De natura et gratia libri III, cum Apologia contra Catharinum

HIS quae explanata sunt instructi, facile tria reliqua, quae cap. 20. in quaestionem producebam, possumus expedire. videlicet an possit homo ex puris naturalibus Deum super omnia diligere, servare praecepta eius, ac denique omnia peccata perseveranter devitare. Hoc enim est, de quo nos ubique Lutherani¹ flagellant, et quasi Pelagianos traducunt: hanc semper nobis intentarunt ignominiam, quod asserere pertendamus, homini a natura libertatem cum potestate suppetere, diligendi Deum super omnia, atque servandi praecepta absque speciali eius favore et auxilio. Qua de causa, inquiunt, instituere nos monachatus, aliasque humanas leges, et Pharisaicas cerimonias excogitare, quibus velut pro propriis meritis subnixi, confidimus in amicitiam cum Deo reconciliari, et aeternam comparare beatitudinem. Id quod nemini unquam apud nos in mentem venit, sed apertissime ubique adversus Pelagium theologi omnes dimicant. Quam calumniam lib. 3. cap. de merito congrui, et lib. 3. cap. de impletione legis per auxilium gratiae iterum atque iterum purgabimus. Quo ergo ad id quod propositum est, regrediamur, exordiar ab impletione mandatorum,² de qua cap. iam sexto divisio a nobis facta est theologis solennis, et profecto necessaria. Porro quo implere praecepta uno modo contingit quantum ad substantiam dumtaxat operum. Atqui hoc modo constituimus illic hominem in statu innocentiae potentem fuisse per suam naturam, utpote vestitam originali iustitia, absque alio speciali auxilio implere omnia praecepta, propter naturae tunc sanitatem et robur.

Sit ergo hic de homine lapso propositio prima.³ Potest homo existens in peccato, sive ante receptam fidem, sive cum fide mortua, per sua naturalia, id est, solo generali dei auxilio implere quandoque praecepta, videlicet naturalis iuris, vel divini, vel humani, quantum ad substantiam actus. Quod est dicere, ut nec sit opus illud meritum amicitiae dei, neque adeo simpliciter bonum, sed tamen neque ullo modo peccatum: at opus moraliter bonum, quo novum evitatur peccatum. Propositio est non solum S. Thomae 1. 2. q. 109. art. 4. verum Scoti et omnium theologorum nemine excepto. 2. senten. d. 28. Quanuis Grego. ut sit opus moraliter bonum, exigat suum auxilium speciale.⁴ Aliter autem contingit implere praecepta, puta non solum quantum ad substantiam operis, sed quantum ad modum et finem praecipientis: nempe ut ex caritate hoc fiat, tanquam meritum vitae aeternae. Et de hoc iam diximus ibidem, quod neque Adam in statu innocentiae sufficeret vel minimum praeceptum complere absque gratia Dei gratum faciente: tantum abest, ut nos idem valeamus. De hoc ergo secundo membro conclusionis nihil opus est disputemus: sane de quo Lutheranis unanimis consensus nobiscum est. Sed primum membrum est, de quo a nobis resiliunt, dicentes nullum ab homine evitari posse peccatum absque speciali gratia dei. Quod quanuis duobus capitibus proximis ex parte demonstravimus, denuo etiam nunc corroborandum est.

In praeceptis discernendum est inter substantiam praecepti, et eius finem.⁵ Praecepit nobis Deus (verbi gratia) illa quibus nos ius naturae astrinxerat, puta unum colere Deum, charos honorare parentes, non occidere, et cetera: atque haec quidem ut per ea caritatem Dei, quae auctore Paulo, finis est praecepti, custodiremus.⁶ Sub praeceptis autem aliarum virtutum (quicquid sit de singulari praecepto caritatis) non comprehenditur finis, sed sola ipsorum substantia: ut theologi consentienter agnoscunt cum S. Tho. q. 100. in p. 2.⁷ Porro ut subveniatur parentibus, quando, et ubi oportet, abstineamus a furtis, caedibus, et reliquis flagitiis. Cum ergo opera cuiuscunque legis (ut cap. 6. dicebamus) a ratione proficiscantur, sitque rationalis naturae homo, consequitur, ut opera eiusmodi, quatenus sub praecepto cadunt, naturaliter possit praestare. Eatenus scilicet, ut non sit reus violatae legis, sed nova se illa culpa liberet.

