De natura et gratia libri III, cum Apologia contra Catharinum

HAc de fide praestituta veritate quod sit exordium christianae pietatis, sufficiens nos christianismo adscribere, subsequitur, ut ad causas iam iustificationis elucidandas descendamus. Primam ergo, ceu basim, propositionem iaciamus. In opere hoc divinae misericordiae, qua filii Adae Deo reconciliamur, veluti in effectis naturae, genus omne causae est consyderare.¹ Non modo inquam quatuor primaria, sed sibi etiam ipsis cognata. Est enim causa finalis, tam proxima, quam suprema: mox efficiens, et instrumentalis, deinde materialis, et dispositiva: adhaec exemplaris et formalis. Finis proximus iustificationis nostrae est nostra ipsorum glorificatio.² Nam quos vocavit (ait Paul.) illos et glorificavit: id est, ad hoc iustificavit, ut glorificaret. Supreme vero est Deus ipse: quippe qui (ut lib. 1. ca. 3. dicebamus) in hunc fine creavit tam hominem, quam angelum, ut sua illis divina felicitate impartiens, modo quodam dilataret, et propagaret. Id quod et cap. 3. denuo repetendo explicuimus. Nimirum, quod Deus non propter creaturas primum, sed propter se, tum hominem condidit, tum et fabrefecit mundum: videlicet ut gloria esset sua patentior, et nomen celebratissimum. Unde Apostol. de extrema die mentionem faciens, qua CHRISTUS operis redemptionis postremum actum perficiet, Deinde, inquit, finis: cum tradiderit regnum Deo et patri.³ Et rursus, Cum subiecta fuerint omnia filio, tunc ipse filius (scilicet inquantum homo et sanctorum caput) subiectus erit ei (sane cum beatis omnib) qui subiecit sibi omnia: ut sit Deus omnia in oibus. Hic ergo est supremus finis redemptionis mundi, et glorificationis, non solum hominum, sed etiam angelorum. Atqui ut ipse supremus est finis, prima etiam est causa efficiens: unde omnis pendet auctoritas.⁴ Est enim teste Ioanne, Alpha et O. Unde, Dominus Deus auxiliator meus, ideo non sum confusus. Iuxta est qui iustificat me: quis contradicet mihi? Ecce dominus Deus auxiliator meus, quis est qui condemnet me? Quibus ferme verbis Pau. Deus qui iustificat impium, quis est qui condemnet? Ille enim est, cui soli peccatur: ut confitetur David:⁵ et idcirco idem est, qui conversus vivificat nos. Quo nimirum alludebant Iudaei, dicentes, Quis est hic, qui etiam peccata dimittit?⁶ Ac si dixissent, quod Dei est, sibi usurpans. Nam legerant in psalmo, Gratiam et gloriam dabit dominus.⁷ Sunt enim quaedam participatio divinae naturae: et ideo facultatem creatae excedunt.⁸ Secundum autem Deum, CHRISTUS etiam inquantum homo, est causa suo modo et ordine efficiens.⁹ Primum, quia commeruit nobis salutem: per quod meritum tanquam mediator Dei et hominum fecit nobis ipsum propitium. Iuxta illud Ioan. Aduocatum habemus apud patrem, CHRISTUM nostrum, et ipse est propitiatio pro peccatis nostris: non pro nostris autem tantum, sed pro totius mundi.¹⁰ Et Paul. Iustificati gratis per gratiam ipsius,¹¹ quae est in CHRISTO IESU: quem proposuit Deus propitiatorem in sanguine ipsius. Nec sine mysterio congeminavit, gratis, per gratiam ipsius. Poterat enim nobis Deus gratis condonare peccata absque aliquo redemptionis pretio, ubi nulla esset ratio iustitiae: at tamen aequissimus simul, ac benignissimus, ita gratis id fecit, ut tamen per iustitiam mediatoris CHRISTI perficeret.¹² Sane, quem gratis nobis dedit, et cuius nos rursus gratis efficit membra. Neque vero tantum est causa per modum meriti, sed quodammodo causa efficiens, quasi instrumentum vivum, et organum divinitatis: ut perdocte adnotavit S. Tho. 1. 2. q. 112. artic. 1. Quod ego ita interpretor, CHRISTO domino nostro, quatenus redemptori, non solum conveniebat mereri nobis gratiam, virtutes, et gloriam, sed eadem de causa, sic omnem potestatem in caelo, et in terra recipere, ut ipsi competeret omnia dispensare, et distribuere: quae pertinent ad nostram salutem, tanquam iudici universali. Unde Apostol. Unicuique nostrum data est gratia, secundum mensuram donationis CHRISTI.