Scotus Academicus, Tomus octavus: De Divino Gratiae Beneficio, et initium De Virtutibus Theologicis

Cum ratio formae internae atque inhaerentis conveniat tam actibus quam habitibus, cumque certum sit apud Catholicos nos iustificari per formam internam, merito quaeritur in praesenti, utrum causa interna formalis nostrae iustificationis consistat in actu vel habitu.

Notandum 1°. Circa praesentis difficultatis resolutionem, invicem convenire Theologos: Primo quidem certum esse de fide parvulos in baptismate iustificari per habitum infusum; certa enim fide credendum est, quemlibet iustum iustitia inhaerente iustificari, id enim tam de parvulis quam de adultis definitum est in Tridentino: de parvulis quidem, Sess. 4. Can. 5. De adultis vero, Sess. 6. cap. 7. Hic autem iustitia inhaerens non potest in parvulis esse aliquis actus, cuius non sunt capaces: debet igitur esse aliquis habitus, quippe aliud accidens esse non potest. Conveniunt secundo, adultos omnes, qui virtute sacramenti iustificantur a peccatis, etiam iustificari per habitum, quia ex Concilio Tridentino, Sess. 14. cap. 1. attritio seu dolor de peccato commisso ex turpitudinis peccati consideratione, vel ex gehennae et poenarum metu concepta, quae extra sacramentum non sufficeret ad delendum peccatum, neque haberet annexam gratiam qua formaliter peccatum deleteretur, si cum spe veniae coniuncta sit, sufficit ad remissionem peccatorum cum sacramento: at accedente sacramento non apparet quo alia gratia et iustitia inhaerens paenitenti infundatur, nisi habitualis; neque enim dici potest quod infundatur actus perfectae contritionis, aut dilectionis Dei super omnia, cum ex pluribus qui ex attritione iustificantur per sacramentum, vix unus experiatur sibi talem actum infundi eo instanti quo sacramentum perficitur. Certum igitur esse debet apud Catholicos adulto iustificato virtute sacramenti infundi habitum aliquem gratiae et sanctitatis: sed remanet solvenda difficultas, num illa habitus infusio ita necessario praerequiratur ad rationem formalem iustificationis, ut nullus homo iustificari possit formaliter per aliquem actum perfectae contritionis aut charitatis.

Notandum 2°. Ex Subtili Doct. in 1. dist. 17. qu. 2. n. 18. quod actus humanus potest cogitari dupliciter necessarius ad deletionem peccati; nempe vel per modum dispositionis praeviae, vel per modum concomitantis. Primo modo, inquit, sufficit actus informis, imo semper est informis, quia dispositio praevia ad peccati deletionem est semper sine gratia et charitate, a cuius solius inhaerentia et inclinatione ad actum dicitur actus formatus. Secundo modo, dico quod requiritur actus formatus; nam in illo instanti, in quo deletur peccatum, charitas inest, et per consequens si actus requiritur ut concomitans, requiritur ut formatus.

Notandum 3°. Certum esse in iustificatione una cum gratia sanctificante, et habitu charitatis ab ipsa realiter indistincto, etiam alios habitus supernaturales infundi, ut docet Concilium Tridentinum Sess. 6. cap. 7. his verbis: In ipsa iustificatione cum remissione peccatorum haec omnia simul infusa accipit homo per Iesum Christum cui inseritur, fidem, spem, et charitatem: nam fides nisi ut ei spes accedat et charitas, neque unit perfecte cum Christo, neque corporis eius vivum membrum efficit. Hinc difficultas est utrum omnes illi habitus infusi pari ratione censeantur necessarii ad iustificationem ac ipsa gratia et charitas, ita quod causa formalis nostrae iustificationis non sit unus simplex habitus, sed plurium collectio. Tria igitur hac in Quaestione sunt determinanda: Primum, an iustificatio formalis ita necessario fiat per habitum, ut nullus iustificari possit formaliter per actus perfectae contritionis et charitatis. Secundum, utrum ad hanc iustificationem formalem necessario desiderentur plures habitus infusi. Tertium, an iustificatio fiat proprie per habitum gratiae sanctificantis sub praecisa ratione formali gratiae, an vero quatenus est formaliter charitas.

Conclusio prima. — NEQUE ACTUS CHARITATIS NEQUE CONTRITIONIS PERFECTA IUSTIFICANT FORMALITER, SED DUMTAXAT DISPOSITIVE.