Atqui sic explicatius accipito⁸ vim argumenti, qua parte contra illos pugnat, qui aiunt, obedientiam omnem legis extra gratiam peccatum esse. Si unum quodlibet praeceptum obligamur in gratia et caritate facere (quam tamen caritatem humano conatu consequi nequimus) obligatio illa nasceretur, vel ex praeceptionibus ipsis, quae suis propriis materiis diversa sunt, vel ex singulari mandato caritatis: non quidem ex aliis: quippe quibus id tantum iubemur, ut honorem habeamus parentibus, opitulemur miseris, non furtum, non homicidium, non adulterium faciamus: quorum proximus, intrarisque finis est, ut unicuique ius suum tribuatur, et aliis alii adiumento, subsidioque simus. Neque vero ad id tenemur ex peculiari praecepto caritatis. Nam illud, siquidem affirmativum est, non obligat pro tempore quocunque, atque adeo non est necesse, ut eodem temporis articulo, cum quocunque alio concurrat: sed est tantum exterus, et supremus omnium aliorum finis: et ideo eatenus necessarius, ut aliorum observantia Deo placeat, acceptaque sit illi in meritum vitae aeternae. Alias si ubicunque necessitas alius praecepti accidit, subinde concurreret obligatio caritatis, quicunque in alio delinqueret, contra hanc etiam peccaret: ut quoties quis (verbi gratia) non honoraret parentes, aut furtum perpetraret, duorum esset praeceptorum reus: quod esset praeter veritatem assertum. Et confirmatur praeterea doctrina haec catholicis omnibus receptissima ex ipsorum dogmate Lutheranorum⁹: sane qui in suis iam colloquiis, et apologiis (ut cap. 19. dicebamus) largiuntur nobis suf ficere liberum arbitrium lapsi hominis ad opera illa, et munera naturalia, quae illic retulimus: puta colere agros, alere familiam, benefacere amicis, atque his similia. Haec autem praecepta sunt et consilia iuris naturalis. Cur ergo non eisdem naturae viribus valeamus etiam quandoque praecepta implere decalogi? Eo saltem usque, ut a novo nos reatu servemus incolumes. Sed respondent in Apologia Augustana, quod quanuis externa illa opera ciuilia secundae tabulae sine CHRISTO et sine spiritu sancto aliqua ex parte fieri a nobis possint, non tamen illa quae sunt proprie legis divinae: puta Deum intus ex corde diligere, quod pertinet ad primam tabulam. Itaque nos insimulant et sugillant, quod tantum intueamur praecepta politica et externa, quae pertinent ad secundam tabulam, in quibus posita erat, inquiunt, iustitia philosophorum, non tamen interna, quae pertinet ad primam: in qua proprie consistit lex divina. Huius autem operum diuisionis iure se ipsi possunt auctores iactare. Fuit namque semper ante ipsos merito ignota.¹⁰ Non enim prima et secunda tabula discernuntur per interna et externa opera, sed ex parte obiecti, quia prima tabula continet ea officia, quae deo in se debentur, tam externa quam interna. Secunda vero, illa, quae debentur proximo itidem tam in affectu, quam in effectu. Qui enim iubetur honorare parentes, succurrere indigentibus, non furari, et reliqua, simul etiam praecipitur talem habere voluntatem, quale est opus ipsum imperatum. Praecipimur enim non solum abstinere alieno thoro, alienisque bonis, sed non concupiscere uxorem aut rem proximi. Nec solus impius est, qui non defert externum honorem parentibus, sed qui intus odio habet. Et vice versa, in prima tabula non tantum praecipimur, animo super omnia Deum diligere. Quinimo hoc non est praeceptum contentum intra decalogum, sed praeambulum toti decalogo, quasi quoddam genus per particularia praecepta decalogi distributum, et explicatum.

At primum¹¹ praeceptum primae tabulae est, unum Deum colere. Quo praecipimur nullum alium habere pro Deo, praeter illum verum illique soli honores habere divinos: non modo in animo intus, sed extra in opere. Atqui suo item cuiusque modo de reliquis est sentiendum. Neque vero nos tantum iustitiam philosophorum naturalium, externorumque operum, sed veram iustitiam divinam et totius decalogi agnoscimus. At hoc tantum docemus, quod possumus implere huiusmodi praecepta, et intus in affectu, et extra in effectu, quantum ad substantiam quidem operum quandoque naturaliter, modo iam explicato. Veruntamen quantum ad modum et intentionem praecipientis, ita ut obsequium nostrum acceptum Deo sit ad vitam aeternam, nullatenus, nisi a peccato prius vere liberati per gratuitum beneficium CHRISTI. Ita enim omnes theologi nostri sentiunt, licet nonnulli, compluribus aliis reclamantibus (ut statim lib. 2. patebit) verba aliqua proferant de dilectione Dei super omnia, et merito de congruo: quae sana indigent expositione. Quam facile adversarii ipsi cernerent, nisi nos iam coepissent loco Pelagianorum habere. Quin vero addiderim tandem in calce huius conclusionis, quod qui praecepta impleret metu gehennae, aut infamiae, aut cuiusvis poenae temporalis, nihil peccaret, nec esset transgressor praecepti: quoniam circumstantiae illae, bonae sunt et licitae genere suo. Timere enim malum, nihil aliud est quam bonum. Neque ausculto theologos quosdam, qui autumant obedientiam legis timore poenae, peccatum esse. Si enim intelligerent, quando quis ita esset affectus, ut animo diceret, Nisi obsisteret metus poenae nihil propter Deum legem facerem: faterer affectionem illam peccatum esse. Attamen ubi quempiam non ita deum contemnentem timor poenae a transgressione arcet legis, ibi nihil inest culpae. Licet sit obedientia illa imperfectior.

