De natura et gratia libri III, cum Apologia contra Catharinum

Secundum quod operibus nostris per gratiam Dei competit, est, ut per illa satisfaciamus pro peccatis. Non quidem pro culpa, antequam remittantur, sed pro debitis poenis, quae culpa remissa, reliquae fiunt, ut in confessione S. Tridentinae Synodi, cap. 14. habetur.¹ Haec autem disputatio duo habet membra. Primum de ea re, quam praesupponit, et alterum de ea quam inuestigat. Supponimus enim, non in universum cuicunque indulgetur culpa, condonari totam poenam: sciscitamur autem, an id quod reliquum est poenae, persolvere homo valeat in hoc seculo per bona opera.

De primo non ita hic multum sermonem habebimus, illud quippe ad tractatum sacramentorum peculiarius spectat. Sed tamen neque possumus non aliquam mentionem facere, non solum ad explicationem disputationis, verum et quia de hoc pronunciauit S. Synodus. Articulus² fuit quintum assertionum Lutheri, quo solennem illam partitionem poenitentiae in tres partes respuit. Addit tamen non negare contritionem et confessionem, sed satisfactionem. Hinc enim, ut lib. 2. c. 5. enarravim, coepit Ecclesia Romanae oblatrare, ex odio scilicet indulgentiarum. Sed vide, quam sit annexa satisfactio confessioni. Initio solum repulerant satisfactionem, inde tamen facile expugnata illis est confessio.³ Namque in hoc potissimum est a Deo instituta confessio, ut secundum mensuram delicti, arbitrio sacerdotum statueretur plagarum modus, atque adeo oleo, et vino curaretur infirmus. Ubi autem semel hunc errorem devorarunt, quod per fidem condonantur plenissime omnia peccata, quoad culpam et poenam, inde illis consequentissimum fuit, non esse necessariam confessionem singulorum peccatorum: sed in genere ad protestandum fidem. Quo fit, ut mera fuerit inscitia Lutheri, quinimo perniciosissimus ausus,⁴ negare satisfactionem: illa ratione, quod hoc verbum non est expressum in sacra scriptura. Nullum enim adfert argumentum, nisi quia non possumus ostendere, ubi sit in scriptura nomen satisfacere, aut quod pro peccato mortali, debeat quis satisfacere septem annis. Nam illud inquit, Quodcunque ligaveris super⁵ terram, erit ligatum et in caelis, et quodcunque solveris, erit solutum. Et, Quorum remiseritis peccata, remissa erunt, et quorum retinueritis, retenta, ad remissionem, inquit, culpae, pertinet, non ad satisfactionem. Alias dicere debuit, Quorum remiseritis satisfactiones. At vero, praeterquam, quod iure optimo multa recipit Ecclesia ex monumentis Patrum, scripturae sacrae interpretum, licet in ea non sint formaliter, re nihilominus satisfactionis evidentissime colligimus, tum ex aliis locis sacrae paginae, tum clarissime ex his modo commemoratis.⁶ Enimuero remissio, et absolutio peccatorum (quod isti non consyderant) non ad culpam tantum refertur, verum et ad poenam. Utroque enim modo ligatur peccator: scilicet, ut inimicus sit Deo, et praeterea dignus poena. Et ideo ab utroque absoluitur per gratiam CHRISTI. At quia misericordia Dei nunquam est sine iustitia, quamvis in cruce sufficienter, et meritus fuerit, et satisfecerit pro omnibus peccatis totius mundi, efficaciter tamen noluit singulis applicare, aut meritum, aut satisfactionem, nisi quatenus unusquisque libere assenserit, et cooperatum fuerit adiutorio ipsius. Qua de causa, ut non omnes ad eundem gradum amicitiae recipit, dum convertuntur, ita neque eius iustitiae fuit congruens, remissa culpa, et aeterna poena, unicuique remitti de temporali, nisi iuxta proportionem conatus, quo se quisque convertit. De baptismo vero quo sepelimur cum CHRISTO, et renascimur in novam vitam, diversa est ratio: ut paulo post explicabim. Et quoniam neque ille actus est in oibus aequalis, neque scelera paria, prouidentissime hoc commisit iudicio Ecclesiae, et ministrorum eius. Et hic est sensus legitimus illorum verborum, Quodcunque ligaveritis, et quodcunque solveritis. Et, Quorum remiseritis et retinueritis.