De natura et gratia libri III, cum Apologia contra Catharinum

Tractatus autem secundus est, quo me proprie lacessis, laceras, arguis, atque redarguis. Cui titulum facis, Defensio Catholicorum, qui pro possibili certitudine praesentis gratiae disseruerunt. Non tamen opus tibi fuerat omnes defendere. Nam plerique multi aliter iam sentiunt, quam tu. Imo nescio quisnam tecum alius persistat. Statim autem in nuncupatoria epistola ad Patres ais, post absolutam superiorem interpretationem decreti, delatum esse ad te librum amici ac fratris in Domino charissimi, me nominans, in quo multa sunt, ais, quae non probas, et merito a doctis, et peritis in sacris litteris, minime probanda existimas: Vel non me amicum charissimum appellasses, vel non me continuo usque adeo gratis deiecisses. At sic soles amicos.

Sequitur in tua Epistola, Illud tamen plurimum, ac meritissimo displicuit, quod in quaestione de possibili certitudine gratiae, ea nos defendisse testatur (ego scilicet) quae non solum a mente, et cogitatione nostra semper fuerunt aliena, verumetiam his e diametro adversa, quae nos, et verbis perspicuis pronunciavimus, et coram vobis etiam scriptis recitavimus, ut video, de te solo loqueris: sed an de te et sodalibus tuis loquaris, parum refert. Quomodo autem nihil vobis imposuerim, sed quae diu defendebatis, et tu etiam Rever. pater mordicus retines, statim aperiam inter tractandum titulum quaestionis meae, quae tu urgendo refricas. Quod autem subdis, me teipsum suppresso nomine petere in illa disputatione, nihil minus credas. Disputabam enim in genere contra illos, qui illam opinionem tutaverant, ad explicandas rationes Synodi. Neque tui, si qua Christiano fides, memineram: Neque vero cogitare poteram, quod aliquis amplius ex catholicis post sanctum decretum concilii in me resurgeret. Tametsi imprecatus sum, quod utinam iam nemo in illa opinione persisteret. Re petis rursum mirifice nos (te scilicet et me) convenire de quaestione definita per Synodum. Quare doles, quod non tibi licuit, librum nostrum videre antequam imprimeretur, ut intelligerem nihil aliud te sentire quam ego sentio. Ad quod ego respondeo, adeo inter nos disconvenire, ut quantum ex tuis modo scriptis coniicio, licet tecum rem contulissem, nihilo magis convenisset. Verba autem haec, verba sunt penitus.

Ad apologiam ergo tuam, ut veniamus, hanc statim auspicaris a protectione.¹ Protector enim, inquis, cum operosum nimis, et onerosum esset valde, taxare cuncta, quae me offendunt in illo libro, non reliqua me probare, quae non reprehendo. Bone Deus quantum existebat periculi, si omnia probasses, quandoquidem tam sanctam duxeris protectionem praemittere. Quid si cuncta reprobasses? An ideo labefactata omnis esset auctoritas libelli mei? Ita tu solus tecum reputas: Mihi vero nullam inde iniecisses curam contra protestandi. Missi quidem lib. ad Illus. ac Rever. Legatos: qui affirmant nihil inibi invenisse,² quod non castam, integram, Christianamque doctrinam redoleat. Verba sunt in forma unius illorum, Tui autem non item fui memor, qui subscriberes. Tametsi non sum usque adeo stupidus, qui non intelligam, quam possint multa ex meis reprehendi. Potissimum, quod neque mihi aliorum universa probata esse potuerint. Neque illorum quidem, quorum non sum dignus corrigiam calceamenti solvere.