Probatur 1. ex Scriptura sacra illis omnibus textibus, quibus remissio peccatorum promittitur paenitentibus, tamquam aliquod Dei donum procedens ex pura ipsius misericordia. Sic Psal. 50. Curcontritum et humiliatum Deus non despicies. Proverb. 28. Qui confessus fuerit, et reliquerit ea (scilicet scelera) misericordiam consequetur. Eccles. 17. Quum magna misericordia illius, et propitiatione convergentibus ad se, etc. Igitur iustificatio formalis non est partim hominis effectus: partim Dei donum, sed gratuitum est Dei beneficium. — Insuper Scriptura sacra pluribus in locis distinguit contritionem vel dilectionem Dei super omnia a remissione peccatorum, velut a diverso et novo beneficio ex illius obtento, atque illi promisso tamquam nova gratia et misericordia. Ita Ioëlis 2. dicitur: Convertimini ad me in toto corde vestro, in ieiunio et fletu et planctu: et scindite corda vestra, et non vestimenta vestra: et convertimini ad Dominum Deum vestrum, quia benignus et misericors est, et multum misericordia, et praestabilis super malitia. Quibus verbis prioribus, Convertimini ad me in toto corde vestro, significatur contritio perfecta; his autem posterioribus, quia benignus et misericors est, declaratur ⟦illegible: totum?⟧ ut Deus ita contritis misericorditer ignoscat: igitur illa conversio per actum dilectionis et contritionis non est formaliter ipsa peccatorum remissio, et iustificatio, sed quid ad ea praeparans, Deumque movens, quatenus peccata relaxet, et habitum gratiae sanctificantis infundat.

Eodem modo loquuntur sancti Patres, qui contritionem, et peccatorum remissionem tamquam duo beneficia computant ac distinguunt; sic S. Chrysostomus, Homil. 50. ad populum ait:

Totam vitam in peccatis absumpsi, et si poenitentiam egero, salvabor; et maxime unde constat hoc Domini clementia ne tu confidas poenitentiae tuae: tua enim poenitentia tanta nequit peccata delere? Si sola valeret paenitentia, iure timeres; sed postquam in poenitentia commiscetur Dei misericordia, confide.

Subscribit S. Ambrosius, lib. 1. De Paenitentia, cap. 1. ubi ait: Expectat gemitus nostros, sed temporales, ut remittat perpetuos: expectat lacrymas nostras, ut profundat pietatem suam: expectat conversionem nostram, ut revertatur et ipse ad gratiam: agit autem ibi de contritione perfecta, de qua sola verum est generaliter illud Isaiae 30. quod explicat, Cum ingemuerit, tunc salvus erit. Idem sentit S. Augustinus in Psal. 140. in illa verba, Misericors et miserator Dominus, longanimis et multum misericors, ubi sic ait: Deus conversioni tuae indulgentiam promisit: sed dilationi tuae diem crastinum non promisit. Conversio autem cui Deus promisit veniam extra sacramentum non est alia, quam perfecta contritio, vel dilectio Dei super omnia: igitur ex mente S. Augustini venia peccatorum est nova gratia a contritione distincta.

Probatur 2. ex Concilio Tridentino, idque Sess. 6. cap. 6. ubi inter dispositiones ad gratiam iustificantem enumerat actus poenitentiae et dilectionis, qua homo Deum tamquam omnis iustitiae fontem incipit diligere; ait enim: illumque (nempe Deum) tamquam omnis iustitiae fontem diligere incipiunt, ac propterea moventur adversus peccata per aliquod odii et detestationem. Mox cap. sequenti, hanc ipsam dilectionem, et detestationem peccatorum una cum reliquis peccatoris actibus supra descriptis appellat dispositionem seu preparationem ad ipsam iustificationem: Hanc, inquit, dispositionem seu preparationem iustificatio ipsa consequitur: cum autem poenitentia abstrahat a perfecta et imperfecta, sicut et inchoata Dei dilectio, et loquatur Concilium in genere de paenitentia et dilectione, sequitur quod aeque comprehendit perfectam paenitentiam et dilectionem Dei inclinatam atque imperfectam: dispositio autem ad iustificationem non potest esse ipsa formalis iustificatio: igitur Concilii mens non est quod iustificari possimus per actus contritionis aut dilectionis Dei. —

