De natura et gratia libri III, cum Apologia contra Catharinum

Hoc autem loco adversus Lutheranos constituto, euestigio subsequitur, ut cum nonnullis catholicis expostulemus, utrum possit homo dum est in peccato, solo generali Dei influxu, absque speciali auxilio gratiae,¹ opus aliquod utcunque honestum (quod vocant moraliter bonum) agere. Est enim opus moraliter bonum (ut nomen ab scholis recipiamus) illud quod eo est honesto sine naturali intentum, ac circumstantiis vestitum, ut cum non sit gratiae apud Deum et gloriae meritum, nullum sit tamen peccatum, sed infra lineam naturalem, studiosum. Sunt autem quinque hic ex ordine discutienda, ex quorum diffinitione palam constet, quo se vis, facultasque naturalis extendat bene agendo. Id quod ex cap. 4. in hunc locum, copiosius ac limatius differendum, reposuimus. Quinque autem haec sunt. Utrum natura sua valeat homo, etiam qui in peccato existit, verum quodpiam nosse, quod satis sit ad bene moraliter agendum: bonum huiusmodi, velle, et facere: Deum super omnia diligere: divina implere praecepta: ac denique vitando peccata, in bono perseverare. Duo priora hoc capite, et proximo, tria vero reliqua, ca. 22. excutiemus.² Atqui primum omnium id firmum nobis,³ solennemque sit, quod adversus Pelagium sanctum est ab Ecclesia. Porro quod ex puris naturalibus non solum mereri non possumus, aut vitam aeternam, aut nostram iustificationem, verum neque cogitare aliquid (ut ait Paul.) quod illius sit causa, tanquam meritum. Id quod libro secundo discursuri strictius sumus. Ubi et illud enucleandum est, an per naturam suam se saltem homo possit ad gratiam disponere.

Haec catholica veritate constanter praefixa, ante Gregorium Ariminensem neminem legisse memini, qui, quantum iudicio assequi possum, negare hoc cogitaverit, quod primis duabus quaestionibus interrogatur: posse nimirum hominem, dum est in peccato suapte natura, citra specialem succursum Dei, cum nosse, tum etiam, velle, et exequi officium aliquod naturali honestate praeditum. Et hanc nos hic primam statuimus assertionem.⁴ Grego.⁵ vero utrunque negat q. 1. super di. 26. et 27. et 28. in. 2. sentent. Amboque existimat, non solum esse contra Augustinum, cuius innumera (more suo) complicat testimonia, verum coincidere in errorem Pelagii. Addit Sanct. Thomam eiusdem secum fuisse sententiae. Cui subscribit Capreol. eadem distin. 28. idem de S. Thoma arbitrat. Ego vero (quod meum est exile ingenium) ut certo assentior huic contra Gregor. assertae veritati, ita neque sum usquam suspicatus, vel Augustinum, vel S. Thomam contrarium habuisse iudicium: praeterquam quod reliquus theologorum coetus nobiscum sentit, ut ipse confitetur Grego. Et quoniam S. Tho.⁶ inducitur auctor, inde exordiamur. Is. 1. 2. in q. 109. sciscitatur, utrum homo sine gratia aliquod verum cognoscere possit. Et respondet (quantum hic sufficit) hisce verbis. Intellectus humanus habet aliquam formam, scilicet ipsum intelligibile lumen, quod est de se sufficiens ad quaedam intelligibilia cognoscenda: ad ea scilicet, in quorum notitiam per sensibilia possumus devenire: altiora vero intelligibilia intellectus humanus cognoscere non potest, nisi fortiori lumine perficiatur: sicut lumine fidei, vel prophetiae: quod dicitur lumen gratiae, in quantum est naturae superadditum. Sic igitur dicendum est, quod ad cognitionem cuiuscunque veri, homo indiget auxilio divino, ut intellectus a Deo moveatur ad suum actum: non autem indiget ad cognoscendam veritatem in omnibus nova illustratione superaddita naturali illustrationi: sed in quibusdam, quae excedunt naturalem cognitionem. Ecce omni procul dubietate respondet, quod lumine naturali sufficimus multa vera cognoscere: puta, quae per sensibilia (unde autore Arist. incipit nostra cognitio) rimari possumus. Quare cum ait, ad horum cognitionem indigere nos auxilio divino, manifeste id enunciat de generali auxilio Dei, tanquam