Subiungis non parvum me praebere scandalum cum dixerim, certamen nobis esse cum catholicis, et adhuc manere. Nam dixi, Certamen existit: cum³ iam (inquis) definita per Synodum, debuissem dicere, Extitit: quasi iam nulla sit quaestio. Potuissem respondere, quod sincere, et forsan nimium secure usus sum verbo praesentis, quod est disputantium. Et praeterea, quod cum Protestantibus, qui nondum obediunt concilio, adhuc existit quaestio. Sed ut videas quemadmodum iis, qui ignem gladio suffodiunt, nonnunquam scintilla exilit in faciem, iterum aio nunc tecum, qui catholicus es, certamen existere. Quare tu es domine episcope, qui scandalum,⁴ omnium iuditio dederis. Nam dicere, quod in concilio disputabatur, contra quam est definitum, atqui id dicere decreti explicandi causa, nullum erat scandalum: sed laus egregia S. Synodi, libere permittentis universis sua proferre inditia, ex quibus veritas erueretur. Tu autem, qui ut tua retineas placita, obviam impressus exis catholicis, tu es qui scandalum, et offendiculum obiicis.

Videamus enim titulum quaestionis, de qua asseris nihil inter⁵ nos differre. Verba mea sunt haec. Quaestio ergo est, utrum valeat homo citra speciale revelationis privilegium de communi lege habere tantam certitudinem, se esse in gratia, quanta est fides catholica. Et infra. Sola ergo constituitur quaestio de certitudine fidei catholicae, illiusque simili. Tu contendis nunquam sub tali titulo fuisse agitatum quaestionem inter Catholicos. Ego vero nunquam interfui in congregatione Theologorum, sed aio meipsum te praesente in congregatione Synodi cum de hac re dicerem, sic quaestionem explicuisse. Et quando non fuisset sub hoc formaliter titulo discussa, tamen sensus ipse quem tu etiam nunc persistis defendere, ad haec verba explicatus palam reducitur. Repetam ergo quod paulo ante dixeram: Voculae istae, tanta,⁶ et similis, sunt quae a te finistre intellectae (Si mihi colendissime pater ignoscis) te fallunt. Ego enim iuxta duos quaestionis sensus duas posui in quaestione particulas: primam contra Lutheranos, An scilicet fide catholica possimus esse certi nostrae gratiae, alteram pro Catholicis: Nempe utrum possimus tanta vel simili certitudine, ut est Catholica. Neque vero intelligebam de quantitate aut similitudine in extensione, hoc est, quae ad omnia per Ecclesiam proposita pateret universitate cunctos obligandi: quod sonat Catholica. In hoc enim bene video nullum esse discrimen inter Catholicos, id ipsum cunctis negantibus. Neque opus erat huius meminisse sensus. Sed utrum simili certitudine vel tanta in hoc effectu, qui simillimus est effectui fidei Catholicae, atque adeo tantus, quod est, tollere omnino et expungere omne dubium, possit quis esse certus adeptae gratiae. Id quod ego tantum agnosco, ubi est speciale privilegium: tu autem in omnibus i stis iure communi per tuas illas circumstantias ex interno lumine. Quid ergo me de hac re gratis obtundis mi pater? nunquid quod de hoc puncto steterit diutissime controversia negare tu potes, qui eandem sustinere pertendis? At non debuit inquis, haec appellari aequa similisue catholicae. Tu non ita appelles, qui veram fidei revelationem, si non ignoras, dissimulas. Fides enim proprie, nulla est, nisi quae modo exposito⁷ aequatur catholicae. Quod si in huiusmodi disciplinis theologiae ancillatricibus, tibi unquam vacasset scholastice versari, nunquam hoc nobis exhibuisses negocium. Arist. 6. Ethic. ex eo non collocavit fidem inter virtutis habitus, quod nulla est humana, quae lineam transcendat opinionis. Et ideo exprimi nequit vera ratio fidei, quam ipse ignoravit, tollentis omnem dubitationem, nisi per hoc quod sit catholicae similis. Itaque inter fidem moralem, seu humanam, et catholicam, vel illi similem, nullum est medium apud theologos, qui hoc nomine digni sint. Nihil vero unius Bachonis auctoritati detractum volo, utcunque hic fuerit hallucinatus.⁸ Concludit enim (quae tibi probatissima est collectio) ex una propositione de fide, et altera, quae non est de fide, conclusionem, tanquam de fide, hoc syllogismo: Quicunque baptizatur, recipit gratiam: ego baptizor: ergo recipio gratiam. Haud considerans conclusionem sequi debiliorem partem. Quod in analyticis per se notissimum est axioma. Nam si propter quod unumquodque est tale (ut ait philoso.) illud est magis, ubi utraque praemissa necessaria est illationi, non potest conclusio certior fieri debiliori praemissarum. Quod autem lege communi nullus habeat fidem se esse baptizatum, firmiorem, quam quae est moralis, evidentissimum est. Seu de illis loquamur, qui infantes baptizati sunt, seu de adultis, quibus non certissime constat baptizantis intentio: quae necessaria plane est, ubi non adest in baptizato sufficiens contritio, et dispositio, quae sufficeret sine Sacramento. De quatamen dispositione non potest haberi maior certitudo, quam coniecturalis. Et haec de quaestionis titulo.