Secundo, cap. 1. eius sessionis, docet Concilium, unam esse causam formalem nostrae iustificationis: cum autem pariter doceat nos iustificari per habitum, consequens est quod censeat iustificationem formalem non fieri per actum; alioquin non una dumtaxat, sed duae essent causae formales nostrae iustificationis: si enim plures revera essent illae causae formales, haud dubium est quod eas Concilium enumerasset, sicut et enumerat plures causas efficientes, nempe Deum ut causam principalem, ac Baptismum ut causam instrumentalem: et sicut etiam plures retinet causas finales, nempe Dei gloriam et Christi, ac vitam aeternam. —

Tertio, idipsum colligitur ex Can. 3. eiusdem sessionis, ubi ait: Si quis dixerit sine praeventiente Spiritus Sancti inspiratione atque eius adiutorio hominem credere, sperare, diligere aut paenitere posse, sicut oportet, ut ei iustificationis gratia conferatur, anathema sit. Quibus verbis, ut apparet, distinguit Concilium gratiam sanctificationis ab actibus contritionis et dilectionis, sicut et ab actibus fidei et spei. —

Denique, idem Concilium, Sess. 14. cap. 4. docet motum contritionis fuisse necessarium quovis tempore ad impetrandam veniam peccatorum, et in homine post baptismum lapso, ita demum praeparat ad remissionem peccatorum: quis autem dicat formam praeparare seu impetrare suum effectum formalem? Quod autem ibi sermo sit de contritione perfecta constat: tum quia naturam huius contritionis declarat exemplo Davidis, cuius nemo dubitat fuisse contritionem perfectam: tum quia Concilium in hoc capite non solum tradit modum quo possimus iustificari per contritionem in Sacramento Paenitentiae, sed etiam extra sacramentum: tum denique quia docet eam fuisse quovis tempore ad impetrandam veniam peccatorum necessariam: ubi per particulam quovis tempore significat etiam tempus legis naturae et Mosaicae. Cum autem in neutro isto statu adulti haberent sacramenta, qua conferrent gratiam ex opere operato, certum est quod motus iste contritionis, qui pro utroque hoc statu ad integrandam veniam fuit necessarius, debuit esse perfecta contritio; nam ex eodem Concilio ibidem, supernaturalis attritio extra sacramentum est insufficiens ad veniam peccatorum obtinendam: igitur cum dicat Concilium contritionem illam, quae quovis tempore necessaria fuit ad impetrandam veniam, fuisse praeparatoriam ad remissionem peccatorum, censet per eam nos non formaliter iustificari.

Probatur tertio ratione: Primo, iustificatio adulti extra sacramentum cum voto illud suscipiendi fit eodem modo ac per eandem causam formalem, per quam fit ipsius iustificatio per sacramentum de facto susceptum: at iustificatio impii adulti in sacramento realiter suscepto fit formaliter per habitum gratiae, non autem per actus dilectionis et contritionis: igitur haec iustificatio impii adulti extra sacramentum non fit per supernaturales actus dilectionis et perfectae contritionis, sed per ipsamet habitualem gratiam a Deo infusam. Minorem admittunt omnes, utpote cum attritio sufficiat cum sacramento ad obtinendam iustificationem, quae tamen nec formaliter, nec praeparatorie extra sacramentum iustificare potest, subindeque gratia collata per sacramentum neque est formaliter ille actus attritionis, neque illius effectus, sed dumtaxat effectus sacramenti talem gratiam producentis ex opere operato. Maior similiter constat: votum enim sacramenti extra realem suscaptionem illius addit actui contritionis volitionem tacitam vel expressam accipiendi sacramentum, et efficax desiderium effectus talis sacramenti: sed talis volitio sive expressa, sive tacita nihil virtutis et efficaciae superaddit virtuti ipsius actus contritionis, nec efficit, ut qui iunctus sacramento non est forma iustificans deveniat eadem forma extra sacramentum, nihil enim supernaturale ipsi conferat: igitur sicut actus ille perfectae contritionis iunctus cum sacramento realiter suscepto non est formalis causa iustificationis in adulto per sacramentum realiter susceptum, sed illa causa non est alia, quam habitualis gratia; sic etiam et actus ille perfectae contritionis non potest esse cum voto sacramenti non formata causa iustificationis adulti extra sacramentum. —

Secundo, remittere peccatum est proprium Dei opus et beneficium, iuxta illud Isaiae 43. Ego sum qui deleo iniquitates tuas. Et Marci 2. Quis potest remittere peccata nisi solus Deus? Quibus etiam ratio suffragatur: ad eum enim solum spectat remittere peccata qui per ea offenditur: sed solus Deus per peccata principaliter offenditur: igitur spectat ad eum solum peccata remittere: at si homo posset per contritionem peccata sibi delere, non solus Deus, sed etiam homo peccata sibi remitteret contritionem efficiendo. Nam effectus, quem formaliter praestat forma, efficiencter fit ab efficiente forma.