institutoris et universalis gubernatoris naturae rerum: quippe in quo vivimus, movemur, et sumus. Quocirca dum Capreol. interpretatur,⁷ divum Thomam in hoc sensu, quod licet absque habitu gratiae gratum facientis possimus veritates circa mores cognoscere, non tamen absque speciali auxilio, nescio unde hoc potuit elicere. Etenim quod illic S. Tho. in disputatione profert, est, quid homo possit ex naturalibus suis, quidque non valeat absque ope supernaturali: ubi proinde de gratia gratum faciente nihil meminit. Et quoniam eadem oppositio, qua distant naturalia a supernaturalibus, est inter generale auxilium et speciale, ait, quod ad naturalem quidem veritatem intuendam, ut ipse generavit nobis deus naturale lumen tanquam formam agendi, ita tribuit generale auxilium, tanquam naturalem causam motus. Ad cognoscendum autem supernaturalia, sicuti supernaturali nos lumine illustravit, puta fidei, aut prophetiae, ita ad cognitionem ipsam specialiori nos movet auxilio. Et praeterea sermo S. Tho.⁸ mae non est contractus ad certam cognitionis speciem, scilicet vel practicam vel speculativam, Sed in genere percontatur, atque respondet pari modo de speculativis, et moralibus: absurdissimum vero esset assertu, quod speculativas veritates, utpote iudicia veri coloris, et aliorum sensibilium, perque se notas veritates, et quae consequuntur ex illis, non valeamus sine speciali ope cognoscere. Quod ergo de speculativis, id ipsum et de practicis veritatibus manifeste intelligit. Nimirum quod solo generali auxilio cognoscere utrasque possumus. Et merito quidem. Nam quae, prec., maior difficultas fingi potest in cognoscendo vero practico, quam speculativo? Quod autem ad Augustinum⁹ attinet, patenter de se ipse testatur, huius, quam astruimus, fuisse sententiae li. retract. ca. 4. ubi ait. Non approbo, quod in oratione dixi, (nempe lib. 2. soliloquiorum) Deus qui nisi mundos verum scire voluisti. Respondere enim potest, multos etiam non mundos multa scire vere. Et profecto quando Aug. aut quivis ex Patribus scriptum quippiam reliquisset, quo contraria sententia videretur applaudere, glossandum esset potius, quam deneganda manifesta ratio naturalis. Ea praesertim cui nullus locus scripturae sacrae refragatur, quinimo suffragantur multi. Ubi adnotandum est, quod quemadmodum in speculativis,¹⁰ ita et in practicis, quae ad mores spectant, quaedam sunt naturali rationis luminari commensurata, quaedam vero sublimiora, quam quibus inspiciendis lumen nobis suppetat a natura. Ut enim per se notum est, quantitate totum excellere parti, tam notum et illud principium est, Id facias aliis, quod tibi vis fieri: et quae inde sunt consequentia. Uti, honorare parentes et seniores: subvenire miseris, et id genus reliqua. Atque adeo ut speculabilia illa, ita et haec practica naturali mentis oculo pervia sunt, aut certe naturali diligentia cognoscibilia. Appetit enim homo naturaliter haec scire, ut ait Philosophus, ad quae proinde natura, cum eius finem non excedant, vires nobis sufficiet. Unde in psalmo interroganti David.¹¹ Quis ostendit nobis bona? ipse sibi respondet Signatum est super nos lumen vultus tui domine. Quo doctores intelligunt de lumine naturali. Quinimo Paulus, ubi incusat philosophos,¹² quod cum Deum cognovissent, non tanquam Deum colentes honesta sent, palam loquitur de cognitione naturali; uti omnes agnoscunt enarratores in subiunctis verbis, quibus exponitur, quonam pacto se illis Deus fecerit manifestum. Invisibilia enim, inquit, ipsius a creatura mundi per ea, quae facta sunt intellecta, conspiciuntur. Hoc nanque philosophorum acumen ac munus fuit, ex his quae subiecta sunt sensibus, causas investigando, ad notitiam Dei conscendere. Et quod huiusmodi cognitio sufficeret ad bene agendum, ex eodem etiam loco constantissimum est. Alias non essent inexcusabiles: ut ait Paulus. Quanuis de hoc libro secundo, capitulo undecimo exactior erit sermo.