Persistis exinde contendere in corroborationem tuae conclusionis, quod homo ex lumine fidei non solum potest credere ea, quae ab Ecclesia determinata sunt, ut credantur, verum extendi eius lumen ad ea etiam, quae sunt in facti contingentia. Id quod quibus auribus fuerit exceptum in congregatione theologorum, dissimulavi ego in tractatu meo: propterea, quod qui illud protulit, est certe catholicus, religionis doctus, et mihi charissimus, qui illud optimo zelo dixit: licet aliqui crediderint suggestionem fuisse tuam. Satis autem existimo a me esse refutatum. Et quia nihil mihi respondes, nihil replico. Nisi quod praeterquam quod Lutheranis vehementer favet opinio tua, proprium fidei obiectum sunt penitus res sperandae, ut ait Paulus, scilicet ea quae Ecclesia proponit esse divinitus revelata. Unde S. Thomas, et theologi, binam ponunt virtutem⁹ divinam necessariam generandae in nobis fidei (nihil enim loquimur de modo, quo Prophetis et Apostolis fuit facta revelatio.) Haec autem duo sunt internus luminis motus, et item auctoritas Ecclesiae proponentis, haec esse revelata. Nam alias, quam certitudinem haberent Christiani, hoc, illudve esse revelatum a Deo? Loquor citra speciale privilegium. At vero mirabilis est eloquentia tua. Ais enim hoc tuum assertum nulla opus habere disputatione, aut responsione: quoniam id negare, est contra evidentissimas scripturas. Post hanc autem hyperbolen, nullam profers scripturam: sane, quae omnes tibi reclamassent: Sed subdis testimonium Augustini et S. Thomae, dicentium¹⁰ quod ipso lumine fidei potest homo certo noscere se habere fidem infusam. Quod scilicet non est propositum ab Ecclesia. In primis falsissime citas auctores. Illud enim, quod ais, infusam, tu illis imponis. August. nanque et Thomas solum dicunt, quod potest quis videre se credere, si credit: et non credere, si non credit. Ubi non de habitu, sed de actu est sermo. Haud enim somniavit unquam Augustinus quod quis videat habitum, infusus ne sit, an acquisitus. Imo bene dicit Scotus, quod habitus infusi non videntur. Sed hoc tantum affirmant, quod cum quis credit, videt se credere: sicut qui opinatur, videt se opinari, et qui est iratus, videt se iratum: et sic de aliis actibus, vel affectionibus animae. Hanc veruntamen evidentiam minime sentit progigni a lumine fidei, sed ex evidenti experientia. Nam quae speramus (ut ait Paulus) et pari ratione, quae credimus, non videmus. Est enim fides argumentum non apparentium. Vide quo te praecipitat ista dialecticae ignorantia, quam tu publice contemnendo confiteris perparum fuisse tibi curae. Responde quaeso, utrum ego videam Deum esse trinum? Non certe, sed credo per fidem: nisi cum Paulo restricte dixeris, videre per speculum, et in aenigmate. At utrum video me credere, Deum esse trinum? Video profecto, atque id evidentissime. Non tamen video, per quam fidem credam, sed fide teneo, quod per infusam. Hoc est per divinum motum. Ergo evidentia illa, de qua ait Augustinus, quod video me credere, si credo, non est a lumine