Quo ergo in diversitatem redeamus: secunda propositio huius capituli est, Quod neque quantum ad substantiam operum possumus in hac per peccatum vulnerata natura, omnia praecepta semper implere.¹² De hac conclusione, sicuti et de praecedenti, nonnulla est inter theologos dissensio. Namque Grego. ut sustinet, nullum morale bonum lapso homini esse possibile absque auxilio speciali Dei, ita protinus et negare cogitur, posse ullum praeceptum quoquo pacto servari absque eodem auxilio. Nam opus praecepti etiam si fiat extra caritatem, est moraliter bonum. Atque adeo falsam reputat conclusionem proxime a nobis assertam, sua tamen opinio iam satis superque expugnata est. Scotus vero et Duran. d. 18. lib. 2. in alterum extremum Gregorio contrarium, vergunt: sane opinati, quod possit homo lapsus, quo ad substantiam operum omnia praecepta facere, licet non tanta promptitudine et facilitate, quam homo naturae integrae: quoniam qua ratione potest unum, potest et aliud, atque adeo omnia. Quanuis Duran. excipiat praecepta fidei et sacramentorum, quae (ut inquit) comitem habent gratiam. De quibus statim dicturi sumus sequenti cap. At S. Tho.¹³ medius ait, quod quanuis in statu naturae integrae poterat homo ex suis naturalibus servare omnia, tamen natura iam saucia minime id valet. Sed est sicut homo ex infirmitate languens, aut caecutiens, qui potest passus aliquot recta ire, haud tamen longius progredi. Non equidem negamus, quin quodcunque¹⁴ genus praecepti possit homo implere quantum ad substantiam, sed tamen non potest omnia: id est, non potest diu durare quin decidat, nisi Deus peculiare ferat auxilium. Et revera experientia abunde id comprobat. Oculis enim cernimus, homines a gratia dei abalienatos frequenter corruere, nec esse adversus tentationes validos. Unde non consequitur, Si possit homo unam vel alteram sensualitatis incursionem sustinere, quod possit plures. Aut si possit aliqua officia, possit omnia. Ut in exemplo valetudinarii compertum est. Et de peccatis venialibus, etiam in eo qui est in gratia omnes negant consequentiam. Unde August. lib. de haeresibus, Ad haeresim inquit Pelagianorum pertinere, ut credant sine gratia hominem posse facere omnia divina mandata. Omnia, inquit, non aliqua. Et eodem pertinet quintus canon Concilii Milevitani,¹⁵ quo anathema pronuntiatur quicunque dixerit, ideo nobis gratiam iustificationis dari, ut quod facere per liberum iubemur arbitrium, facilius possimus implere per gratiam, tanquam et si gratia non daretur, non quidem facile, sed tamen possimus etiam sine illa, implere divina mandata. Atqui ubi dicitur mandata, intelligitur, omnia. Quamobrem non solum damnatum est adversus Pelagium, quod possumus meritorie implere mandata, sed etiam quod possimus omnia, quantum ad substantiam, ut cap. proximo dicebamus inter respondendum Gregorio. Enimuero, ut cap. 13. expositum dedimus, utranque plagam accepimus ex culpa Adae, nempe in supernaturalibus, quod non possumus gratiam et gloriam nostris viribus promereri, et in naturalibus, quod neque valemus eisdem omnia rationis officia, uti Adam, perficere: unde August. de pec. me. lib. 2. cap. 5. Iusta (inquit) agere, vel iustitiae praeceptum omni ex parte implere non possumus, nisi adiuvemur a Deo. Atque ita intelligendus est locus Pauli, Gentes quae legem non habent, naturaliter quae legis sunt faciunt. Nempe, non quod omnia possint, sed aliqua. Atque id quidem per opera moraliter bona: nam meritorie nihil fieri potest sine auxilio Dei. Et ita intelligendi sunt canones 9. et 20. concilii Arausicani,¹⁶ ubi decernitur, quod nulla facit homo bona, quae non Deus praestet ut faciat homo. Scilicet quod bona moralia praestat per generale auxilium: meritoria vero, per speciale. Nimirum ut omnia sicut oportet, agere valeamus: ut habetur can. 6.