Assertio secunda.— Quod ergo ad secundam quaestionem progrediamur, secunda hic assertio nobis sit. Quod potest homo solo suffultus generali auxilio, velle, et operari bonum morale. Cuius in promptu est ratio. Ut opus quodlibet sit bonum morale, satis est, ipsum esse rationi naturali consonum, atque ad ius exactum naturale, etiam si nulla super naturam perornetur circumstante qualitate. Nam profecto non aliter dignoscere videor, inter res horum nominum, opus morale, et opus meritorium, quam quod illud soli sit congruens naturali fini, hoc autem in eum, qui supra naturam est, referatur. Illud autem totum potest homo a natura praestare: sane qui cum sit animal rationale, naturalis sit ei scopus a natura praestitus, ut quae rationis sunt consentanea, et cognitione praehendat, et affectu appetat, atque adeo effectu exequatur: ut capitulo quarto dicebamus. Sed ait quispiam forte,¹³ quanuis id nostrapte natura possumus, quatenus rationales sumus, ubi nulla praeisset gratia vel culpa, peccatum tamen originale ademit nobis huiusmodi vigorem. Hoc autem responsum satis existimo capitulo undecimo refutatum esse, ubi exponebamus, quemadmodum praevaricatio illa Protoplasti, solum nos despoliasset originali iustitia cum annexis suis caelestibus donis: nosque reliquisset in puris naturalibus, absque corruptione cuiuspiam naturalis principii. Sed ex eo fuisse laesos vulneratosque in naturalibus, quod non possumus ubique et semper agere secundum rationem, quo nos natura ipsa rationalis agit.

Hic autem locus est, quo nobis Gregorius¹⁴ obviam exit, negans nullum esse opus moraliter bonum, antequam in ultimum finem referatur, qui est Deus. At vero non immerito scholae omnes theologorum sibi reclamant, ut ipse fatetur. Namque vel id sentit de relatione in Deum, quatenus naturali lumine ostenditur, finis esse ultimus universi: atque adeo nostrarum actionum: aut de relatione in ipsum, qua ratione est finis supernaturalis: id est, vires nostras exuperans. Si de priori, ad¹⁵ illam illam certe non est necessarium speciale auxilium. Quia omne bonum, et maxime honestum, ratione intrinseca ordinatum est in Deum. Sane qui cum res conderet, ad se universas retulit, ut capitulo sexto explicatius dictum est. Et ideo quando non sinistra intentione agens praefigitur alius finis, de se ipsum bonum, virtute intenditur in Deum, quoad satis est, ut sit moraliter bonum. Adde, quod actu etiam potest illo primo modo naturaliter referri opus in Deum. Quocirca fallax est collectio illa Gregoriana,¹⁶ Quicunque opus facit alio fine, quam propter Deum, peccat: quicunque non actu illud refert ipsum, alio fine facit, ergo peccat. Est enim secunda praemissa falsa, tum quia licet opus non referatur, nisi in bonum honestum, non sit diverso fine a Deo, tum quia satis est, si actus referatur in ipsum, tanquam in finem naturalem omnium bonorum. Si vero sentiat de relatione secunda, omnino inficias imus, operi moraliter bono necessariam esse illam relationem. Quinimo hoc differt ab opere meritorio. Et quod hoc quidem suum fuerit ipsius inventum¹⁷ (bona pace dixerim doctissimi doctoris) vel hac ratione liquido constat. Id quod in humana est, et naturali ratione positum, non est refellendum, nisi sacra scriptura aut catholica Ecclesiae quoquo pacto adversetur: at scriptura sacra, Ecclesia catholica interprete, solum hoc denegat operibus nostris naturalibus, quod sint merita gratiae et gloriae