fidei. Nam tantam habeo evidentiam me sub aliquo dubio opinari, Pontificem superstitem Romae, et Caesarem Augustae, quam me certo credere Deum esse trinum. Nota verba Augustini, Video me credere si credo, et me non credere si non credo. An Turcha, qui videt se non credere in Christum, hoc videat lumine fidei? Non certe: sed est evidentia illi naturalis, sicut est mihi, me credere. Quomodo ergo applicare hoc poteris, ad tuam contingentem propositionem, quod fides ingeneret tibi assensum, te esse in gratia, tam firmum, ut omnem tollat dubitationem: sicuti si esset ab Ecclesia propositum? Aliud praeterea rogo attendas, Nempe quemadmodum iam hic nobis suggeras, fidem catholicam, cuius obiectum proponit Ecclesia, et cuius assensum ait Augustinus a nobis videri, eandem inquam fidem esse, quae facit illum tuum certum assensum receptae gratiae. Cur ergo ita me acriter improperas, quod tibi imposuerim, ubi dixi, tanta aut simili certitudine fidei, ut est catholica: Sed et illud potissimum, quis taceat? Citas sanctum Thomam, prima secundae, quaestione centesima duodecima, articulo quinto, ad secundum dicentem, quod potest homo certo noscere se habere fidem: et tamen prudenter subtices suam explicationem, ne te laedat. Subdit enim quod propterea, quod certitudo pertinet ad intellectum, qui habet fidem, certus est se habere fidem (puta se credere) quovis id habitu fiat. Non est autem (inquit) similis ratio de gratia, et caritate et aliis huiusmodi, quae perficiunt vim appetitivam. Ubi expresse negat posse quempiam habere lege communi certitudinem gratiae et caritatis. Id quod longe explicatissime edocet in enarratione Pauli, secundae Corinthiorum ultimo, videlicet quod possumus certo scire Christum habitare in nobis per fidem informem, haud tamen possumus certo scire habitare in nobis per fidem formatam, sed hoc latius in libro nostro. Alia minutiora quae huc congeris, cum tua insigni maledicentia, scilicet quod vos cum vituperio et scandalo diffamaverim, ad aequum lectorem, qui inter nos arbitretur, remitto, an forsan in suum refundantur auctorem.

Sed ad ea quatuor veniamus, de quibus ais nos convenire.¹¹ Primam fateor concordiam, scilicet quod nemo potest habere suae gratiae certitudinem fidei catholicae, id est, universalis. Si modo intelligis, uti videris, in sensu Lutheranorum, dicentium, quod illa fide quae omnibus est in praecepto, nempe qua credimus promissiones Dei, veras esse, cum iustificamur, tum etiam certi efficimur iustitiae nostrae. Nam in alio sensu, etiam tuo, plurimum dissentimus. Ais enim (ut paulo ante adnotabam) quod eadem fides non se solum extendit ad ea quae proponuntur ab Ecclesia (quae revera est catholica) sed ad ea quae sunt in facti contingentia, puta ad gignendum assensum peculiaris gratiae. Quod ego sanctissime reprobo. Conventum et inter nos secundo fuerit, quod certitudo propriae gratiae non sit tanta ex parte obiecti, quanta fides catholica: quia huiusmodi obiectum non proponitur ab Ecclesia, tanquam revelatum. Sed hoc nullatenus ad