⁷ Videlicet, vos instituo iudices, quorum iudicio, clave non errante, ego stabo: ut quodcunque, et quomodocunque remiseritis, aut retinueritis, sit remissum et retentum. Hoc est, quam poenam esse, vel remittendam, vel retinendam, imponendam poenitenti, clave non errante, iudicaveritis, coram meo itidem tribunali erit remissa, et retenta. Ex quo ideo uno loco, ambas poenitentiae partes elicuerunt Patres: scilicet confessionem, et satisfactionem. Nam cum res sit in Evangelio patens, nulla est iniuria, si nomine congruentissimo significetur. Neque vero nomen est novum, uti Luther. antem antiquitatem habuisset exploratam, arbitratus fuit. Etenim Leo primus, cui in Concilio Calcedonensi a sexcentis triginta patribus, referente Theodoro Foroliviensi, ter sanctus, acclamatum fuit, Mediator, inquit, Dei et hominum homo CHRISTUS IESUS hanc praepositis Ecclesiae tradidit potestatem, ut et confitentibus actionem poenitentiae darent, et salubri satisfactione purgatos ad communionem sacramentorum per ianuam reconciliationis admitterent. Et infra, Oportet unumquenque Christianum conscientiae suae habere iudicium, ne converti ad dominum de die in diem differat, ne satisfactionis sibi tempus in fine vitae suae constituat. Neque antiquissimum Tertullianum praeteriit nominatio satisfactionis, Ecclesiae iam tunc receptissima. Satisfactio enim, inquit, confessione disponitur: confessione poenitentia nascitur: poenitentia Deus mitigatur. Et infra,⁸ Comemoratis quod; multis satisfactionis operibus, subdit, illa esse necessaria, ut in peccatorem poenitentia ipsa pronuncians, pro Dei indignatione fungatur, et temporali afflictione aeterna supplicia, non dicam frustretur, sed expungat. Haec ille in libro de poenitent. Et Hiero.⁹ ut refertur de poeniten. dist. 1. Mensuram, inquit, temporis in agenda poenitentia, idcirco non satis aperte praefigunt canones pro unoquoque crimine, ut de singulis dicat, qualiter unumquodque emendandum sit, sed magis in arbitrio sacerdotis intelligentis relinquendum statuunt: quia apud Deum non tam valet mensura temporis, quam doloris: nec abstinentia tantum ciborum, quam mortificatio vitiorum. Propter quod tempora poenitentiae, fide et conversatione poenitentium, abbrevianda praecipiunt, et negligentia protelanda existimant. Audi Luthere, quemadmodum secundum Hieronymum et Leonem antiquissimos iuxta, ac sapientissimos, et secundum Tertul. in his verbis, Quodcunque ligaveritis, et quorum remiseritis, iudiciaria tradita est potestas ministris Ecclesiae ad satisfactionem remittendam et retinendam. Id quod adhuc copiosius tractat Chrysost.¹⁰ tum alibi diffusissime et frequentissime, tum in lib. 3. de sacerdotio c. 5. Cui? ceterorumque Patrum, quae absque numero sunt, testimonia praeterimus: quia non est hic locus recitandi. Miraculum enim est, et non ferendum portentum.¹¹ Quod ob peccatum Adae quod aliena voluntate contrahimus, concupiscentiam carnis ita in nobis peccatum esse velint, ut nulla satisfactione, neque ipsius CHRISTI, possit in hac vita compensari, quin semper sit peccatum, contra quod propriis operibus debeamus pugnare, et tamen pro actualibus delictis, flagitiis, et sceleribus, quae nos ipsi propria voluntate commisimus, sic uno actu fidei applicatam nobis contendant satisfactionem CHRISTI, ut nullus fiat reliquus reatus poenae, quod per auxilium Dei nostris exoluamus piaculis. Cum tamen scriptum sit in Deuteronomio,¹² quod pro mensura delicti erit plagarum modus. Et in Apocalypsi,¹³ Quantum glorificavit se, et in delitiis fuit, tantum date ei tormentum et luctum. Et Paul.