¹³ Propter quod scriptum est, Ascendens in altum captivam duxit captivitatem, dedit dona hominibus. Itaque non solum gratiam nobis et reliqua dona elargitur, sed homines etiam iustificat, inquantum homo. Non quidem propria virtute, sed tanquam organum, et vivum instrumentum Dei. Et hoc est quod ait Apostol. Unus Deus, unus mediator Dei, et hominum CHRISTUS IESUS.¹⁴ Quod si mihi morosi, et importuni obviam prodierint philosophantes, quod gratia gratum faciens a Deo creetur: ad quam idcirco productionem humanitas non potest attingere: quia auctore ipso eodem S. Thom. 1. p. q. 45. art. 5. creatura neque instrumentum quidem esse potest creationis. Responsum sibi putent, quod quemadmodum naturale agens non pertingit creationem animae, sed infusionem, ut totum compositum sit homo: ita neque CHRISTUS est causa gratiae, sed infusionis eius, ut homo sit gratus. Quia ipsi incumbit trutina sua librare, et perpendere, quantum gratiae unicuique iuxta dispositionem, qua se auxilio Dei praeparavit, debeatur. Sicuti ad ipsum spectat in iudicio extremo sententiam proferre, et poenas damnatis, atque praemia iustis decernere, et suo quemque ordine collocare.¹⁵ Sunt praeterea, et sacerdotes, Ecclesiae ministri causa gratiae tanquam vice CHRISTI fungentes.¹⁶ Quemadmodum enim a Deo in CHRISTUM, ita et ab ipso in sacerdotes derivata est haec potestas: ut CHRISTUS ipse redemptor noster palam affirmat. Data enim, inquit, est mihi potestas in caelo, et in terra:¹⁷ sicut misit me vivens pater, et ego mitto vos. Accipite spiritum sanctum.¹⁸ Quorum remiseritis peccata, remissa erunt: et quorum retinueritis, retenta erunt. Haud sane tamen tam amplam habent, tamque liberam huiusmodi potestatem, quam fuit in CHRISTO. Ille nanque nihil pendebat a sacramentis: utpote sine quibus gratiam contulit Magdalenae: et paralytico, et quam plurimis. Haec enim erat gratia capitis.¹⁹ Ministris autem modum praescripsit, ut non nisi per sacramenta iustificent. Quare et haec sunt quoque instrumenta gratiae. Non ut ministri, sed ut inanima organa, quibus passio applicatur nobis. Ait enim Paul. Secundum suam misericordiam salvos nos fecit per lavacrum regenerationis, et renovationis spiritus sancti:²⁰ praepositio autem illa, nota instrumenti est. Et ad Ephe. Mundans eam lavacro aquae in verbo vitae:²¹ ubi et materia, et forma exprimitur sacramenti. Et super Ioannem August. Unde tanta vis aquae, ut corpus tangat, et cor abluat? Et in hoc differunt a sacramentis veteris legis: quae ideo appellat Paul. infirma, et egena elementa,²² quod nulla illis vis inesset iustificandi. Circuncisio enim non erat instrumentum, sed signum fidei: cuius fidei virtute conferebatur gratia. Ita enim de Abraham loquitur Paul. Signum accepit circumcisionis, signaculum fidei.²³ Sacramenta vero nostra, quia signa iam sunt passionis exhibita, quasi quae ex latere CHRISTI dormientis fluxerunt (ut est in glossa ad Rom. 5.) non indicia modo, sed efficacia sunt gratiae. Etenim cum CHRISTUS morte sua, vitam spiritualem nostram fuerit operatus, ad similitudinem vitae animalis virtutem nobis eiusdem passionis dispensavit per sacramenta.²⁴ Baptismus enim est quaedam spiritualis regeneratio: ita enim ut modo dicebamus, appellat cum Paul. lavacrum regenerationis. Confirmatio est augmentum quoddam, et robur gratiae: sicut adolescentia vitae. Iuxta illud Lucae: ubi admoniti sunt discipuli, iam baptizati, sedere in civitate, quoadusque induerentur virtute ex alto.²⁵ At sacrosanctum sacramentum corporis et sanguinis, est quaedam iugis, quotidianaque alimonia. Nisi enim manducaveritis, inquit, carnem filii hominis, et biberitis eius sanguinem, non habebitis vitam in vobis.