rem pertinebat. In illo vero, in quod ais nos tertio convenire,¹² nimirum quod ambo eodem modo intelligamus decretum, Puta quod ubi ait, hominem non posse esse certum adeptae gratiae certitudine fidei, cui non potest subesse falsum, solum intelligitur de fide catholica: In hoc inquam ex diametro distamus. Ipsissimum enim quod tu ais, ego denego. Quoniam si concederem, viderer mihi palam negare decretum. Enimuero (quod paulo superius adnotabam) cum S. Synodus huic affirmationi, Quilibet suam infirmitatem respiciens de sua gratia formidare, et timere potest, hanc e regione negationem, ceu causam, subiiciat, quoniam nullus scire valet certitudine fidei, cui non potest subesse falsum, se gratiam Dei esse consecutum, absque ulla amphibologia, non solum de catholica fide, sed de quacunque manifestissime loquitur, quae contraria est formidini et timori. Unde cum tua fides omnem tollat dubietatem, apertissime illic condemnatur. Haec autem iam superius explicatissima a nobis sunt. Quocirca nec quarto, ut tu existimas, convenimus, hominem scilicet certum esse posse suae gratiae. Tu enim id sentis de certitudine tollente omnem dubietatem, ac si divinitus nobis esset certo propositum id esse revelatum a Deo: ego vero, et credo catholici omnes auscultantes sanctum decretum, id abnegamus. Sed solum concedimus certitudinem moralem modo a nobis supra latissime exposito. Neque tu aliud ex meis scriptis colligere valeres, situam istam atram bilim lecturus expueres. Hoc veruntamen ingenue fateor, et mea te esse admonitum gratias habeo. In septimo enim nostro argumento, capite decimo, referendo haec verba Buceri, Fides facit hominem certum se esse in gratia, quando habetur per motum Spiritus sancti, subiunxi ego hanc concessionem, Ecquis hoc unquam dubitare potuit? Ubi iam tu me devictum exultanter clamitas. Sane qui perspicuis verbis tuam tibi sim opinionem elargitus. Fateor inquam ad cavendam huiusmodi argutiam, cautius dixissem, Ecquis unquam dubitare potuit, verissimum esse, quicquid a Spiritu sancto nobis fuerit suggestum: haec enim fuerat mens mea: non autem quod universum esset nobis certum, certitudine quam tu cogitas. Attamen potuisses ex verbis proxime subiectis mentem meam deprehendere. Subnexa haec enim a me sunt verba, Sed tamen quando ille motus sit a Spiritu sancto, de hoc dicimus non posse haberi certitudinem fidei catholicae. Ubi explicatissime significavi, quod licet ad veritatem assensus satis sit instillari a Spiritu sancto, tamen ad certitudinem, non sufficit: sed requiritur praeterea nobis certo constare, idem revelatum esse a Spiritu sancto. Itaque volui dicere, Ecquis hoc unquam dubitare potuit, scilicet, quod fides facit hominem certum, se esse in gratia, quando fides habetur per motum Spiritus sancti, nobisque constat haberi a Spiritu sancto. Hoc nanque totum ambit nomen fidei. Quare confestim subdidi, quod testimonium Spiritus sancti aliquando non est tam certum, quam fides catholica: nempe quando non est certum, an testimonium sit Spiritus sancti.