¹⁴ Romanos iam iustificatos exhortatur, ut sicut exhibuerunt membra sua servire immunditiae, et iniquitati ad iniquitatem, ita exhibeat membra servire iustitiae in sanctificationem. Id profecto apertissime explicans, quod angelus Dei Ioannes, praemissus ante faciem¹⁵ CHRISTI, praedicabat in deserto, clamans, ut facerent homines, non solum poenitentiam, verum fructus poenitentiae. At stropham Lutheri¹⁶ et suorum audiamus, hoc testimonium ludificantium. Aiunt, ut modo dicebamus, admonitionem Ioannis eam esse, ut per fructus poenitentiae procuremus extenuare concupiscentiam carnis, quae est peccatum originale. Sed nunquid Ioannes progeniem viperarum tanta acerbitate et amarulentia de solo peccato originali obiurgabat? Nunquid non depudenda pervicacia est, quotquot super hunc locum ab Ecclesiae primordiis scripserunt, Patribus contradicere? Sic enim habet¹⁷ expositio illic Chrysostomi, Facite, inquit, fructus dignos poenitentiae. Quo autem modo fructificare poterimus, si utique peccatis adversa faciamus? Aliena rapuisti, incipe donare iam propria: longo es tempore fornicatus, a legitimo quoque usu suspendere coniugii. Et ita deinceps progreditur, suum cuique actuali peccato opponens fructum poenitentiae. Pariter ibi Aug.¹⁸ Sunt, inquit, digni fructus virtutum, fructus qui non sufficiunt poenitentiae. Poenitentia enim graviores postulat. et Homil. 1. de poenitentia, nisi isti lapidei essent, et plumbei, nullum relinquit ambigendum locum. Distinguit enim tres actiones poenitentiae: primam ante baptismum: secundam de leuioribus, ac tertiam, quae pro illis, inquit, peccatis subeunda est, quae legis decalogus continet: ubi maiorem ait, quisque in se severitatem debet exercere, ut a seipso iudicatus (quod ait Apost.) non iudicetur a Deo. Ecquid vero rogo iudicii nomine significatur, nisi satisfactio et recompensatio, qua iusta talione delicta ulciscimur nostra? Idem docet Gregor. Cypria. et universi. Nec vero despicienda ratio est, qua theologi rem hanc dilucidant.¹⁹ Equidem, quod in peccato, et auersionem est consyderare a Deo, et conversionem ad obiectum peccati: secunda respondet poena sensus: et ratione primae illa poena efficitur aeterna. Ob idque remissa culpa per conversionem (iuxta illud Psal.²⁰ Dixi confitebor, et tu remisisti) restat poena temporalis, cuius testimonium extat de David, qui cum primum dixit, Peccavi domino, audivit a Nathan, Dominus quoque transtulit peccatum tuum.²¹ Veruntamen filius, qui natus est tibi, morte morietur. Remissa ergo culpa, non nulla temporalis superest luenda poena. Sed de hoc primo puncto satis, ut rationem redderemus confessionis sanctae, Concilii Tridentini, c. 14.²² ubi habetur, quod non tota semper temporalis poena, uti in baptismo, reliquis deinceps remittitur, qui gratiae baptismali ingrati, spiritum sanctum contristaverunt, et templum Dei violare non sunt veriti. Hac ergo praestituta²³ veritate, quaestio est, Utrum in hac vita satisfacere homo Deo possit pro debitis illis poenis, tam remissorum mortalium, quod venialium. Cuius responsio affirmativa est, de qua nunquam fuit anceps Ecclesia. Est hic tamen²⁴ primum omnium de satisfactione distinguendum.²⁵ Altera enim est perfecta, et altera imperfecta. Nam satisfactio cum designet actum iustitiae, genere suo disparatur a gratia, ut quantum in opere insit gratiae, tanto minor sit ratio satisfactionis.²⁶ Quocirca perfecta satisfactio est illa, cuius valor et pretium totum emanat a debitore, nulla vel praeveniente vel interveniente gratia creditoris. Taliter ut sit redditio aequivalentis, alias indebiti voluntaria. Nam qui ob crimen suspenditur, potius satis patitur, sicuti et existens in purgatorio. Ex quo sit consequens,²⁷ quod pro peccatis in Deum commissis solus CHRISTUS, eo quod Deus erat, potuit perfecte satisfacere, nulla tamen creatura, nisi imperfecte, id est, supposita gratia ipsius. Cuius duplex est causa: ut. 3. p. q. 1. auctor est S. Tho. Prima, quia tota natura infecta erat peccato, et inimica Deo. Altera, quia peccatum ea ratione, qua est contra Deum, habet infinitatem quandam, quam creatura, etiam si esset in meris naturalibus, neutiquam posset compensare et adaequare. Rationes sunt Anselmi.