Nec obstat quod etiam Sacerdotes peccata remittant Ioan. 20. Quorum remiseritis peccata, remittuntur eis: quoniam Sacerdotes peccata remittunt ut Christi Ministri, quo pacto non remitteret sibi sua peccata homo per contritionem a se elicita?

Secunda ratio: quoniam ex Tridentino Sess. 6. cap. 8. gratis dicimur iustificari: et hoc ideo, quia ut Concilium ipsum testatur, nulla opera, qua iustificationem praecedunt, ipsam iustificationis gratiam promerentur, videlicet de condigno, ut Theologi explicant. Si autem contritio formaliter sanctificaret, non gratis iustificaremur in sensu a Concilio explicato, quia contritio secundum probabiliorem sententiam natura praecedit gratiam: ergo de condigno mereretur ipsam gratiam: proinde gratia, ut ibidem Concilium ait, non esset gratia, sed premium et merces. Consequentia probatur: quia si contritio seipsa formaliter sanctificaret subiectum, in illo priori natura, in quo praecederet gratiam, esset opus subiecti iam digni et sanctificati per ipsammet contritionem, tanquam per formam formaliter sanctificantem: atque adeo in eo priori esset condigne meritoria gratia qua in posteriori instanti naturae infunditur.

Obiicies 1°. Varios Scriptura sacra textus, qui videntur contritioni et dilectioni adscribere animae sanctitatem, et purgationem a peccato: sic Ioan. 14. Si quis diligit me, mandata mea servabit, et Pater meus diliget eum, etc. Quibus verbis dilectioni nostrae in Deum adscribitur dilectio Dei in nos: sed in hac mutua dilectione consistit perfecta animae sanctitas. Hinc ad Colossenses 3. Charitas dicitur vinculum perfectionis. Et 1. ad Timoth. 1. Finis praecepti et legis consummatio.

Et ad Rom. 13. Plenitudo legis. Eidem charitatis actui tribuitur peccatorum remissio: sic Luc. 7. Remittuntur ei peccata multa quoniam dilexit multum. Proverb. 10. Universa delicta operit charitas. 1. Petri 1. Charitas operit multitudinem peccatorum. 1. Ioan. 3. Nos scimus quoniam translati sumus de morte ad vitam, quoniam diligimus fratres. Ibi autem Scriptura loquitur non de habitu, sed de actu charitatis: quia illis in locis hortatur nos ad actum charitatis, non ad habitum, et idem charitatem commendans, ipsum actum dilectionis etiam commendat. —

Respondeo, hos omnes textus intelligendos esse de charitate actuali, quae nobis conciliat divinum amorem, non quidem formaliter, sed dumtaxat efficienter, et meritorie de congruo, vel per modum proximae dispositionis, ex qua infallibiliter sequatur talis effectus; ac proinde ex ipsis non evincitur quod charitas actualis sit ratio formalis, qua iustificemur, et qua peccata solvantur; sed dumtaxat quod de congruo mereatur, nosque infallibiliter disponat ad susceptionem gratiae sanctificantis, quam Deus hac posita ultima dispositione infallibiliter largitur.

Obiicies 2°. Eos Scripturae textus, quibus dilectioni Dei actuali tribuitur adhaesio cum Deo: 1. Ioan. 4. Deus charitas est, et qui manet in charitate in Deo manet, et Deus in eo: sed ex 1. Cor. 6. Qui adhaeret Deo unus Spiritus est: non potest autem homo in statu peccati mortalis permanens vel in Deo manere, vel unus spiritus cum illo esse: igitur cum per charitatem in Deo maneat, et ipsi adhaereat, oportet, ut per illam homo iustificetur, et a peccato solvatur. —