Absit ut cuncta persequar, quae in me coaceruas argumenta, et quas contradictiones ex meis dictis exprimere pergis, affatim oleo tuo interlias: ne nausea aliis faciam, qua ego passus sum, cum tuum praelegerem libellum. Etenim cum primum tuam hallucinationem percepi, nempe quod meam intelligere mentem nolebas, ubi negabam posse hominem agnoscere suam gratiam tanta certitudine, quanta est in fide catholica, aut simili, neque quando dicebam, posse haberi certitudinem humanam (hoc est civiliter loquendo) reliqua omnia, quae ex hac hallucinatione plurima derivabas, veluti ingratum pharmacum devoravi. Quapropter cum illas radices denudaverim, satis arbitror ramosam tuam arborem succidisse. Atqui omnes illos sanctos Patres, Bernard. inquit, Chryso. et reliquos, quorum me testimoniis¹³ premere putas, eam intelligo certitudinem astruere iustis suae adeptae gratiae, quam homines humano, et civili more certitudinem, et securitatem vocamus. Alias enim sibi ipsi contradicerent. Quod absit, ut cogitemus. Aiunt enim in aliis locis, quae in nostro tractatu retulimus, non posse de hoc haberi tantam, ut tu existimas certitudinem. Nisi ubi loquuntur de speciali privilegio. Praeterquam quam saepe in hoc sensu efferunt testimonium divinum, quod non potest fallere, sicuti humanum. Quamvis enim mihi certissimo constaret ab homine emanasse testimonium cuiuscunque rei, quantumcunque ille esset veracissimus, non eadem certitudine mihi constaret, idem esse verum. Quando tamen mihi Spiritus sanctus revelat filium me esse Dei, si mihi constaret, testimonium esse divinum, haud quaquam dubitarem, verum esse. Et hoc est, quod ait Chrysost. ubi tu eum citas. His verbis, quando spiritus testatur, quaenam relinquitur nobis ambiguitas? Quod si homo quispiam, vel angelus, etc. aut alia creata potestas aliquid promitteret, merito quispiam dubitaret: de illa autem suprema essentia quis dubitare potest? Haec ille. Nihilominus iuxta haec verba, ubi res non potest cognosci nisi per revelationem, nemini unquam certius constabit, verum hoc esse, cum constiterit testimonium esse Spiritus sancti. Nam precor te Reve. pater, vis ne Patrum testimonia in hoc acersere, ut hominibus persuadeas, quod quicunque est in gratia, si diligenter exploraverit conscientiam suam, absque ulla prorsus dubitatione fiet certus suae cum Deo amicitiae? Quos putas homines invenire, qui tibi fidem, contra quam in se ipsi experiuntur, praestare possint? Respondebunt enim multi, nihil mihi conscius sum, sed nec in hoc iustificatus sum. Quod si non vis admittere hunc sensum Pauli, profecto nihilo secius, optimus etiam quisque respondebit. Non habeo verisimilem rationem, cur maneat in me peccatum: tamen quo omnino ita sim certus, ut sine ullo prorsus metu nunc comparerem in conspectu Dei, quomodo mihi persuadebis, qui contra experior? Mitto alios minoris perfectionis: atque alios item recenter conversos. Vis negare experientiam ferme omnium de hac vita decedentium: quos vix possunt sapientissimi homines securos reddere, et absque omni metu pacatos? Ad quid moror: iam enim supra de hac te re ad plebem concionatum misi.

Sed bone Deus, quam¹⁴ nos urges loco illo. 1. Ioan. 3. Charissimi, si cor nostrum non reprehenderit nos, fiducia habemus a Deo. Ac si fiducia esse non posset sine fide, tollente, modo tuo, omnem dubietatem. Vis ergo homines inchoantes, quilibet sint in caritate, non possunt tamen non titubare, vis, inquam, absque fiducia esse? Peccant igitur omnes contra praeceptum spei. At vero Christiani non ita sentiunt. Sed ubi nihil reprehenderit cor nostrum, illa fides, quae modo a nobis exposito, sedat conscientias nostras, fiducia in nobis sufficit generare, et nutrire.

Sunt praeter haec nonnulla,¹⁵ ad quae non possum non sigillatim respondere. In primis, quod crebro me urges, cur illa fides, quae communi lege ab Spiritu sancto gignitur iustis, quo sint in gratia, non sit divina: iam ego identidem respondi, quod si vis coarctare nomen, ut dicatur divina ex parte causae, nihil mea refert: tamen non est simpliciter divina, sed in modo retinet nomen moris humani, ex eo quod revelatio non sit simpliciter hoc more divino: scilicet, ut omnino reveletur, quod illud testimonium sit divinum. Quod requiritur, ut funditus tollatur omnis dubitatio: sed ad modum loquendi hominum facit nos certos.