At de dilectione Dei,¹⁷ quod alterum membrum est interrogationis huius capitis, implicatior est, ac magis perplexa dubitatio. Videlicet an distinctio haec operum, quantum ad substantiam, et quantum ad modum, locum etiam habeat in dilectione dei super omnia. Quod est dicere, an possit homo humanitus cum solo generali Dei iuvamine habere dilectionem dei super omnia, duntaxat quantum ad substantiam actus: itaque per illam impleat praeceptum dilectionis ut liberet se a nova culpa, non tamen sufficiat obtinere divinam gratiam. Apparet enim primo aspectu contradictio, quod sit dilectio Dei super omnia, absque gratum faciente gratia: quoniam neque dilectio aliud est, quam caritas, nec caritas aliter, quam cum gratia esse potest. Et quoniam hic locus est, ut paulo ante dicebamus, ubi Lutherani ex nonnullis verbis Scoti occasionem nacti, manifestarios nos Pelagianos faciunt, nemo mihi vitio dabit, quod paulo latius solito rem hanc scholastice discutiam. Namque in catholicis, etiam qui hactenus a nobis scripserunt, claritas semper huius implexi loci desideratur. Primum omnium, quo punctum, et nervus huius interrogationis aperiatur, duobus, tribusve modis usurpant theologi vocem hanc, Dilectio Dei super omnia.¹⁸ Uno modo pro singulari actu amoris erga Deum, qualis hac oratione profertur, Volo Deo in omnibus et per omnia complacere. Et hanc vocant dilectionem imperfectam, et obiectivam, atque adeo naturalem: quia potest esse cum peccato mortali. Alia est perfecta et executiva, atque efficax praeceptorum Dei. Quae quidem non dicit tantum singularem actum, sed universalem observantiam mandatorum. Quae propterea supernaturalis est ex gratia orta. Haec quidem distinctio fundari in illo forte posset Ioannis,¹⁹ Qui dicit se nosse Deum, et mandata eius non custodit, mendax est. Qui autem servat verbum eius, vere in hoc caritas Dei perfecta est. Quasi alia sit caritas imperfecta: utpote solus actus voluntatis, quo quis dicit, Volo Deo in omnibus placere: qui tamen actus non est efficax. Et, Non omnis, inquit CHRISTUS,²⁰ qui dicit mihi domine domine, intrabit in regnum caelorum, sed qui facit voluntatem patris mei. Quasi dicat, Sunt qui in affectu dicunt, domine domine, et in effectu non obsequuntur voluntati domini. Et quod primus actus possit haberi naturaliter, est vulgatum argumentum. Potest quis eiusmodi actum habere erga parentem, erga filium, erga aliquemque utique amicum: quid ergo obstat, quo minus possit eundem habere erga Deum? Eo vel maxime, quod, ut dicebamus capitulo 4. et capitulo 20. potest homo naturaliter cognoscere, Deum esse finem omnium. Quinimo ut praefati sumus cap. 6. naturalis inclinatio hominis est deum supra se diligere. Hoc argumento²¹ conficiunt nonnulli, posse a nobis deum diligi super omnia naturaliter. Quod revera et absonum est christianis auribus, et praeter rationem collectum. Nam esto, haberi ille actus naturaliter possit ab illo, etiam qui est in peccato mortali, nequaquam dicendus est dilectio Dei super omnia. Enimuero dilectio Dei super omnia, quod vox ipsa statim primo sono auribus exhibet, est, qua ita quis deum diligit, ut ipsum omnibus praeferat, seque et sua omnia in ipsum referat: saltem nihil divinae amicitiae contrarium admittat: iuxta euangelicam vocem,²² Ex toto corde, ex tota mente. Contrarium inquam: quoniam venialia non obstant dilectioni Dei super omnia.

Hanc autem dilectionem fateor, binam esse:²³ sane alteram naturalem, et alteram supernaturalem. Quocirca doctissime profecto et meditatissime S. Thom. 1. 2. q. 109. ar. 3. percontatus, an sine auxilio gratiae possit naturaliter homo Deum diligere super omnia, respondet affirmando de homine in statu naturae integrae, et simpliciter id negando de homine lapso. Et causa est, quoniam homo in statu innocentiae ratione suae naturae, iustitiae originali institutae, consyderatus etiam absque gratia gratum faciente et alio speciali auxilio, cum nulla haberet causam peccandi, poterat perseveranter implere praecepta omnia quo ad substantiam per opera moraliter bona, et pari ratione uno actu vere referre se et omnia sua in deum, tanquam finem naturalis boni. Homo autem lapsus non item, quia non potest naturaliter, nec quantum ad substantiam operum, omnia servare praecepta, quare neque omnia uno actu mentis vere referre in ipsum: siquidem absque speciali auxilio non potest non incidere in culpam, quae sit contra divinam amicitiam. Ob idque actus ille diligendi deum supra nominatus, non est censendus dilectio Dei super omnia. Tertio tamen modo accipitur dilectio²⁴ pro vera amicitia dei, ita placens Deo, ut sit meritum vitae aeternae: nempe qua diligitur Deus, non modo tanquam finis naturalis rerum, sed tanquam supernaturalis, beans intellectuales rationalesque personas. Et haec non solum in statu naturae lapsae, sed neque in illo naturae integrae poterat esse absque auxilio gratiae. Quamobrem eodem art. 3. in solutione ad primum distinguit S. Tho.²⁵ duas dilectiones dei super omnia in Adam, scilicet naturalem, et supernaturalem: altera qua omnia referuntur in Deum, quatenus finis est naturalis boni: altera vero, qua diligitur tanquam obiectum beatitudinis. Per haec apertissime intelligitur doctrina eiusdem doctoris 1. 2. quaestione 100. arti. 10. Ubi disputans, utrum modus caritatis cadat in praecepto, id negat de reliquis: affirmat vero de praecepto ipso caritatis. Ait enim ut supra dicebamus, quod non, quotiescunque occurrit materia et tempus aliorum praeceptorum tenemur ea facere ex caritate: quoniam caritas est finis extrinsecus aliorum: id est, extra ipsorum substantiam. Quandocunque vero occurrit praeceptum singulare dilectionis dei, tenemur omnia in ipsum referre, quoniam intra eius substantiam est diligere ex toto corde. Unde elicit, quod reliqua quidem implere possumus naturaliter, modo exposito in prima conclusione: hoc vero, minime, nisi auxilio speciali: quod tamen Deus paratissimus est nobis annuentibus ferre. His praehabitis, conclusio est²⁶ tertia huius capitis. Homo lapsus non potest diligere Deum super omnia ex puris naturalibus. Quae sic demonstratur. Diligere Deum super omnia, est omnia in ipsum referre: puta omnia praecepta eius facere, ut nulla admittatur contraria culpa: iuxta illud, Qui habet mandata mea et servat ea, ille est qui diligit me.²⁷ Et, Si quis diligit me, sermonem meum servabit, et pater meus diliget eum. Haec autem homo lapsus facere nequit sola virtute naturali: tum propter naturae infirmitatem, tum propter tam multa pericula, quae per praevaricationem protoplasti nobis iniecta sunt: ergo neque Deum valet super omnia diligere.

