De natura et gratia libri III, cum Apologia contra Catharinum

SVbsequitur, ut de tertio nostrorum operum privilegio dicamus, quae ex fonte illo dimanant aquae vivae salientis in vitam aeternam, discutientes, sint ne in conspectu Dei condigna merita, cum augmenti gratiae, tum demum suae illius inaestimabilis felicitatis. Illius ergo diuisionis, quam lib. 2. cap. 4. fecimus meriti, in meritum congrui et condigni, primum membrum seponamus. Etenim vel nullum in nobis operibus inest meritum congrui ante iustificationem, quod illic satis arbitror commonstrasse, vel nihil nunc ad praesentem attinet disputationem, ubi loquimur de operibus quae per gratiam fiunt, et appulsum Dei, quae merita sunt condigna. Sed hanc nihilo secius Lutherani perhorrescunt vocem: hanc nobis ubique dant improperio, et tanquam Pelagianam notam inurunt. Duae enim cum sint fundamentales meriti conditiones: utputa bonitas et libertas, duas extruxit Luther. machinas ad labefactandam rationem meriti.¹ Prima fuit, quod concupiscentia sit etiam in renatis, inevitabile peccatum. Inde enim deduxit, omnia opera nostra, non modo quae gratiam antecedunt, sed quae iustus facit, peccata esse: et ideo neque esse talia, ut per ipsa satisfaciamus legi: unde fit illico consequentissimum, neque esse merita. Nam meritum vitae aeternae esse non potest apud Deum, nisi impletio legis: iuxta illud CHRISTI, Si vis ad vitam ingredi, serva mandata.² Et illud Pauli, Non auditores tantum, sed factores legis iustificabuntur.³ Alter celeberrimus Lutheri error fuit, negare liberum arbitrium nostrum apud Deum, quo sublato, nulla potest consistere ratio meriti: ut iam modo liquidum faciemus. Igitur eo usque aiunt, nos sola fide iustificari, quod non solum ad primam gratiam nulla nostra opera concurrunt, ut dispositiones, verum neque virtute illorum postea augeatur, nec mereamur gloriam, sed tantum propter promissionem, quae sola fide apprehenditur, et peccatores reconciliantur, et reconciliatis gratiae obveniunt incrementa, et tandem exhibetur gloria. Neque vero meritum tantum adimunt operibus iusti, verum, ut patet in de liber. CHRISTI, et locis aliis quae cap. 5. commemorauimus, omnia existimant futilia, et vana, praeter unam fidem, quam misericordia dei apprehenditur. Idque postea in suo didagmate⁴ obtensae reformationis identidem repetunt, nullam mercedem deberi ope ribus iustis, saltem vitam aeternam, sed illam tantum deberi promissioni Dei, et ea praecisa ratione nobis a Deo collatum iri, ut sit ipse fidelis. Atque ea est sua confessio Aug. In cuius⁵ apologia Melanthon, ubi de operibus respondet ad argumenta adversariorum, postquam dixerat, quod iustificatio iusti nihil aliud est quam reputari iustum, necque reputari iustum propter iustitiam operis, sed per misericordiam Dei fide apprehensam. Ex his, inquit, omnibus etiam intelligi potest, quid dicendum sit de merito condigni, de quo fingunt adversarii iustos esse coram Deo, propter dilectionem ac legis impletionem: ubi nullam faciunt mentionem iustitiae fidei. Haec nullo modo ferenda sunt, etc. Haec phrenesis est quae istos hoc loco dementavit: scilicet, quod asserentes meritum condigni, negemus iustitiam fidei, et auxilium dei post primam iustificationem. Quae manifestissima est calumnia. Subdit itaque iterum atque iterum, quod nostra opera, etiam in gratia, non sunt talia, ut pro eis debeatur vita aeterna, licet sint meritoria aliorum praemiorum: de quibus paulo post dicemus. Haec primum materia explicanda est, atque dubia examinanda, de quibus inter catholicos nonnihil differt: mox adversus Lutheranos asserenda. Quo ergo a nomine ipso et diffinitione meriti exordiamur, unde sunt potissimum argumenta petenda, appellatio meriti tristissima est inter latinos: ut bene aut male mereri de Republica, vel de amico, quod nomen a mercede deducitur. Est enim meritum opus cui debetur merces, et mereri quempiam est ius sibi facere ad praemium. Qua de causa lib. 2. meritum de congruo reiectum dedimus a ratione meriti. Quoniam meritum opus est iustitiae. Ad rationem autem meriti, naturamque investigandam, ex illo aptissime initium sumitur, quod 1. 2. q. 21. ar. 3. adnotavit S. Tho.⁶ Tria enim in actione humana est consyderare. Primum libertatem, unde habet quod sit vituperabilis, aut laudabilis. Nam propter ea quae insunt nobis a natura, necque laudamur, necque vituperamur. Mox ordinem ad finem, unde rationem habet virtutis aut vitii. Deinde respectum ad alium: puta ad Rempublicam, vel singularem personam, cui vel utilitatem adfert, vel nocumentum: et inde rationem habet meriti, aut demeriti. Ita enim scholastici appellant, malum meritum. Atque tres istos ordines ita intelligas, ut quemadmodum secundus, primum, ita tertius, utrunque in sua ratione comprehendat. Exhinc ergo patescunt tres conditiones meriti.