Dei, definiens adversus Pelagium, in his quae ad nostram iustificationem pertinent, non esse sufficientes mortales, vel aliquid, quasi a nobis cogitare. Ut est videre in concilio Milevitano can. 4. et 5. et explicatius in Arausicano can. 7. ubi id tantum sancitur, quod nemo per naturae vigorem bonum aliquod, quod ad salutem pertinet vitae aeternae, cogitare aut eligere potest absque illuminatione et inspiratione spiritus sancti. Atque idem penitus censet modo praesens Tridentinum in tribus primis canonibus: scilicet, neminem per humanae naturae vires, vel per legis doctrinam absque divina per CHRISTUM gratia posse credere, sperare, aut diligere, quatenus pertinet ad iustificationem. Et ratio est, quod si a nobis, vel (quod ait Paulus)¹⁸ a lege esset iustitia, gratis CHRISTUS pro nobis mortuus esset. Ceterum de bonitate bonorum moralium, sane quae nulla esse affirmamus merita apud Deum, neque proximam gratiae dispositionem, sed quae illis sunt etiam prauis communia, qui nihil de mutanda in Deum mente cogitant, nihil profecto vel scriptura vel Ecclesia prohibuit credere, quod naturalis ratio dictaret. Quandoquidem nullatenus hoc dominicae gratiae derogat. Haec praesertim veritas confirmatur auctoritate illa Apostoli, Gentes quae leges¹⁹ non habent, naturaliter ea quae legis sunt faciunt. Eiusmodi enim legem (scilicet positivam) non habentes, ipsi sibi sunt lex: qui ostendunt opus legis scriptum in cordibus suis. Sed de hoc inferius adhuc, cap. 22. et libro altero, capit. undecimo. Est ergo praeter legitimam causam intrusum, auxilium huiusmodi speciale ad opera moraliter bona. Miraculo enim adscribendum esset,²⁰ ut cap. quarto dicebamus, quod reliquis omnibus natura constantibus potestas a natura suppeteret suos cuiusque fines adipiscendi, homini autem rationali et libero, nullus esset praescriptus a natura scopus et finis, quo possit rationis usu et libertate officia naturaliter referre, quae essent rationi consona. Profecto S. Thomas expresse aliter²¹ sentit. Quinimmo, 1. p. q. 23. introducendo tractatum de praedestinatione, praefigit duos hominis fines, alterum qui excedit proportionem naturae creatae, quae est vita aeterna: alterum qui naturae creatae proportionatus est. Quem res, inquit, creata potest attingere secundum virtutem suae naturae: ad quorum priorem transmittit nos Deus per praedestinationem: ad secundum vero, inquit, non: quia possumus illum assequi per naturam nostram. Quem vel unum locum si consyderassent isti, qui sanctum Thomam in opinionem Gregorii adsciscunt, nunquam fecissent: quandoquidem secundum eum non omne opus moraliter bonum pertinet ad praedestinationem, quod idcirco fieri ab homine potest naturaliter. Ad haec quando 2. 2. q. 10. dixit, non omnia opera infidelium esse peccata, et quando 1. 2. q. 109. adiecit, quod potest homo absque auxilio gratiae implere praecepta quo ad substantiam operum, manifeste asseruit opera moraliter bona sine speciali auxilio: quoniam cum apud ipsum nullum sit opus indifferens, ea quae non sunt mala, bona continuo sunt. Et quod intelligas illa fieri absque auxilio speciali, patet, quia nullum ipse tale ponit, nisi ad praeparationem et dispositionem ad gratiam, ut videre est eadem quaest. modo citata. 1. 2. quaestione 65. articulo secundo: et explicatius 2. 2. quaest. 23. articulo. 7. ait, quod licet perfecta virtus non possit esse extra caritatem, nihilominus vir tus in ordine ad aliquod particulare bonum, et respectu finis ultimi in aliquo genere, scilicet quatenus est finis naturalis boni, potest esse virtus secundum quid. Et quod intelligat naturaliter, adhuc patet in solutione ad primum: ubi ait, quod extra caritatem sit aliqua talis virtus secundum quod homo habet aliquod aliud donum Dei: scilicet fidem, vel spem, vel etiam naturae bonum. Quod cum distinguat contra dona supernaturalia, palam sentit ex puris naturalibus.²²