Unde Aug. in epistola ad Vitalem. Liberum arbitrium ad diligendum Deum peccati granditate perdidimus. Et in de gratia et libero arbitrio cap. 18. ubi hunc locum ex professo constituit, omnino condemnat tanquam Pelagianum, quod dilectio dei non sit suum ipsius donum: his verbis. Unde est in hominibus caritas dei et proximi, nisi ex ipso deo? Nam si non ex deo, sed ex hominibus, vicerunt Pelagiani: si autem ex deo, vicimus Pelagianos. Et subdit verba Ioan.²⁸ Charissimi diligamus nos invicem, quia caritas ex Deo est. Primum inquit (scilicet, diligamus invicem) lex est: quod autem subditur, Dilectio a Deo est, gratia est. Haec Aug. Quasi dicat, Diligere deum et proximum, idem est quod implere legem: et ideo ipse qui praecipit, dat ut possimus implere, atque adeo diligere. Et in de correp. et gra. ut cap. 20. supra citatum est. Sine gratia inquit, nullum prorsus bonum homines faciunt. Non solum ut monstrante ipsa quid faciendum sit sciant, verum etiam, ut praestante ipsa faciant cum dilectione quod sciunt. Et in Concilio Milevitano can. 4.²⁹ anathemate percellitur, qui negaverit per gratiam CHRISTI non solum intelligentia in nobis mandatorum aperiri, verum praestari etiam, ut quod faciendum cognoverimus, facere diligamus atque valeamus. Et in Concilio Arausi. can. 25. Prorsus donum dei est diligere deum. In summa,³⁰ ubique dilectio et fides pari ratione asseruntur dei dona: quia sicut non omnia supernaturalia certo ac firmiter credere absque numine possumus, ita neque omnia facere: unde ratio constat dilectionis. Concinit scriptura sacra. Nam sicut Paul. ubique repetit fidem non ex nobis, sed donum dei esse,³¹ ita caritas dei, inquit, diffusa est in cordibus nostris per spiritum sanctum qui datus est nobis.

At dubium est hic praecipuum.³² Sit ne particulare praeceptum dilectionis dei. Et deinde quidnam est, quod illo praecipimur? Ad haec, quando necessitas eius contingit. Cogitabit enim quis forte, non esse singulare praeceptum, sed genus quoddam omnibus praeceptionibus decalogi virtute contentum, et particulatim explicatum. Ita ut deum diligere super omnia, nihil aliud sit, quam praecepta sua servare, ut visi sumus hactenus dicere: iuxta verba evangelica, Si quis diligit me sermonem meum servabit. Et Paulus postquam singulatim denarravit catalogum, infert,³³ Plenitudo ergo legis est dilectio. Praesertim quod aliud subiectum mandatum diligendi proximum, non videtur singularem habere materiam, praeterquam illam, quae per praecepta secundae tabulae distribuitur. Atque ideo neque apparet, quid sit diligere deum, quam ipsum colere, non iurare vana per eum, sabbata eius sanctificare: quae scripta sunt in prima tabula. His veruntamen nihil obstantibus, nemini ambigendum est, quo minus sit peculiare praeceptum dilectionis dei. Quippe cum sub legis forma, et tenore editum sit, Diliges dominum Deum tuum ex toto corde tuo,³⁴ et ex tota anima tua, et ex tota mente tua, et ex tota virtute. Ubi non solum dilectio imperatur, sed modus etiam dilectionis. Atque ratio et causa cur debuit propria statui praeceptio dilectionis, est, quod, ut ait Paul. finis praecepti est caritas.³⁵ Et CHRISTUS, In his duobus mandatis tota lex pendet, et prophetae.³⁶ Nempe quia tota lex in hoc posita est, ut caritas inter nos et deum, ideoque inter nos invicem constet. Non autem satis est praecepta ferri de mediis, quibus venitur ad finem, nisi et praeceptum prius statuatur ipsius finis, tanquam scopus, quo intendenda reliqua sunt et referenda. Et de hoc nulla est theologorum dissensio, sed de materia eius, et tempore. Sunt enim qui hoc praecepto solum internum actum dilectionis arbitrantur iuberi, quo nos nostrasque actiones referamus in deum. Et ideo cum sit affirmativum, non obligans pro universo tempore, statuit Scot.³⁷ lib. 3. d. 27. tempora implendi hoc praeceptum, esse dies festos: illis enim, inquit, tenemur recolligere, nos ascendendo mente in deum. Non est tamen, inquit, simile de praecepto diligendi proximum. Hic veruntamen non est locus disputandi, an mandato illo tertio primae tabulae, Sabbata sanctifices, astringamur habere huiusmodi actum amoris: at plurimi sunt, quibus hoc non potest persuasum esse, quoniam praecepto illo solum indicitur in sensu litterali requies ab omni opere servili. Et quanuis finis Ecclesiae obligantis nos interesse sacris, fuerit, ut superna animo meditantes, immortali deo, tum ob infinitam suam divinitatem, laudes dicamus, tum de sua in nos beneficentia habeamus gratias, tamen finis praecepti, ut paulo ante dicebamus, non cadit sub praecepto. Quemadmodum licet Ecclesia nos quadragesimali observatione extenuare in carne intendat, ut liberior mens spiritualibus accommodetur, tamen finis ille non est in praecepto, sed tantum ciborum abstinentia. Marsil.³⁸ vir profecto inter theologos egregie doctus lib. 2. q. 18. tenet lege hac dilectionis obligari homines, servare gratiam et amicitiam Dei, et perditam recuperare. Tum quia haec ipsa videtur esse notio huius nominis, dilectio, tum maxime, quoniam alias qui esset in peccato mortali, servando omnia praecepta divina, maneret semper in peccato: contra dictum Evangelii,³⁹ Si vis ad vitam ingredi serva mandata. Illationem autem inde sibi persuadet, quod ut ipse credit, potest quisvis in peccato servare omnia praecepta decalogi quoad substantiam operum, vitando nova peccata. Si ergo non restat illi singulare praeceptum recuperandae gratiae, sit, ut servando omnia praecepta exulet perpetuo a regno caelesti. Haec tamen opinio non est tantae probabilitatis,⁴⁰ quam forte appareat vulgo: quoniam praeceptiones legis non sunt de habitibus, et minus de his quae a Deo nobis donantur, atque multo minime de gratia. Non enim iubemur persolvere debita ex habitu iustitiae, aut liberalitatis, sed tantum persolvere ad iustum, licet habitus consuetudine ingeneretur. Multo minus praeceptum nobis est proprium acquirendae aut retinendae gratiae, quae donum Dei est, sed ea duntaxat faciendi, quae praecepta ipsa explicant. Quam tamen obedientiam subsequitur augmentum gratiae, per quam acceptamur ad gloriam: iuxta illud: Si haec scitis, beati eritis, si feceritis ea. Et pariter⁴¹ censendum est de praecepto dilectionis, nempe quod aliqua nobis illic mandetur actio.