Respondeo, hos Scripturae textus solvi pari ratione, qua praecedentes; non enim debent necessario exponi in sensu formali, sed possunt optime intelligi in sensu causali, quod nimirum dilectio sit causa cur in Deo maneamus, et unus Spiritus cum eo simus, quatenus videlicet causa est cur a Deo vicissim diligamur, et cur ipsius Spiritus in nobis inhabitet. Causa, inquam, vel moraliter efficiens, et meritoria de congruo, semper talem effectum inferens, vel etiam proxime dispositiva, et infallibiliter cum tali effectu connexa, non autem causa formaliter iustificans. Quod autem aliud significare noluerit Apostolus, colligitur ex similibus eiusdem Apostoli verbis: nam eodem capite dicit: Quisquis confessus fuerit, quoniam Iesus est Filius Dei, Deus in eo manet, et ipse in Deo: sed actus fidei non potest esse ratio formalis, sed solum dispositiva cur Deus in nobis maneat: ergo idem dicendum est de actibus charitatis, qui nonnisi dispositive, licet praestantiori et infallibiliori modo quam actus fidei, concurrunt ad iustificationem.

⟦Obiection opener and Augustinian citation illegible in the faded print; text resumes:⟧ Ait: Charitas verissima, plenissima, perfectissimaque iustitia est: et capite ultimo: Charitas inchoata inchoata iustitia est: Charitas provecta provecta iustitia est: Charitas magna magna iustitia est: Charitas perfecta perfecta iustitia est: igitur ex mente S. Augustini charitas est ratio formalis nostrae iustificationis. Subscrihit S. Bernardus Serm. 83. in Cant. ubi exponens illud Ephes. 5. Estote imitatores Dei sicut filii carissimi, et ambulate in dilectione: sic ait: Totius conformitas maritat animam Verbo: cum cui videlicet similis est per naturam, similem nihilominus ipsi se exhibeat per voluntatem, diligens sicut electa est; ergo si perfecte diligit, unitur: igitur ex mente illorum sanctorum Patrum, charitas actualis est causa formalis nostrae iustificationis. —

Nego consequentiam; nam, ut saepius iam dixi, dilectio et charitas actualis dicitur iustitia et sanctitas animae, non in sensu formali, sed causali et meritorio, eo scilicet modo, quo Christus dicitur 1. Cor. 1. factus nobis sapientia a Deo, et iustitia, et sanctificatio, idest, causa iustitiae et sanctificationis nobis per ipsum et propter eius merita donatae. Nec refert, quod S. Bernardus in lib. De modo bene vivendi, Serm. 1. qui est de timore Dei dicat: Timor iste sanctus est, quia introducit in mentem hominis perfectam charitatem, perfecta enim charitas perfecta est sanctitas. Respondeo enim duplicem esse sanctitatem: unam actualem consistentem in actibus; alteram habitualem consistentem in habitibus; perfecta autem charitas actualis dicitur perfecta sanctitas actualis; non quod sit forma perficiens et sanctificans animam primario et principaliter, sed tantum secundario, quatenus videlicet est perfectissimus et sanctissimus inter actus supernaturales, provenientes ex ipsa charitate et sanctitate habituali, eamque augens ac perficiens meritorie, quatenus videlicet meretur illius augmentum.

Obiicies 4°. Si quis existens in mortali peccato, antequam ei remitteretur peccatum, assumeretur ad videndum Deum, eumque diligendum, absque ullo habitu gratiae et charitatis, foret beatus, ac subinde iustificatus; siquidem peccatum pugnat cum perfecta beatitudine: sed talis iustificatio non fieret per habitum, quem supponimus non infundi: igitur fieret per actum charitatis, subindeque ille sufficere potest ⟦illegible: a few words illegible here between "sufficere potest" and "hac in hypothesi"⟧ hac in hypothesi, si non remittatur ei peccatum mortale habituale: etenim beatitudo est status omnium bonorum aggregatione, et malorum omnium remotione perfectus; ideoque cum illo statu peccatum mortale, quod est summa miseria, subsistere non potest: posset autem in eo casu illud peccatum non remitti; quia nec visio, nec dilectio est condigna satisfactio pro peccato mortali, neque illi aequivalet: et quamvis talis esset, tamen Deus posset illam non acceptare.