Sed ut sanctum Thomam missum faciamus, est praeterea ad nostram conclusionem urgentissimum argumentum, communi sensui obvium. Potest homo ex suis naturalibus, id quod suopte genere bonum est, malo fine et circumstantia facere: ergo poterit idem facere propter honestum. Exempli gratia. Potest homo naturali conamine deambulare, sinistra intentione: ergo poterit id facere causa bonae valetudinis: et tunc certe erit bonum morale. Potest homo comedere et bibere naturaliter, quando ei nocet, ergo potest quando prodest. Certe risum tali theologia moveret, qui diceret, posse me comedere sine speciali auxilio pomum, quod est ante me, dum mihi est pestilens: non autem dum est salubre. Praeterea dum quis veritatem illius rei interrogatur, cuius rei est conscius, potest naturaliter negare (quod est peccatum mendacii) cur non poterit, quod facilius est, citra auxilium speciale affirmare? Et potest unus quilibet pro libito suo proiicere denarium in flumen, cur non poterit donare pauperi, sine alia mala circumstantia, eo quod est honestum? Et honorem quem inique valet deferre quisque naturaliter indigne, cur non poterit eundem legitime deferre parentibus, et urbane probis viris? Neque vero me latet istorum responsio:²³ nimirum quod non possunt referri talia opera in ultimum finem, sine speciali auxilio. At responsio haec, petitio est principii. Respondeant enim velim, utrum possit homo huiusmodi minima opera efficere sine auxilio speciali, non actu referendo in superiorem finem, quam propter bonum honestum, vel in deum, ut finis est naturalis boni. Haud equidem negabunt, nisi esse malunt ridiculi. Si vero affirmant, iam demonstratum est, esse bona opera: quia cum sint propter bonum honestum, imo propter Deum, rationi sunt congruentia. Et idcirco suo gradu et modo bona. Et eodem pugione confoditur aliorum responsio,²⁴ qui dicunt posse quidem nos naturaliter bonum ex obiecto, non tamen cum omnibus circumstantiis. Nam si non est necessaria circumstantia illa supernaturalis, reliquae (veluti quando, et ubi oportet) naturaliter adhiberi possunt. Porro vero praeter rationes has naturales videtur, et redemptor noster de hoc nos operum discerniculo erudisse, quae sunt naturaliter bona, citra meritum gratiae: ubi ait, Si diligitis eos, qui vos diligunt, quam mercedem habebitis? nonne et Publicani hoc faciunt?²⁵ Etsi salutaveritis fratres vestros tantum, quid amplius facitis? nonne Ethnici hoc faciunt? Estote ergo vos perfecti, sicut et pater vester caelestis perfectus est. Ibi enim non vituperat officia quae exhibentur propter honestatem humanam et naturales necessitudines, quae sunt bonis et malis communia: sed dicit esse imperfestas virtutes, nisi fiant ex vero et germano amore Dei: quo pater caelestis perfectus diligit se. Cui etiamnum sententiae forte arrisit Apostolus illis verbis, Si Abraham²⁶ ex operibus iustificatus est, habet gloriam, sed non apud Deum. Ubi non damnat naturalem iustitiam, sed ait esse imperfectam.