²⁸ 1. et 2. lib. Cur Deus homo: quibus addit et tertiam, quod creatura quicquid habet, Deo iam debet. Scio Durandum,²⁹ 3. senten. di. 20. et in. 4. d. 15. neque CHRISTO ipsi concedere, ut possit inquantum homo, satisfacere ad aequalitatem iustitiae, nisi praesupposita creata gratia, qua secundum humanitatem esset quoque gratus. Propterea inquit, quod CHRISTUS etiam ipse quicquid secundum humanitatem habebat, receperat a Deo: et ideo nihil de se poterat praestare aut facere in satisfactionem, quod non esset alias debitum. Et praeterea, quia illud Aristotelis,³⁰ Quod diis et parentibus non possumus reddere aequale, in CHRISTO quoque ipso, quatenus homine, verum habet. Huiusmodi tamen argumenta³¹ hominis sunt haud satis aestimate cogitantis, actiones esse, non naturae, sed suppositorum. Quantumcunque enim existimetur CHRISTUS, inquantum homo, non tamen erat natura humana, quae in illo operabatur, sed filius Dei per illam. Filius autem Dei, erat aequalis patri. Quam ob causam, etsi nullam gratiam recepisset creatam in humanitate, ratione unionis, de se homo ille erat infinite gratus, et amicus Dei, et quicquid fecisset erat de se sufficiens satisfactio ad aequalitatem iustitiae. Quinimo quodcunque opus eius erat infiniti pretii apud Deum. Quare nihil evincit ratio Scoti in. 4. sent. d. 15. q. 1.³² argumentis, quod si peccatum haberet aliquam infinitatem, sequeretur ut neque CHRISTUS per passionem potuisset abunde satisfacere: quippe cum opus illud, quia res erat creata, non esset infinitum. Argumentum inquam non est solidum. Nam licet opus illud res esset creata, nihilominus quia erat opus divini suppositi, infinite erat gratum Deo, contraria ratione, quod peccatum est infinitum. Respondetur ergo Durando,³³ quod quicquid deus homo CHRISTUS a deo receperat, debebatur illi ratione unionis, et unio ipsa opus erat tam filii, quod patris. Ob idque tanquam de suo, et (ut ita dicamus) alias indebito poterat satisfacere. Nam quanuis inter homines filius non posset reddere aequale patri, secus res habet de filio Dei, qui eo quod aequalis est patri, potuit illi tantum honoris restituere, factus obediens usque ad mortem crucis, quantum Adam detraxerat. Qua ratione Paul. confert obedientiam CHRISTI cum inobedientia Adam. Sed et contra secundum membrum distinctionis, intentat item argumenta eodem loco Scot.³⁴ quibus suadet, puram creaturam posse satisfacere de potentia Dei absoluta. Nam ut. 13. de Trinit. auctor est Aug. Fuit quidem, inquit, et alius modus nostrae redemptionis Deo possibilis, quod per incarnationem. Modus autem, ait, fuisset, si Deus per attritionem et meritum de congruo contulisset hominibus gratiam, ut per se quisque satisfaceret. Sed tamen de potentia ordinata non potuit nisi per CHRISTUM. At vero ut cum honore loquar, debito grauissimo doctori, cuius multi in hac parte sententiam sequuntur, non possum non iniquo animo audire, quod isti sentiunt indigne de adventu redemptoris nostri.³⁵ Videntur enim cogitare altissimum illud, et inaestimabile mysterium, quod Deus factus est homo, quasi gratis et sine causa usquequaque necessaria, fuisse hominibus impensum. Nam dicunt, tantundem potuisse facere hominem per gratiam Dei, sed solum id esse factum propter legem ordinatam. Redarguerem ego, si mihi liceret, sic istos. Quidnam fuit in causa, ut admiranda illa lege ordinaret Deus unigenitum dare mundo, si iustitiam alia via servare potuisset? Non ergo satis est ad legem ordinatam recurrere, nisi rationes et commoditates illius legis adferamus, ut facit eodem loco Aug. Ausim ego dicere (nam euangelicam me certus sum veritatem esse) quod fieri non potuit,³⁶ neque neque de potentia Dei absoluta, ut perfecta esset satisfactio, nisi Deus esset ille homo qui satisfaceret. Nam si Deus mere gratis amicam sibi faceret creaturam, quae posset satisfacere, iam satisfactio non esset perfecta, quia praesupponeret gratiam, ut si debitor a creditore susciperet, unde sibi persolveret. Hoc ex ipsa liquet natura satisfactionis. Cum ergo inter creaturam infinitum a Deo distantem, et Deum ipsum nulla sit ratio iustitiae, nisi praesupposita eius gratuita acceptatione, nulla potuisset perfecte satisfacere. Filius autem Dei aequalis patri de se id potuit perfecte. Et hoc est immensum, et ineffabile beneficium,³⁷ quod illi debemus. Porro quod cum genus humanum non posset ad aequalitatem iustitiae rependere Deo quod debebat, indutus ipse naturam nostram, taliter satisfecit, ut eius nos facti membra, suam possemus coram Deo offerre iustitiam, quasi nostram, secundum illos impares gradus, quibus pro cuiusque assensione et cooperatione singulis nostrum participatur. Unde Aug.