Obiicies 5°. Dilectio Dei efficacior est, ut animam convertat ad Deum finem ultimum, quam fuit voluntas primi hominis ad avertendum posteros a Deo: igitur quilibet existens in originali peccato per solam dilectionem sine habitu ab eo iustificari et mundari potest, imo etiam a personali. Patet consequentia. Antecedens vero probatur: nam posteri Adae aliena tantum voluntate aversi sunt a Deo; cum autem Deum diligunt, propria voluntate ad ipsum convertuntur, qui sane efficacior conversionis modus esse videtur. Similiter adultus licet propria voluntate per peccatum actuale conversus fuerit ad creaturam quam dilexit, tamen per affectum contritionis ex toto corde multo perfectius ab ea avertitur, quam ad eam fuerat conversus; siquidem avertitur ab ea expresse, quatenus videlicet illius amor in Deum pugnat; sic autem ad eam non fuerat conversus. —

Nego antecedens, et ad primam partem, dico quod longe efficacior fuit voluntas primi parentis, ut nos averteret a Deo, quam sit nostra voluntas, ut ad Deum convertamur; voluntas enim Adami avertit nos a Deo aversione habitualii; dilectio vero nostrae voluntatis convertit nos ad Deum dumtaxat conversione actuali. Maior autem est aversio habitualis, quia est privatio iustitiae habitualis, quae perfectionior est quam sit ipsa dilectio, quae est conversio actualis. Nec refert, quod illa fiat aliena, haec propria voluntate; id enim solum probat hanc esse perfectiorem in ratione liberae operationis, non autem in bonitate et malitia morali. —

Ad secundam partem antecedentis dico similiter, non tam esse potentem hominis dilectionem, ut convertat hominem ad Deum, ipsum placando, et perfecte illi satisfaciendo, quam fuerit potens culpa mortalis ad ipsum offendendum, eiusque aversionem et indignationem incurrendam; peccatum enim habituale est culpa physice praeterita manens moraliter donec accedat condonatio gratuita, vel perfecta satisfactio, qualis non est ipsa dilectio, aut contritio peccatoris: non enim offensus censetur perfecte placatus, donec retribuat id omne quod ratione offensae abstulerat: ergo nec Deus censebitur placatus a peccatore, donec nec ipsi retribuat stolam primam, videlicet gratiam sanctificantem.

Obiicies 6°. Iustificatio, quae fit per actum, permanentior est, quam quae fit per habitum, ablato enim habitu tollitur habitualis iustitia: at vero licet auferretur habitus iustitiae ab eo, qui actum contritionis et dilectionis exercuisset, remaneret semper iustus et sanctus virtute illius actus, sicut remanet semper peccator et iniustus ex praeterito actu peccati: ergo contritio aut dilectio sine habitu confert aliquam sanctificationem a sanctificatione habituali distinctam. —

Nego subsumptum; nam, inquit Amicus, eodem modo sublato habitu gratiae desineret esse sanctus et iustus, qui iustificatus esset habitu ac actu simul, ac qui tantum habitu; quia cum sola gratia sit forma iustificans, ea sublata tolleretur effectus formalis iusti et sancti. Caeterum quia talis habitus non desineret demeritorie et culpabiliter, sed tantum physice, et ex mera voluntate Dei, talis desitio nullam induceret maculam in subiecto, sed puram dumtaxat negationem gratiae, quae non constitueret obiectum odii et immunditiae, sed tantum non amicitiae, cum iam supponeretur macula, per praeteritum habitum gratiae perfecte abstersa et condonata, nec per talem sublationem gratiae illa rediret: alioqui semper ad novum peccatum redirent praeterita maculae iam abstersae et condonatae. Est autem dispar ratio de actu peccati, et contritionis, quia actus peccati potens est se solo formaliter constituere subiectum maculatum et iniustum; actus autem contritionis non tollit formaliter peccatum habituale, quod est fundamentum et obiectum inimicitiae nostri ad Deum; sed dispositive: peccatum vero formaliter tollit gratiam, quae est fundamentum et obiectum amicitiae nostrae ad Deum.

Obiicies 7°. Paenitentiae proprius actus est intentio satisfaciendi Deo pro offensa seu macula peccati commissi, cuius intentionis obiectum est ea forma, per quam formaliter Deo fit satis; et subinde haec non potest esse habitus, sed actus, quia satisfactio est essentialiter actio; nulla autem hominis actio potest esse vera formalisque ex natura rei satisfactio, praeter eam quae formaliter ex se, suaque natura maculam illam destruit, quia illa sola posita nihil amplius remanet iuris ad exigendam satisfactionem: sed si aliqua hominis actio ex natura sua peccati maculam destruere possit, maxime perfecta contritio: igitur haec est formaliter sanctificativa et remissiva peccati. —

Respondeo, negando maiorem: virtus enim paenitentiae non intendit exhibere Deo satisfactionem condignam pro offensa mortali, neque etiam pro poena aeterna, qua vel sacramento vel sacramenti voto una cum culpa remittitur: sed intendit satisfacere pro poena temporali restante post culpam commissam: et pro ipsius culpae remissione, iurisque divini reparatione, quantum possibile est creatura ius divinum reparare.