Haud equidem inficiamur, teneri nos vivere⁴² in gratia dei: id vero non proprio praecepto, sed per consequutionem. Tenemur inquam, asserere nos in amicitia divina, non furando, non maechando, nullum itaque praetereundo aliorum praeceptum. Namque si peculiaris posita esset lex perseverandi in gratia, rediret argumentum, quod paulo ante faciebamus: utpote quod quoties quis contra quodlibet aliorum mandatorum delinquendo a gratia excideret, non unum committeret, sed duo delicta. Et (quod maiorem prae se fert incredibilitatem) quandiu quis persisteret in uno peccato, nova iugiter accumularet, ex eo quod non resipisceret.

Dicamus ergo observantiam huius praecepti dilectionis positam⁴³ esse, non in actione tantum voluntatis intimae, verum in officiis etiam aliis nonnunquam debitis. Neque vero semel in vita, quod quidam satis esse arbitrantur, quin pluries obtingere et potest et solet, ubi sit debita. Esset namque pene supervacanea lex, et maxime dilectionis dei, quae per totam vitam unum tantum legitimum haberet articulum temporis: neque illum certum. Quod si roges, quam sint contingentia ista tempora huius praecepti?⁴⁴ Primum nihil profecto ambigo, quin aliquando homo obligatione huius legis teneatur se Deo mente dicare, suaque ipsi referre instituta vivendi, saltem in genere, proponendo bene agere. Non est quod pertinacius contendam hoc necessarium esse, quam primum quis venit ad usum rationis, utpote quando iam cognitionem habet Dei, discretionemque boni et mali: ut auctor est sanctus Thomas. Tametsi hoc (nisi quod tempus non suppetit illius explicandi) non careat probabilitate: sed id tantum affirmo, quod saltem aliquando circa initium vitae ex praecepto dilectionis a iure naturae derivato, tenetur id homo facere. Etenim quod plerique aiunt, tempus huius praecepti illud maxime esse, quod est articulus mortis, improbabile mihi prorsus est, ex eo, quod cum praeceptum dilectionis sit praeceptum amicitiae conciliandae, conservandaeque per totam vitam cum Deo, ridiculum sane videtur, quod non obliget usque ad exitum: quando iam nullum superest tempus bene merendi de Deo. Igitur ut princeps a milite sacramentum exigit, et fidem amicitiae: etiam, si opus fuerit, oppetendae mortis: et quicunque in suam familiam quempiam recipit, id primum requirit, ut suam sibi polliceatur fidem, amorem, et diligentiam: ita nos prorsus Deus obstrinxit hoc praecepto dilectionis. Atque haec est ceremonia baptismi: ubi damus nomina in militiam CHRISTI. Sed ais, iam hoc ergo praeceptum ibidem completur. Haud equidem nego, sed primum dico, hoc fuisse etiam praeceptum legis naturalis ante baptismum: et modo coniicio, quod postquam Christianus adoleverit usque ad usum rationis, debeat aliquando hunc actum dilectionis habere: quam virtute professus est in baptismo. Neque argumentum, quod huic assertioni obiicitur, ita multum habet roboris: puta quod rari sint qui ita faciant: rarissimi autem, qui huius negligentiae et omissionis poenitentiam egerint. Enimuero contra ego dico, in more Christianis esse, continenter se Deo suaque obsequia referre, et huiusmodi praetermissa religionis culpam confiteri. Praeter hunc casum occurrunt etiam tempora⁴⁵ huius praecepti, quando offertur necessitas martyrii, vel inter infideles, vel contra haereticos: ubi fides et religio periclitatur. Neque tunc tantum, sed quoties quis audit blasphemum hominem de deo obloquentem, tenetur non solum praecepto correptios proximi, sed certe dilectionis⁴⁶ dei, respondere pro deo, proque eius honore, et nomine glorioso. Haec enim vera est lex amicitiae. Quinimo et praeceptum dilectionis proximi, cuius supra meminimus, praeter ea quae cavetur in decalogo, adfert secum alias necessitudines. Etenim quando videmus vitam, honorem, aut substantiam proximi magno subesse periculo, unde nos ipsum citra magnam iacturam nostram possemus eripere, id profecto tenemur virtute huius praecepti. Quinimo et vitam ipsam, saltem pro Republica, perstringimur nonnunquam exponere: quod philosophos ipsos natura perdocuit.