³⁸ falso citatur asseruisse, alia potuisse via redemptionem vel satisfactionem perfectam fieri, iustitiamue in integrum reformari: sed id duntaxat astruit, quod non defuit Deo modus alius, quo liberaret homines a miseria. Potuit enim gratis condonare peccata sine aliqua satisfactione, quia nulli quicquam praeterquam sibi debitum erat, contra quem unum peccatum fuerat, neque CHRISTUS satisfecit daemoni, ut aliqui blasphemant, sed patri. Et ideo si ipse voluisset omnino gratis nobis ignoscere, liberi essemus. Ut autem misericordia sua nihil suae iustitiae detraheret, gratis misit filium, qui summa iustitia satisfaceret, ut qui gratis eius subinde efficerentur membra, suam ipsius participarent iustitiam. Et haec, praeter alias commoditates, fuit divinae incarnationis potissima causa.³⁹ Ad explicationem ergo praecedentis conclusionis, unde tantisper digressi sumus adhibetur secunda.⁴⁰ Nemo potest pro poena peccati satisfacere, antequam remittatur culpa, quin vero universalius recte dixerim, neminem qui in peccato versatur, pro aliqua poena peccati, quanuis remissi, posse satisfacere coram deo. Primum membrum. Communis est consensus⁴¹ S. omnium Patrum, ac theologorum. Quod duntaxat adnotamus ad eluendam calumniam, qua nos ubique vexant Lutherani: hoc nobis falsum crimen intendentes, quod doceamus, per nostra nos opera satisfacere Deo de nostris delictis. Nemo enim unquam hoc cogitavit de operibus naturalibus peccatoris. Quinimo ut negamus opera quomodolibet antecedentia gratiam, eiusdem esse gratiae merita, ita palam diffitemur, esse satisfactoria peccati nondum remissi. Nec Scot. ipse fautor meriti congrui, attribuit illi, ut sit hoc modo satisfactorium. Est tamen dissidium⁴² de peccato remisso, utrum recidivus possit agens in peccato satisfacere pro residua poena. Scoto⁴³ affirmante, propterea, quod poena est temporalis, sed S. Thoma negante, propterea quod inter nos et Deum nulla est aequalitas iustitiae, nisi solum ex acceptatione divina: peccator vero nullum facit opus dignum divina acceptatione. Opus enim genere suo maxime omnium satisfactorium, est eleemosyna: iuxta verbum Redemptoris, Date eleemosynam:⁴⁴ et ecce omnia munda sunt vobis, et deinde maceratio corporis: et tamen ait Paul. Si distribuero in cibos pauperum omnes facultates meas, et si tradidero corpus meum, ita ut ardeam, caritatem autem non habuero, nihil sum:⁴⁵ scilicet, apud Deum: ergo neque talia opera sunt satisfactoria. Tametsi posset peccator satisfacere praecepto sacerdotis iniungentis poenitentiam. His autem non est nunc locus. Tertia conclusio est,⁴⁶ Potest homo existens in gratia satisfacere de condigno, pro poenis temporariis, quae residuae sunt ex peccato remisso. De condigno inquam, non perfecte, sicut CHRISTUS. Propter duo. Primum, quia nostra satisfactio praesupponit gratiam CHRISTI, cuius corpori gratis insiti sumus. Et praeterea quia non reddimus aequale sicut ipse, sed tantummodo secundum proportionem, qualis potest esse iustitia inter nos et Deum. Nempe, quia sicut se habet quod ipse nobis largitur ad suam potentiam, et bonitatem, ita et quod nos reddimus ad nostram possibilitatem. Nihilominus factis iam membris, satisfactio nostra est condigna, tanquam opera filiorum dei. Cui consonat vox illa, Fructus dignos poenitentiae. Prima statim ratio⁴⁷ ex iis, quae supra explanata sunt, emergit. Tria enim referebamus impedimenta, cur non posset homo satisfacere Deo: scilicet, quia inimicus est illius: quia peccatum infinitatem habet quandam, et quia quicquid habet, alias obligatum est Deo: homines autem in CHRISTO per gratiam renati, amici, quin etiam filii Dei nominamur, et sumus. Atque ideo eo pacto quo peccatum est infinitum, obsequium etiam deo possumus praestare infinitum. Est enim peccatum non aliter infinitum,⁴⁸ quod quod est aversio ab infinito bono, qua ratione, illa aversio imaginem quandam induit infinitae distantiae: ean dem ergo infinitatis figuram gerit etiam conversio: et ideo opus ex gratia dei procedens, recompensa esse potest iniuriae, cuius culpa gratis condonata est. Atqui licet bona omnia, imo nos ipsos a deo recepimus, non tamen Deus (cuius iugum suave est, et onus leve)⁴⁹ ad omne illud nos obligavit, quod totis intentis viribus possumus, ut cap. 2. dicebamus: et ideo multos possumus facere fructus dignos poenitentiae, qui non erant innocentibus necessarii, ut quotquot fuerunt divinorum interpretes in illo verbo euangelico, agnoverunt. Neque hanc solum, sed aliam adiungit S. Tho.