in statu peccati mortalis potest habere actum spei innixum bonis operibus, quae exercere poterit cum sanctificantem gratiam virtute Sacramenti Poenitentiae fuerit adeptus. Adde quod licet animae in Purgatorio existentes sint extra statum meriti, attamen spes in eis non est otiosa: quippe eis divinam consolationem instillat, et robur caeleste indit, ut invictas sibi poenas et cruciatus acerbos animo constanti perferant.

Conclusio secunda. — SPES NULLATENUS PERMANET IN BEATIS, NEC IN DAMNATIS. Haec conclusio sufficienter probata iam est ex dictis de fide, ubi diximus fidem infusam non remanere in Beatis, nec in damnatis; ac subinde nec spes: par enim est utriusque ratio, maxime cum fides sit spei fundamentum et regula.

De damnatis res est evidens: tum quia Prov. 11 dicitur: Mors homine impio, nulla erit ultra spes, et expectatio sollicitorum peribit: ac proinde damnati cum sint in ultimo termino impietatis nullam possunt habere spem. Tum quia sunt certi de sua perpetua damnatione, et beatitudinem aeternam ipsis nullatenus esse possibilem, iuxta illud Iob. 15: Non credit, quod reverti possit de tenebris ad lucem, circumspectans undique gladium. Tum denique, quia nullum habent auxilium supernaturale, quo salutem suam possint promereri, ac proinde nulla ipsis inest illius consequendae spes.

Dices. Damnati appetunt aeternam beatitudinem: nullus enim est adeo miser, qui non desideret esse beatus: igitur illam sperare possunt. — Distinguo antecedens: appetunt appetitu naturali et omnino inefficaci, concedo: appetitu supernaturali et efficaci, nego. Spes autem est actus seu desiderium, et efficax, et omnino supernaturale circa beatitudinem, ut possibilem speranti, et comparandam ex auxilio divino ac bonis operibus: ac proinde damnati illam non possunt habere.

Secunda pars etiam constat: spes enim tendit in bonum non possessum, ut beati fruuntur Deo per visionem et amorem, ac subinde non possunt amplius habere actum spei. Maior constat: nam, ut diximus, ex Apostolo ad Rom. 8. Spes quae videtur non est spes: nam quod videt quis, quid sperat?

Dices. Beati praestolantur sui erroris resumptionem et beatitudinem, quam nondum habent: igitur respectu beatitudinis sui corporis possunt habere spem. — Distinguo consequens: possunt habere spem, qua sit virtus theologica, et tendens in Deum possidendum, nego: qua sit desiderium naturale, quo una pars naturaliter appetit coniunctionem cum altera, cum qua totum efficiat, necnon et desiderium elicitum, quo anima exoptat, ut corpus, quod sibi fuit salutis instrumentum et medium, sit etiam consors mercedis et praemii, concedo. Unde in animabus Sanctorum potest equidem esse desiderium respectu gloriae corporis, non tamen proprie loquendo spes, quae sit virtus theologica, et cuius obiectum est ipse Deus ut possidendus, non autem aliquod bonum creatum.

Petes 1. Utrum saltem in Beatis remaneat habitus spei? — Respondeo quod non, cum Doctore in 3. dist. 31. num. 2. quia, inquit, nullus habitus ponendus est ibi manere frustra: frustra autem esset ibi habitus, cuius inclinatio tum esset impossibilis: fides autem ex ratione sua inclinat tantum in verum latens, secundum gloss. super illud Hebr. 11. Fides est sperandarum substantia rerum, argumentum non apparentium, et spes tantum inclinat in bonum commodum absens, iuxta illud Rom. 8. Spes quae videtur non est spes; accipiendo spem pro sperato, scilicet obiecto: inclinationes autem istae non poterunt haberi in patria, ubi erit verum patens, et bonum habitum: igitur isti habitus non manebunt, quia essent superflui. Quibus verbis Doctor significat idcirco spem non remanere in patria, quia spes non potest tendere nisi in bonum absens; in patria autem bonum non est absens, sed praesens et possessum, ac proinde circa istud non potest esse actus spei, nec consequenter habitus, quia esset omnino superfluus.