Igitur ad propositam quaestionem descendamus enodandam de dilectione⁴⁷ dei. Videlicet an possit etiam praeceptum hoc impleri sicut cetera, quantum ad substantiam actus extra gratiam dei. Ad quam non simplex, sed triplex responsio est. Prima. Potest nonnunquam ex parte adimpleri praeceptum dilectionis quantum ad substantiam. Puta, quando occurrit necessitas faciendi peculiare aliquod externum opus: ut respondere pro deo, tuerique eius honorem, quod proprie pertinet ad praeceptum dilectionis: et si quid aliud est simile. Tunc enim nihil aliud cadit sub tali praecepto. Secundum membrum responsionis est, quod actum illum singularem quo obiective (ut lingua scholastica loqui liceat) Deus diligitur, habere quis potest extra gratiam, imo extra fidem: ut supra satis demonstratum est. Potest enim quis naturaliter illam habere animi affectionem, quae est, Volo deo in omnibus, et per omnia placere: etiam dum non faciat totum quod debet, ne obicem opponat divinae gratiae et auxilio: utpote qui aliquo errore culpa sua laborat. Potest enim infidelis, haereticus, vel ufurarius sic affectus erga deum, nihilosecius existimare suam legem aut sectam veram esse, vitaeque institutum, licitum. Atque haec censeri, dicique potest dilectionis impletio, quoad substantiam. Qua de causa ait S. Thom. 3. sent. d. 27. q. 2. quod nulla virtus est vera virtus sine gratia: neque ipsa caritas. Ubi significat, actum esse posse caritatis quoad substantiam absque gratia, et idcirco absque modo caritatis. Tertia itaque propositio est. Ubi occurrit tempus praecepti caritatis, id est, actus internae dilectionis, non satis est ad evitandum peccatum, impleri hoc modo quo ad substantiam, sicuti in reliquis omnibus praeceptis, sed necesse est impleri etiam quo ad modum. In hoc enim praeceptum hoc differt ab reliquis, quod modus ipse caritatis cadit sub praecepto: scilicet, diligere ex toto corde, ex tota anima, ex tota mente: quod est, ita referre se et sua in deum, ut nullum in corde habeat contrarium obicem, quo minus assentiat et cooperetur auxilio dei. Haud tamen intelligas praeceptum dilectionis, idem esse, quod praeceptum implendi totam legem: illud enim non est unum, sed plurima: ut, Unum cole Deum, Non occides, etc. sed est praeceptum illius actus, qui non secum admittit peccatum: et ideo habet, tanquam circumstantiam, observationem aliorum mandatorum. Quocirca sicut mandata omnia, natura lapsa, non possumus sine auxilio speciali servare, ita neque eiusmodi actum habere referendi legitime omnia in Deum: quod tamen poterat Adam. Quare cum duplicem ipse potuisset habere dilectionem Dei super omnia: scilicet naturalem, qua evitasset omnia peccata, et supernaturalem, qua mereretur aeternam gloriam, nos non possumus habere nisi unam supernaturalem. Et hic est intellectus S. Thom. 1. 2. q. 100. art. 10. Ubi ait, hoc praeceptum non posse impleri, nisi per actum, quo homo auxilio speciali disponat se ad gratiam. Nec inde fit consequens, ut Deus praecipiat nobis impossibile, cum promptissimum nobis offerat auxilium. Neque rursus inde sequitur, praeceptum esse de habenda gratia, quod supra reprobavimus, sed est praeceptum de officio nostro: quod divinitus adiutum subsequitur gratia.