⁵⁰ rationem in 4. sen. d. 15. Nempe quod etiam per illa opera, quae alias debita sunt, satisfacere possum, eo quod per liberum arbitrium sumus dni actionum nostrarum: qua de re liberam ipsam nostram obedientiam acceptat Deus in satisfactionem, tanquam opus iustitiae. Quinimo et hoc pacto non solum pro peccato, satisfacimus, sed pro nostra fragilitate, pro beneficiis etiam acceptis obsequia praestamus deo, sane quod de manu sua accepimus, sibi reddentes. Secunda ratio⁵¹ est. Poenitentia conditione sua et ingenio hoc habet, quod sit opus per quod praeveniente Deo, peccata remittantur, ac prorsus tollantur, quo ad culpam et poenam. Haec enim est legitima significatio illius CHRISTI vocis, quod thema fuit suae praedicationis, Poenitentiam agite, appropinquabit regnum caelorum. Quasi dicat, hac patet aditus ad regnum caelorum. Cui simile est, A tempore Ioannis Baptistae,⁵² regnum caelorum vim patitur, et violenti rapiunt illud. Est nanque pulcherrima poenitentiae periphrasis. Cum enim peccator hostis dei sit, per illam subito mutata mente, videtur expugnare regnum, quod specimen non nullum eorum gerit, qui vi intra moenia recipiunt sese: ergo qui legitime expleverit numeros omnes poenitentiae, liber erit prorsus tam a poena peccati, quod a culpa. Haec autem ad iustum poenitentia sit celerius, morosiusve, secundum mensuram doloris et mortificationis, ut ex Hieronymo paulo ante referebamus. Ergo sicut quis posset in puncto iustificationis operante misericordia dei, talem adferre sensum peccatorum, ardoremque poenitentiae, ut penitus poena omnis cum culpa deleretur, ut creditur de Magdalena, ita quod tunc quis segnius atque remissius fecit, potest postea multiplicatis operibus poenitentiae compensare, atque adeo satisfacere pro poena peccati remissi. Tertia denique ratio est.⁵³ Quod si supplicia, quorum homo debitor est, in purgatorio solvuntur per satisfactionem, multo aequius possunt hic solvi per liberam satisfactionem, non solum quia libertas plurimum adfert momenti operibus in conspectu Dei, verum quod opera hic fiant per speciale auxilium suae misericordiae, in purgatorio autem solum infliguntur rigore iustitiae. Neque illi libere offerunt, et assumunt illa supplicia, sed tantum patienter tolerant. Atque hucusque etiam extenditur sensus Pauli admonentis, quod si nos ipsos iudicaremus,⁵⁴ non utique a Deo iudicaremur. Unde Chry. Homil. 41. de poeniten. Poenitentiam, inquit, exhibuit beatus David, ita dicens, Lavabo per singulas noctes lectum meum, et lacrimae meae stratum meum rigabunt.⁵⁵ Et olim patratum peccatum post tot generationes, quasi nuper accidisset, lugebat. Haec Chry. Imo vero Magdalena⁵⁶ post plenissimam indulgentiam, tanquam exemplar (ut de illa canit Ecclesia) poenitentiae xxx. annis non cessavit lamentari remissa crimina. Et CHRISTUS non dixisset, Date eleemosynam,⁵⁷ et ecce omnia munda sunt vobis, si remissa culpa consummata esset mundatio. Unde Orige. Homil. 8. super Levit.⁵⁸ in lotionibus illis veteris legis, et purgationibus septies repetitis, expiationes nostras meditatur: quas nobis est iterare necessarium, propter cicatricem quae remanet vulneris. Atqui verbum Danielis, Peccata tua eleemosynis redime,⁵⁹ quid significat, si non satisfactionem pro peccatis significat? Nam redimere, quidnam aliud, quam satisfactio est? Non ergo repugnat, quod de redemptore CHRISTO dixerat alius propheta, Absque argento redimemini:⁶⁰ id est, gratis, quippe cum absque nostris meritis, et passus est pro nobis, et culpas nobis condonat. Sed quia per gratiam suam valorem recipiunt opera subsequentia nostra, quibus eadem possimus expiare delicta, redimere ea nos quoque censemur. Unde Ambro. in sermone quodam dominicali de Abraham, qui refertur de poeni. d. 1.