Instatur. Tam Deo placet actus contritionis, quam displicet offensa moraliter: igitur ex condigno, et aequo aequalis est satisfactio pro culpa. Probatur antecedens: tam bonus est actus contritionis, quam actus peccati fuit malus: si quis enim, verbi gratia, peccavit mortaliter per omissionem actus dilectionis debiti ex praecepto, tam bona est huius actus positio, quam fuit mala eius omissio. — Nego antecedens: longe enim maior et gravior est offensa Dei ab homine tam vili, Deoque tot beneficiis obligato, quam possit esse qualibet satisfactio Deo impendenda: quemadmodum longe minus est quod subditus Regem diligat, quam quod capitalem offensam in eum committat, nec vilior est, qui existimet condigne Regi satisfieri per amorem, et dolorem offensoris, ita ut Rex nihil amplius habeat, quod ad satisfactionem ab offendente exigat.

Conclusio secunda. — RATIO FORMALIS IUSTIFICATIONIS EST UNIUS ET SIMPLICIS HABITUS REALIS GRATIAE SANCTIFICANTIS A CHARITATE REALITER INDISTINCTUS. Haec est communior.

Probaturque primo: si praeter realem habitum gratiae sanctificantis et charitatis desiderarentur alii habitus, maxime habitus fidei et spei: sed ii habitus formaliter non conferunt ad sanctificationem, nisi per modum dispositionis et praeparationis: igitur forma sanctificans non est plurium habituum collectio. Maior constat. Minor probantur: tum ex Concilio Tridentino, Sess. 6, cap. 7, ubi licet pronunciet in iustificatione infundi fidem, spem, et charitatem, nihilominus vim iustificandi soli charitati tribuit. Nam fides, nisi ad eam adferatur spes et charitas, neque perfecte unit cum Christo, neque corporis eius vivum membrum efficit. Non censet ergo fidem et spem per se formaliter conferre ad iustificationem, sed dumtaxat beneficio charitatis. Deinde, per gratiam sanctificantem assimilamur Christo Domino, iuxta illud Hebraeorum 2: Debuit per omnia fratribus assimilari: sed nec fides, nec spes fuerunt in Christo, utpote cum fuerit semper comprehensor: igitur illae duae virtutes formaliter non conferunt ad iustificationem. Denique, in instanti iustificationis, in quo homo de iniusto fit iustus, et de impio sanctus, nec fides, nec spes quidquam conferunt ad expulsionem peccati, et conciliandum amorem Dei: igitur effectus ille soli gratiae iustificanti tribuitur.

Dices: Concilium Tridentinum, Sess. 6, cap. 7 ait: «In ipsa iustificatione cum remissione peccatorum haec omnia simul infusa accipit homo per Christum, cui inseritur, fidem, spem, et charitatem»: igitur ex mente Concilii tres illae virtutes ad iustificationem ex aequo conferunt. — Respondeo, fidem et spem recenseri a Concilio, non quidem ut partiales formas iustificantes, sed dumtaxat ut dispositiones: fidem quidem ut fundamentum, spem vero ut firmamentum. Quod etiam praeclare explicat Origenes in cap. 1. Epistolae ad Rom.: Prima salutis initia, inquit, et ipsa fundamenta fides est: profectus vero et augmentum adificii spes est: perfectio autem et culmen totius operis charitas.

Dices 2. De ratione iustitiae intrinsece est ut in nobis duo formaliter efficiat: primum quidem, ut nos constituat Deo gratos et amicos: secundum autem, ut nobis conferat facultatem bene operandi: sed primum praestat per gratiam, secundum autem per virtutes theologicas: ergo tam virtutes illae, quam gratia, sunt forma iustificationis. — Nego consequentiam: etenim si haec vera esset, sequeretur etiam virtutes morales intrinsecas, necnon et dona Spiritus sancti numeranda esse inter formas iustificationis, quippe conferunt principium operandi naturaliter: sicut enim non potest esse homo vere iustus, nisi sit vere fidelis, ita etiam nisi sit vere Dei cultor, et vere poenitens. Quemadmodum ergo poenitentia et religio non habent rationem formae iustificationis, ita neque virtutes theologicae: sicut enim dicitur primae Ioan. 3. qui habet spem sanctificat se, ita de agente poenitentiam dicitur Ezechielis 18. Ipse animam suam vivificabit.