⁷ Prima, quod sit opus liberum. Nam absque libertate quemadmodum opus, nec virtus est, nec vitium, ita necque est, vel meritum, vel demeritum. Quapropter theologi, qui cogitant, in naturalibus meritum esse posse, naturam eius ignorant.⁸ Nisi forsan per metaphoram naturalis congruentia, dignitas appelletur: uti ille dixit, Species primum, digna est imperio. Si enim princeps beneficium aliquod conferret homini, vel propter pulchritudinem, vel propter genus, vel ob quanuis aliam naturae dotem, nulla illic ratio inesset, vel meriti, vel praemii. Neque si Deus (quod de potentia eius absoluta fingunt) propter bonum naturale cuipiam conferret gloriam, subesset illic ratio, aut meriti, aut praemii. Ut si filios Zebedaei, ob id tantum quod sibi erant consobrini, eo esset CHRISTUS in regno caelorum dignatus honore, ut sibi assiderent a dextris, et a sinistris. Cuius ratio naturalis est, quod mereri est aliquid dare alteri, et conferre in bonum ipsius:⁹ nemo vero dat, nisi illud cuius est dominus: sumus autem domini nostrarum actionum per liberum arbitrium:¹⁰ ergo ubi nulla est libertas, nullum est meritum. Iam vero meritum idem est quod obsequium: obsequitur autem nemo nisi per liberum arbitrium. Quocirca sol non proprie nobis obtemperat, quia agitur, atque adeo nihil de nobis meretur, necque arbores, neque irrationabilia animalia. Tamesi mortalium humanitas sit illis quandoque indulgere. Veluti de Atheniensibus in historiis est, quod¹¹ mulos, qui cum exaedificaretur Hecatompedon, egregie laboraverant, vinculis solutos, libere pastum ire dimiserunt. Quinimo necque ius proprie aut dominium habent vitae.¹² Cuius contrarium ineptissime profecto nonnulli doctores cogitarunt. Licet habeant appetitum vivendi, et ab eadem natura sortita sint instinctum tuendi vitam. Ubi enim non est libertas, non est ius, sed totum irrationabilium ius est possessorum hominum, et illis irrogat iniuriam, qui immerito pecora occidit, aut laedit. Et eadem ratione, quia videlicet nullius sunt participes actionis, quae sit praemio digna, infert Arist. nec bonum, nec aequum felicem, nec aliud animal ullum beatum dici.¹³ Nisi etiam per metaphoram: ut equus Alexandri.¹⁴ Hac eadem de causa idem inibi Arist. felicitatem moralem in nullis collocavit, aut naturalibus, aut fortunae bonis, sed in operatione libera secundum virtutem. In Olympicis enim, inquit, ludis, non formosissimus quisque aut robustissimus corona donatur, sed qui in certamen descendunt, atque horum illi qui vincunt. Quo pertinet verbum Apostoli, Non coronabitur, nisi qui legitime certaverit.¹⁵ Et, Si volens ago, mercedem habeo.¹⁶ Sed lib. 1. in tract. de libe. arb. satis superque demonstratum est, nullam esse rationem, aut peccati, aut meriti, nisi ubi sit libertas. Ita enim ait contra Fortunatum Aug. dico peccatum non esse, nisi voluntate peccetur: et hinc esse praemium, quia propria voluntate recta facimus. Et ad Marcionem Tertul. lib. 2. Nec boni, inquit, nec mali merces iure pensaretur ei, qui aut bonus, aut malus necessitate fuisset inventus, et non voluntate. At vero arguat quis, opera esse nonnulla in quibus non est usquequaque libertas, quae nihilo secius sunt meritoria. Patet de operibus apostolorum, et sacratissimae Virginis, qui cum essent in gratia confirmati nullum poterant praeceptum, vel transgredi, vel praetermittere: et tamen observantia ipsa praeceptorum erat illis meritum.¹⁷ Absurdum enim esset dicere, quod per obedientiam mandatorum non proficerent coram deo. Quin vero CHRISTUS ipse meruit nobis, atque adeo maxime per passionem, quam tamen non potuit non subire, sive quod praeceptum erat sibi, sive quod talis erat voluntas patris, cui licet nullum esset adiunctum praeceptum, non poterat contraire.¹⁸ Et inde maxime augetur dubium, quod dilectio Dei naturaliter consequebatur in CHRISTO visionem beatificam: et tamen videtur fuisse meritoria, quandoquidem simul erat, et beatus, et viator. Hoc argumentum hac diluitur distinctione.