⁶¹ Habemus, inquit, plura subsidia, quibus peccata nostra redimimus. Peccatis tuis venundatus es, redime te operibus tuis. Quare Ecclesia meritissimo canit in quadragesima, advenisse nobis dies poenitentiae ad redimenda peccata, et salvandas animas. Si enim unico actu fidei efficaciter applicaretur semper nobis satisfactio CHRISTI, quo ad culpam, et omnem poenam, nunquam per Ioelem nos admonuisset,⁶² ut converteremur ad ipsum in toto corde, ieiunio et fletu, et planctu scindentes corda nostra. Ecce rationes et elogia quibus in nixa S. Trid. Syn. confessione supra citata sanctissimam habet satisfactionem per ieiunia, eleemosynas, orationes, et alia pia spiritualis vitae exercitia, non quidem pro poena aeterna, quae vel sacramento, vel sacramenti voto una cum culpa remittitur, sed pro poena temporali, quae, ut sacrae litterae docent, non tota semper ut in baptismo remittitur postea poenitentibus.⁶³ De qua poenitentia scriptum est, Memor esto unde excideris, et age poenitentiam.⁶⁴ Et iterum, Quae secundum Deum tristitia est, poenitentiam in salutem stabilem operatur.⁶⁵ Et iterum, Facite fructus dignos poenitentiae.⁶⁶ Poenas autem post hoc seculum residuas explicat can. 30. exolvendas esse in futuro seculo in purgatorio. Quem quidem purgatorium locum, qui in isto seculo non crediderint, securos facere possumus, neque se illum visuros in futuro: si modo alius est locus, quod ille damnatorum. Caveant ergo Lutherani,⁶⁷ negantes, per fructus poenitentiae satisfacere nos pro peccatis, lacrimas poenitentium cohibeant, et macerationem, afflictionemque carnis restinguant quae in hunc usum semper fuit Patribus sanctissima. Atque adeo in eorum numero habeantur, quos Cypria. serm. 5. de lapsis hac subnotavit censura.⁶⁸ Agite poenitentiam plenam dolentis, ac lamentantis animi: probate moestitiam: nec vos quorundam moveat, aut error improvidus, aut stupor vanus, qui cum teneantur in tam grandi crimine, percussi sunt animi caecitate, ut nec intelligant delicta, nec plangant. Et infra, Pacem sibi ultro nemine dante, sumpserunt, falsa pollicitatione seducti, et apostatis, ac perditis iuncti, errorem pro veritate sumpserunt. Quarta denique ratio est,⁶⁹ qua orthodoxorum explicemus mentem, ne amplius nos Lutherani, velut Pelagianos infament. Aiunt enim, ut supra cap. 2. referebamus, quod tantum primae gratiae meritum tribuimus CHRISTO, ceterum post illam nostris operibus adscribimus satisfactionem pro peccatis. Quae utique notoria calumnia est. Non enim prima tantum gratia, sed quodcunque eius augmentum meritis CHRISTI nititur, sine quibus nullius essent opera nostra aestimationis. Quare nihil detrahimus gloriae CHRISTI, sed eum potius glorificamus, qui dat nobis cogitare, velle, et perficere. Sed hoc tantum dicimus, quod satisfactio CHRISTI, quae teste Ioanne⁷⁰ sufficiens fuit pro peccatis totius mundi, applicatur nobis per opera nostra, nihil nunc loquimur de baptismo. Atque id quidem iure optimo, divino, et naturali, sane ut qui plus iusto nobis indulsimus, nostram voluntatem contra divinam, instinctu daemonis, explentes, ipsi per gratiam CHRISTI divinae iustitiae satisfaciamus. Sicuti⁷¹ membra eius, et palmites in vite compacti, unde virtus ad nostra permanat opera. Quapropter hoc etiam habent dignitatis, et quodammodo iustitiae opera nostra, supra quam haberent, si ex gratia procederent, quae alia nobis via a Deo collata esset, quod per meritum CHRISTI, quod modo iustitia ipsius communicatur nobis, ut possimus illam adferre in iudicium Dei, veluti nostram. Quarta denique conclusio sit. Non tantum pro suis quisque culpis, sed pro alienis satisfacere potest, dum sint modo ambo amici Dei. Satisfacere inquam de condigno, licet hoc modo nemo praeter CHRISTUM possit pro alio mereri gratiam. Discrimen