Petes 2. Qualiter habitus spei desinat tum in Beatis, tum in damnatis? — Respondeo ipsum desinere per cessationem influxus Dei conservantis illum: cum enim virtutes infusae per se speciali modo exigant produci et infundi a Deo, etiam specialiter ab eo debent conservari; ipsa enim rei conservatio nihil aliud est, quam continuata ipsius productio. Ideo autem Deus desinit conservare habitum spei in Beatis, quia in eis omnino foret otiosus, cum non posset inclinare in eo statu voluntatem ad illum actum spei producendum; Deus autem nihil frustraneum molitur, nec conservat, maxime in statu perfectissimo, qualis est beatitudinis. In damnatis vero praeter negationem influxus conservantis, etiam desinit spei habitus per actum ipsi oppositum, nempe per actum desperationis; sicut enim per actum infidelitatis divina fides deperditur, saltem demeritorie, sic etiam et spes christiana amittitur per actum desperationis: sed damnati sunt in continua desperatione; norunt enim aeternam beatitudinem esse sibi acquisitu impossibilem, cum tamen aliunde noverint se ad illam fuisse a Deo creatos: igitur, etc.

Petes 3. An sit, et quando urgeat praeceptum de eliciendo actu spei? — Respondeo primo, vera dari praeceptum de eliciendo interdum spei actu. Quod utique probatur ex Apostolo ad Timoth. cap. 6. ubi ait: Dicitibus huius saeculi praecipe, non sublime sapere, neque sperare in incerto divitiarum, sed in Deo vivo. Similiter Psal. 4. Sacrificate sacrificium iustitiae, et sperate in Domino, quod saepius Psalmista repetit et inculcat. Favet etiam ratio; omnis enim actus censetur esse in praecepto, cuius omissio est speciale peccatum: etenim peccatum omissionis est semper contra aliquod praeceptum positivum, sicut peccatum commissionis contra negativum: sed omissio actus spei supernaturalis pluribus imputatur ad peccatum; sic 1. Paralip. cap. 10. dicitur Saul damnatus propter iniquitates suas, eo quod praevericatus sit mandatum Domini, quod praeceperat... nec speraverit in Domino. Et Sap. 2. damnantur impii, quod nescierunt sacramenta Dei, neque mercedem speraverunt iustitiae, nec iudicaverunt honorem animarum sanctarum. — Respondeo secundo, quod attinet ad tempus obligationis, illud praeceptum obligare indirecte quoties sine actu spei paenitentia non potest exerceri, nec oratio exaudiri, nec reportari tentationis victoria, quia praeceptum obligans ad aliquem finem, simul obligat ad ponenda media necessaria ad consecutionem finis. Verum haec obligatio est tantum indirecta, quia non oritur tam ex praecepto spei, quam ex praecepto paenitentiae, orationis, et tentationis vincendae, et consequenter illius omissio non tam pugnat in spem, quam in virtutem, cui peccatum per spem vitandum repugnat. — Unde quantum ad obligationem directam spei, omissis aliorum sententiis, censeo praeceptum spei obligare quando sufficienter nobis proponitur obiectum sperandum, nec ullum adhuc spei actum circa ipsum elicuimus, habitus enim supernaturales a Deo nobis non conceduntur, ut sint perpetuo otiosi, ac proinde debemus interdum eorum actus elicere. Secundo obligat spei praeceptum ad illius actum exercendum, quoties gravis occurrit vincenda tentatio desperationis: tunc enim quis tenetur sperare eodem praecepto, quo obligatur non desperare; ac proinde sin aliter, saltem facili negotio, quam cum ordinario divinae gratiae subsidio vinci possit illa gravis tentatio desperationis, nisi per actum spei, ea in casu ex praecepto debet elici. Caetera quae ad hanc virtutem spectare possunt resolventur in sequenti Disputatione de charitate, cum qua christiana spes summum habet commercium; quippe cum, ut notat Doctor dist. 31. num. 1., spes et charitas versantur circa eandem divinam bonitatem, tamquam circa suum obiectum, cum hoc discrimine, quod Deus, ut summum bonum, attingatur a spe, tamquam obiectum absens, et ut nobis conveniens, a charitate vero tamquam bonum praesens, et secundum se spectatum.