Ex his tria eliciuntur minime silenda.⁴⁸ Primum quod ceterorum singula praecepta impleri semper possunt extra gratiam: etiam ubi nulla subsequatur gratia: non quidem ut obsequium sit Deo acceptum, sed ut se homo a nova culpa eripiat: quoniam modus, scilicet ex toto corde, non est de essentia aliorum praeceptorum. Et quidem de praeceptis secundae tabulae, iam explicatum est. Sed id etiam asseritur contra Durandum⁴⁹ de praeceptis fidei, et sacramentorum. Potest enim quis hoc imperfecto modo, implere praeceptum baptismi extra gratiam, ut si baptizetur, putans se nullum ponere obicem, cum tamen sua culpa laboret aliqua ignorantia alicuius peccati, in quo est: non adhibens diligentiam quam debebat vestigandae veritatis. Et si ita dispositus accedat ad confessionem, credo immunis erit pariter a nova culpa omissionis illius praecepti: licet propter oc cultum obicem, non sit suscipiendae gratiae idoneus. Non nego quin fuerit necessaria revelatio fidei, vel in suscipiente, vel in alio qui coeperit praedicare: sed dico, quod poterit quis sacramentum recipere sine gratia: dum cum tali obice baptizatur, aut confitetur.

Secundum quod ex supradictis elicitur, est,⁵⁰ quod nullus prorsus est actus unus singularis in viro iusto, cuius similis quantum ad substantiam esse non possit in eo qui est extra gratiam dei. Imo vero cum per se notum sit celebratissimum illud axioma, quod bonum est ex integra causa, malum autem ex defectu cuiuscunque necessariae circumstantiae, nullus est actus adeo heroicus, quin mutata circumstantia, fiat malus. Actus inquam ipse dilectionis Dei, ut ex supremo iudicii capiamus inferiorum, si fiat quando non oportet, erit peccatum. Utpote si quando quis tenetur vacare aliis necessario officio, ut succurrere misero extrema patienti, praedicare, seu administrare quodcunque aliud munus publicum, tum mavult quietus manere in contemplatione dei, atque ea de causa debitum officium deserit: certe actus ille dilectionis peccatum est, quia causa peccati. Quocirca nullus esse potest actus dilectionis adeo perfectus, qui sit in individuo essentialiter bonus, sed omnis carere potest comitatu gratiae dei. Atqui tunc sortitur simpliciter nomen dilectionis, cum nihil adest operis, quod amicitiae divinae adversatur.

Postremo deinceps⁵¹ ex istis colligimus, neminem, citra privilegium speciale revelationis, certum esse posse sui status: puta an sit in gratia, nec ne. Cum enim misericordia Dei nostra exigat opera, quae, ut modo dicebamus, similia esse possunt in iustificato, et in eo qui ob inscitiam aliquam extra gratiam dei est, non restat unde talem certitudinem habeat: qualis est scientiae aut catholicae fidei. Talem enim omnino amore Dei in se experitur infidelis et haereticus, quantum ad substantiam, qualem catholicus, eodemque fervore et conatu mortem oppetere pro sua fide. Sed de hoc iustum tractatum fecimus lib. 3.

His de impletione praeceptorum et dilectione Dei expeditis,⁵² citra negotium patescit de evitando omni peccato: quae sit huius capitis conclusio quarta, Nemo in statu naturae lapsae valet absque auxilio speciali gratiae vitare omne peccatum. Patet ex secunda ante asserta propositione, quia si non potest propter infirmitatem naturae implere omnia praecepta, sit, ut nec possit vitare omnia peccata, non solum venialia, sed neque mortalia. Quoniam venialia, neque in gratia possunt vitari omnia: ut lib. 3. dicturi sumus. Superflua est hic distinctio quorundam inter praeteritum et futurum peccatum: videlicet, quod praeteritum non possumus vitare sine gratia, bene tamen futurum. Nam reatum praeteriti peccati non dicimur vitare, sed ab illo liberari: quod constitutissimum est, fieri non posse, nisi per gratiam CHRISTI: vitari autem et caveri dicitur respectu futuri. Et de illo statuitur hic haec quarta conclusio: quae est S. Thomae eadem q. 109. 1. 2. art. 8.⁵³ Potest enim, inquit, homo ante gratiam singula mortalia vitare, non tamen diu manere absque mortali. Et est profecto pulchra analogia, quam supponit huic conclusioni. Nempe quod quemadmodum ex eo quod appetitus sensualis non est plene rationi subditus, non potest homo, etiam in gratia per quam subditus est Deo, omnia vitare venialia: ita ex eo, quod extra gratiam ratio non est omnino subiecta Deo, qui est finis nostrarum actionum, non potest homo non aliquando offendere circa media contra eundem finem: quod est mortale. Unde super Ezechielem Grego.⁵⁴ Peccatum quod mox per poenitentiam non deletur, suo pondere ad aliud trahit. Et Chrysost.⁵⁵ super illud Matth. 21. Solvite et adducite mihi, Sicut navis, inquit, fracto gubernaculo, non quo vult vadit, sed quo tempestas impellit, ita homo, divinae gratiae auxilio perdito, non agit quod vult, sed quod diabolus ei intendit. Et hanc pariter sententiam pronuntiauit Ecclesia contra Pelagium in concilio Mile. et in Carthagi.⁵⁶ ut refert August. ad Paulinum: scilicet, quod liberum arbitrium non est firmum et validum ad non peccandum sine auxilio Dei: ut supra cap. 21. dicebamus.

Postrema denique conclusio⁵⁷ huius capitis, ex superioribus appendix est, quod absque auxilio speciali non potest homo perseverare in gratia: sed haec, quia de homine iam iustificato enuntiatio est, ad tertium lib. pertinet.