Quod autem vehementer¹⁶ miraris, quod vocaverim fidem catholicam, illam, quae peculiariter nonnullis sanctis ex privilegio sit adeptae gratiae, non ex divinis, sed ex tuis miraculis est. Ego enim nihil miror, quod me totumque legeris. Haud enim unquam ego dixi, quod esset catholica, sed tanta in certitudine. Cum enim quaesissem, an fide catholica, vel tanta possumus esse certi, id quantum ad secundam partem concessi de illa, quae fit ex privilegio, sive sit adeptae gratiae, sive obtinendae victoriae, sive rei alius cuiusque. Tu autem non distinguis inter divinam, et catholicam. Has enim ex privilegio, divinas ego sentio (quod tu alio loco me calumniaris negare) et divinas quidem, non tantum ex parte causae, ut est illa tua de lege communi, sed simpliciter, quantum ad modum etiam tollendi dubietatem. Quia, scilicet, tunc certo revelatur testimonium esse divinum. Haud veruntamen illas censeo simpliciter catholicas, id est, universales. Quinimo cap. 11. art. 3. explicatissime dixi, rationem obiecti fidei catholicae tantum extendi¹⁷ ad ea, quae ab Ecclesia omnibus proposita sunt ad credendum. Quales non sunt peculiares illae. Atqui quando obiectum fidei catholicae aio illa penitus comprehendere, quae ab Ecclesia sunt proposita, loquor nunc secundum rei veritatem, quando scripta est fides. Quid ergo deflectis ad ea quae revelabantur prophetis ante quam scriberentur? Haud enim nego quandoque olim fuisse fidem citra scripturam, sed iam tamen praescripta nobis est. Colligis paulo inferius (de quo non dubitas) in hoc pendere fallaciam¹⁸ meam, quod cum audio ex Paulo testificari Spiritum sanctum spiritui nostro, existimo hoc testimonium pendere ab operibus nostris. Haud equidem in hoc fallor optime pater. Sed aio, quod Spiritus sanctus testificatur hoc nobis, non ea certitudine, quae tollat dubietatem: sane qui non nobis certo revelat, testimonium illud esse suum: sicuti facit aliis ex privilegio, sed hoc revelat suggerendo nobis bonum propositum recte agendi, et mentis dulcedinem, atque alia id genus, ex quibus coniicere possumus ipsum habitare in nobis. Non tamen usque adeo certo ut tu existimas.

Prodis deinde in considerationem meam:¹⁹ qui certitudinem fidei, maiorem facio certitudine scientiae: non distinguens cum S. Thoma, quod fides sit certior in se, scientia vero, quo ad nos. Legisses lineam proximam S. Thomae, ubi docet, quod nihilominus simpliciter, et absolute loquendo, fides certior est scientia. Adde, quod firmitas fidei (quae nomine certitudinis nonnunquam designatur) maior est, esseque debet, etiam in nobis, quam scientiae. Potius namque abnegare deberem id cuius mihi videretur esse scientia, quam quod docet fides. Reputassent enim philosophi evidentem hanc illationem, absque ulla distinctione. Haec essentia divina est pater, et eadem est filius, ergo filius est pater. Quam nos tamen fide negamus.

Pari me ratione subsannas, quod hanc propositionem, tanquam dignitatem, assumpserim. Ad ea quae naturalia sunt, nemo obligatur,²⁰ opponens mihi praecepta decalogi, quibus, licet sint a iure naturali derivata, nihilominus obligamur. Porro, ego nihil miror, quod non tibi tam facile succurreret distinctio illa, quae philosophi est promptissima. Naturale enim uno modo id dicitur, ad quod habemus naturalem inclinationem: alio vero modo ut distinguitur contra liberum: utpote, quod non est in nostra potestate. Et quod de hoc secundo modo esset illic sermo, luce clarius erat. Haec autem minoris sunt momenti.