Conclusio tertia. — GRATIA SUB CONCEPTU PROPRIO GRATIAE, NON AUTEM SUB CONCEPTU CHARITATIS, EST RATIO FORMALIS IUSTIFICATIONIS.

Probatur 1. Ex illo ad Titum 3: Ut iustificati gratia ipsius haeredes simus secundum spem vitae aeternae. Ubi per eandem gratiam dicit nos iustificari per quam sumus haeredes vitae aeternae: sed per gratiam, non autem per charitatem, tali iure haereditatis donamur, cum charitas solum sit principium operationis: igitur per gratiam praecise iustificamur. — Confirmatur ex Concilio Tridentino, Sess. 5, Can. ⟦illegible: canon number lost in OCR⟧, ubi decernit per Iesu Christi Domini nostri gratiam, quae in baptismate confertur, reatum originalis peccati remitti. Iuvatur etiam ratio: ea dicenda est ratio formalis iustificans quae constituit nos consortes divinae naturae, et ad aeternam haereditatem confert: sed id praestat gratia sub suo formali conceptu, non vero sub conceptu charitatis: charitas enim nos quidem facit participes divini attributi amoris, non vero divinae naturae: igitur sanctificamur per gratiam sub formali conceptu gratiae.

Obiicies 1. Plures Scripturae textus, qui vim sanctificandi in ipsam charitatem refundunt. Sic 1. Ioan. 3: Videte qualem charitatem dedit nobis Pater, ut filii Dei nominemur, et simus. Et cap. 4: Omnis qui diligit, ex Deo natus est. Et ibidem: Deus charitas est, et qui manet in charitate in Deo manet, et Deus in eo. Hinc Rom. 13: Plenitudo legis est dilectio. — Respondeo, haec omnia vere quidem dici de charitate, non formaliter, sed realiter, et quatenus est unus idemque realis habitus cum gratia sanctificante, ut etiam explicat S. Augustinus, lib. De Spiritu et Littera, c. 32. dicens: Charitas Dei dicta est diffundi in cordibus nostris, non qua nos ipse diligit, sed qua nos facit dilectores suos: sicut iustitia Dei qua iusti eius munere efficimur. Quasi diceret, nos munere gratiae effici iustos. Unde in Psal. 118: Quis facit in homine iustitiam, inquit, nisi qui iustificat impium, hoc est, per gratiam ex impio facit iustum? Unde ait Apostolus: iustificati gratis per gratiam ipsius.

Obiicies 2. Sanctitas secundum sanctum Dionysium, De Coelesti Hierarchia, cap. 12. Est ab omni scelere libera, perfecta, et omni ex parte immaculata puritas: sed hoc solum amori et charitati convenit: sicut enim impuritas contrahitur ex contactu rei impurae, ita puritas summa reperitur ex unione cum Deo, qui est totius puritatis fons et origo. Haec autem unio dumtaxat fit per amorem: igitur et illa puritas ac sanctitas fit etiam per amorem. — Respondeo, his quidem probari, quod amor sit praeparatio ad puritatem, quae est gratia; non vero quod sit ipsa formaliter puritas, nam si puritas nascitur ex adhaesione ad Deum, quae fit per amorem, sequitur quod amor non sit ipsa puritas, sed via ad puritatem inducens. Adde quod talis coniunctio animae ad Deum fiat per actualem amorem, non formaliter, sed solum dispositive; neque per habitus charitatis formaliter, sed dumtaxat realiter, quatenus videlicet charitas idem est realiter cum gratia sanctificante.

Obiicies 3. Concilium Tridentinum, Sess. 6, cap. 7, ubi loquens de iustificatione ait: Id in iustificatione fit, dum eiusdem sanctissimae passionis merito per Spiritum sanctum charitas Dei diffunditur in cordibus eorum, qui iustificantur, atque illis inhaeret. Igitur censet charitatem iustificare formaliter qua charitas est. — Nego consequentiam: nam ut constat, non dicit Concilium formam iustificationis esse charitatem, sed iustificationem fieri per gratiam, dum charitas diffunditur. Nec refert, quod ibi non nominet gratiam; nam prius ipsam tamquam causam nostrae iustificationis formalem designaverat in initio capitis dicens: per susceptionem gratiae: quocirca superfluum iudicavit eam iterum nominare.