²⁶ Quae quidem sacramenta tria, nisi renatus homo aliquando relaberetur, satis erant quantum ad personam cuiusque propriam. Sed propter peccatum quod est quaedam infirmatio, adhibitum est sacramentum poenitentiae, quo preciosus, saluificusque sanguis CHRISTI applicatur per modum medicinae: iuxta precationem Psalmistae. Sana animam meam, quia peccavi tibi.²⁷ Et tandem extrema unctio, qua reliquiae, si quae sunt peccatorum, prorsus absterguntur: secundum illud Iacobi, Quod si in peccatis est, dimittetur ei.²⁸ Sacramentum autem ordinis institutum est in bonum commune. Nimirum ut gratia suppeditetur Ecclesiae ministris ad generandum spiritualem prolem. Quemadmodum sacramentum matrimonii, ut digne ad laudem Dei propagetur animalis vita. Conferunt autem sacramenta haec gratiam, eo modo quo supra de CHRISTO dictum est.²⁹ Utpote quae non creationem gratiae attingunt, sed instrumenta sunt quibus homo est Deo gratus. Cuius exemplum in virtute seminis generatrice hominis praesto est, quae non est animae generandae causa, sed hominis. Neque aliam virtutem in illis agnosco,³⁰ quam quod propterea homo, quia baptizatus est, vel sacramentaliter absolutus, reconciliatur Deo. Nam quid opus est dicere, huiusmodi virtutem, qualitatem esse, re distinctam ab aqua et verbis? De hac sacramentorum virtute nonnullus paulo post ineundus nobis superest conflictus cum Luthero. Tertio loco est causa materialis.³¹ Non inquam anima vel potentiae, quae gratia et virtutibus perfunduntur: illa enim subiecta potius sunt, quam materia. Sed causam materialem appellamus, dispositiones, et praeparationes ad gratiam: qui sunt actus fidei, spei, et caritatis, seu poenitentiae. De eiusmodi autem causis dicere hic oportet explicatius:³² eo quod non eadem praerequiruntur in omni genere iustificationis, sed per capita sunt singulae ex ordine discutiendae. Exemplaris autem iustificationis nostrae causa, est iustificatio ipsa CHRISTI: inquantum homo est. Ipse enim fuit primum exemplar: sane qui non per modum meriti, sed virtute unionis gratiam dei recepit, ut homo esset naturalis filius Dei: cuius nos instar gratiam, et gloriam recipimus, plus, minusve: qua adoptamur in filios, heredes quidem Dei, ut ait Paul. cohaeredes autem CHRISTI. Si tamen compatimur, ut conglorificemur.³³ Itaque et ad exemplar illius debemus pati, si volumus secundum suam gloriam glorificari. Unde subdit, Praedestinavit nos Deus conformes fieri imagini filii sui. Imago enim exemplarem causam significat. Et ideo in baptismo commorimur, et consepelimur ad similitudinem mortis, et sepulturae suae, et pariter resurgemus ad similitudinem resurrectionis. Si enim, ait Paul. complantati facti sumus similitudini mortis eius, simul et resurrectionis erimus. Et, Qui reformabit, inquit, corpus humilitatis nostrae configuratum corpori claritatis suae.³⁴ Haec omnia rationem prae se ferunt exemplaris causae. Atque adeo gratia eius exemplar est nostrae: et gloria, itidem gloriae.³⁵ Sancta vero Synodus can. 7. ubi has causas denarravit, gloriam CHRISTI coniungit in causam finalem cum gloria Dei: vel quia exemplaris quodammodo est finalis: vel forte propter gloriam corporis, et nomen, quod est super omne nomen, quod illi accessit per modum praemii, merito redemptionis. Postremum denique locum habet causa formalis: puta gratia, et virtutes, quibus infusi iustificamur.³⁶ At vero neque de causis formalibus possumus hic exacte dicere, quoadusque modos singulos iustificationis, cap. sequentibus exponamus. Est enim nobis de causa formali, et cum Lutheranis permagna, et inter nos nonnulla discordia. Ordo hic causarum et series ex analogia sumitur, tum naturalium, tum et artificialium. Agens enim proposito fine, per instrumenta disponit materiam, ut instar ideae, et exemplaris propositi inducat formam.