De illo vero in calce demum cum omnibus qui nos legerint, de te conqueror honorande pater, quam me gratis in sinistrum sensum traduxeris, quod scilicet contra scripturas et sanctos Patres comparauerim Martyrem haeretici: martyri vero quantum ad plenitudinem cordis, et affectum caritatis, Ac si ego adeo fuerim mente alienatus, ut pseudomartyri veram tribuerim caritatem: quae est in legitimo. Nunquid hac de causa distinxi de certitudine gratiae ex parte obiecti, et ex parte subiecti? Quod ergo non diximus, illud est penitus, quod manifestissimo, et irrefragabili experimento universi norunt, qui haereticos comburi oculis conspexerunt. Vidimus enim plurimos multo maiori alacritate festinare ad rogum, quam aliquis forte Christianus in caritate iret damnatus a Turcis. An negare poteris, quin ille tam certus apud se sit, tamque securus (licet non tutus) se mori in gratia Dei, qua est quispiam forte ex Christianis existentibus in caritate? Alias quomodo exuri se viventem, et bullienti oleo summergit tam exultabundus gauderet? Illam ego voco certitudinem ex parte subiecti. Quid ergo ais me loqui contra scripturas, et contra Patres, qui solas historias rerum gestarum refero? Aut quid tanquam per se notum supponis, quod nemo²¹ certus potest dici cuiusque rei, quae falsa sit, nisi secundum scholasticos, qui inerudite multa comminiscuntur? Ita enim tibi consultum putas si scholasticos derideas. Nunquid et vulgo, et apud omnes sapientes, non certus ille dicitur, qui securus est, et absque ulla dubitatione aliquid credit? Illi haeretici iureiurando tibi affirmabunt, adeo se esse certos de suis erroribus, ut sunt certi de fide catholica. Et quicquid de nomine sit, illa experientia satis nobis est ad convincendum, nullam esse coniecturam, quae sufficiat abstergere omnem dubitationem, quod sumus in gratia, quandoquidem illa, quae maxima est, puta, quod animam quis ponat suam, non est irrefragabile testimonium caritatis. Porro autem, quod me negligentiae insimulas, non esse in calce libri nostri bona fide impressum quintum decretum, nulla mea culpa fuit. Arripuit enim chalcographus, qd potuit exemplar, et me inscio correctum est. Id quod ego cum hic Tridenti forsan vidi, statim reficiendum, reformandumque curavi. Potissimum, quod in primo canone mendose impressum erat. Creatus in gratia pro constitutus in gratia. Ceterum ais me profiteri, quod rem universam teneo, et docere simul possum haereticos, et catholicos. Quam re vera insolentiam meam nescio unde collegeris, nisi quod scripsi contra haereticos, et deflexi nonnunquam a nonnullis opinionibus catholicorum. Hac tamen ratione quoscunque possis scriptores de eodem crimine deferre: et ordine servato euangelico, festucam de oculo fratris eiicere. Quod autem ubicunque in me acerbius obloqueris, hoc excusas, quod acerbiora ego iactaverim in catholicos, id profecto tanto minus ferre possum, quanto maius malum est culpa, quam poena. Possum inquam, debeo saltem, iniuriam a quocunque pati: quod vero ego in libro meo cuipiam fecerim, nondum hactenus novi. Sane qui neque in Protestantes quicquam amarulentiae aut acerbitatis evomui. Tantum abest, ut catholicorum aliquem vel minimo verbo laeserim. Nisi hoc acerbitatem censes, quod quando non poteram in suas sententias descendere, meam pro meo ingenio satagebam confirmare: propalando quoque suarum peccatum. Nec vero modo, qualibuscunque in me verbis fueris invectus, amplius irritasti, quam ut pro fide tibi catholica, proque expositione decreti, et (quod tu ais) gloria Synodi, responderem. Ceterum tui me semper habebis in Christo obsequentissimum, atque ideo ad iussa tua paratiorem, quam litigandi tecum cupidum: quod mihi per te utinam sit semper liberum. Vale.