est, quod satisfactio solum dicit solutionem: possunt autem cives regni caelorum his quoque mutuis officiis alter alterius onera portare, ut unus Deo solvat, quod alter debet, ac multo melius, quod in civili Republica, ubi tempore necessitatis omnia debent esse communia. Neque est, cur Deus non acceptet opera, quae ex gratia procedunt, si pro amico offeruntur, acsi pro se ille obtulisset. Extra caritatem autem nemo dignus est, ut vel sua opera, vel quae pro ipso alius offert, sint Deo accepta. Mereri autem unum alteri gratiam non est solvere, sed deprecari a Deo bonum motum alterius, quod non cadit sub merito de condigno, ut capite proximo dicturi sumus. In hunc satisfactionis sensum complures Patrum exponunt illud Pauli, Gaudeo in passionibus pro vobis,⁷² et adimpleo ea quae desunt passionum CHRISTI in carne mea pro corpore eius, quod est Ecclesia. Non quod passioni CHRISTI in se aliquid defuisset, quae porro sufficientissima fuit pro peccatis totius mundi, sed quia labores omnes et officia, quae membra CHRISTI faciunt, ipsius capitis reputantur, et in bonum Ecclesiae redundant. Unde relaxationes,⁷³ et indulgentiae peccatorum, quorum fuerit culpa remissa dimanarunt in Ecclesia. Hoc autem est quod nobis isti hoc loco per deridiculum exprobrant: scilicet, quod opera aliqua comminiscamur superexercescentia in satisfactionem pro alio. Acsi non omnia ac multo plura quod exhibere possumus pro nostris propriis sceleribus, non sint necessaria. Respondemus autem. Primum, quod cum poena, remissa culpa, temporalis sit, potest quis per gratiam CHRISTI ad iustum satisfacere per gratiam et auxilium CHRISTI, maxime viri sanctitate provecti, ita ut possint etiam sua opera communicare cum aliis. Et praeterea potest quis etiam si ipse pro se debeat, amici tamen debitum prius quod proprium solvere. Sed horum disputatio alium locum postulat minus angustum. Argumentum profecto nullum contra extruere possunt,⁷⁴ quod iam non sit solutum. Specimen enim omnium hoc est. Vim virtutemque impendio maiorem tribuit Paul. gratiae CHRISTI in bonum, quod peccato Adae, in malum. Non enim, inquit, sicut delictum, ita et donum: si enim unius delicto multi mortui sunt, multo magis gratia Dei, et donum per gratiam unius hominis IESU CHRISTI in plures abundavit.⁷⁵ Et subdit, Nam iudicium ex uno in condemnationem: gratia autem ex multis delictis in iustificationem. Ex hoc loco arguitur. Ex uno peccato Adae omnes incurrimus, non solum in culpam, sed in poenas quantas genus patitur humanum: ergo quicunque per gratiam CHRISTI liberatur a culpa, plenissime etiam liberatur a debito omnis poenae. Eo praesertim, quod sublata causa, aufertur effectus, et culpa est causa poenae. Hoc tamen solum huic argumentationi concedimus, quod hactenus concessimus saepe: scilicet, quod passio CHRISTI in universum potest omnia remittere: plenissimum autem eundem effectum, ut simul cum culpa remittatur omnis poena, non habet nisi in duobus casibus.⁷⁶ Primus, quando per se operatur, et non per opera nostri liberi arbitrii. Quod contingit in baptismo, ubi neque in adultis requiritur dispositio, nisi eatenus ut tollatur obex: id est, complacentia peccati, modo superiori libro explicato. Quare cum iustificatio fiat per instrumentum passionis, totaliter illic morimur peccato, et nascimur in novam vitam. In sacramento autem, et in virtute poenitentiae ita Deus remittit peccatum per gratiam suam, ut utatur operibus nostris, ob idque remissio culpae attribuitur gratiae operanti: id est, mutanti mentem nostram: satisfactio vero gratiae cooperanti.⁷⁷ Et ideo fit iuxta mensuram gratiae suae, et nostrae cooperationis. Quamobrem secundus casus, quod una cum culpa condonatur omnis poena, est, quando nos cooperamur summo caritatis actu: ut in martyrio, vel quando speciali privilegio ita Deus aliquem movet, ut Magdalenam, Ceterum in scelerosis, perditisque hominibus privilegium reputaretur amplissimum, quod tantus esset unus actus interior poenitentiae, quo omnia expiarentur peccata, delerenturque simul, quo ad culpam, et poenam.