¹⁹ Carentia libertatis triplex est: alia ex natura subiecti: quae potius est negatio, quam privatio: qualis est in brutis. Et opera huiusmodi libertatis expertia, nec bona sunt, nec mala, atque adeo nec laude nec vituperio digna, ut dictum est. Secunda est carentia libertatis ad malum, et haec duplex. Quaedam quodammodo naturalis, qualis est in beatis. Ex illo enim ineffabili intuitu Dei naturali consequentia sequitur amor, qui natura sua excludit omnem possibilitatem praue agendi.²⁰ Quanuis in hoc sensu libere amant, quod ex voluntate Deo infixa id faciunt. Et ideo opera illorum, licet optima sint, et non solum laude, sed honore etiam digna, nullo tamen pacto sunt merita accumulandae mercedis, sed potius ipsa habent rationem praemii. Atque idem parique ratione censendum est de dilectione beatifica CHRISTI.²¹ Haud enim unquam crediderim, illam fuisse meritoriam in CHRISTO, sed merebatur per dilectionem, quam habebat tanquam viator, et per opera exinde procedentia. Tertia ergo carentia libertatis est, non omnimoda, sed ad malum, et ea quidem non ex natura, sed ex privilegio: quia in sensu composito non stat, aliquid esse praeceptum, et non fieri: et haec non tollit rationem meriti. Apostoli enim, licet non poterant transgredi mortaliter, poterant nihilominus difficultatem et laborem pati in custodia legis: et praeterea quia ex obedientia, iussa faciebant, merebantur. Alias ex privilegio confirmationis hoc illi damnum acciperent, quod non essent illis eadem opera meritoria, quae sunt aliis. Et praeterea de aliis multis operibus ad quae non obligabantur, nullum est dubium, quo minus essent meritoria. Idemque ac multo dignius sentiendum est de operibus CHRISTI: oblatus est enim, quia ipse voluit, et ideo spontanea illa obedientia, perpessioque acerrimae mortis, immensum fuit apud patrem meritum nostrae salutis, atque ut sibi ipsi daretur nomen, quod est super omne nomen.²²

Secunda meriti conditio est, quod sit opus bonum, id est, opus virtutis:²³ quo sit, ut meritum, non sit opus iustitiae commutativae (ut 2. sent. d. 28. Duran.²⁴ opinatur) sed distributivae. Nam etsi nomen meritum, servitiis primum, ac mercenariis operibus, quibus debetur stipendium, impositum fuerit: quemadmodum dicitur quis mereri equo, aut calamo, et domum habere meritoriam, tamen proprietas inde deducta est ad munera amicitiae. Veluti dicimur bene mereri de amico, aut male. Quocirca discrimen est, quod in commutativa iustitia aequalitas praecise pensatur rei ad rem, sive opus ex amicitia procedat, sive ex inimicitia: seu ex virtute, seu ex vitio. Qui enim operas suas locat, sive ob inimicitiam faciat, sive quacunque alia turpi intentione, ius acquirit aequalis mercedis, secus autem in merito iustitiae distributivae, quod necesse est ex amicitia illius procedere, de quo bene meremur, atque adeo op'esse virtutis. Nisi quod inter homines qui opera tantum vident extera, existimatur saepe hypocrisis, ut virtus. Nam auctore Arist. amicitia, vel virtus est, vel cum virtute coniuncta.²⁵ Hanc ob causam in distributione praemiorum secundum merita, non attenditur aequalitas rei ad rem, sed proportionalitas, seu proportionum aequalitas praemiorum ad dignitates personarum: iuxta explicationem eiusdem 5. Ethicorum. Ut qualis personae ad personam, talis sit etiam proportio praemii ad praemium. Quod si spectetur etiam opus (ut, quia esurivi, et dedistis mihi manducare) id tantum sit, quatenus inde aestimatur dignitas personae. Per haec tertia liquet conditio meriti. Sane quo pacto opus meritorium debeat cedere in bonum publicum, vel particularis amici. Respectu enim boni communis satis est, si sit opus virtutis: inde enim civibus honores publici iure debentur a principe, qui custos est iusti, ut ibidem ait Aristot. Quippe cum iustum ipsum, et iustitia hac ratione in Republica custoditur, si bonis praemia, et malis sint constituta supplicia.

Ratio ergo haec explanati meriti nostris est operibus accommodanda, atque examinandum, an quae Deo per gratiam suam exhibemus obsequia, apud suam maiestatem sint merita.²⁶ Est enim quaestio in duabus dubitationibus posita. Prima.²⁷ Meritum idem est quod ius, ideo dicit aequalitatem, nihil autem nos possumus Deo praestare aequale vitae aeternae, non solum quia ut ait Arist. diis, et parentibus non possumus reddere aequale²⁸ (sane a quibus recepimus esse, et vivere, cui nullum est aliud bonum comparabile) verum propterea quia et Deus a nobis infinitum distat, et vita aeterna nullis est nostris obsequiis aestimabilis: ergo nulla est iustitia, aut meritum nostrum apud ipsum. Altera est dubitatio.²⁹ Merces et praemium dicit quid debitum: Deus autem, qui bonorum nostrorum non indiget, nihil potest debere nobis. Quis enim prior dedit ei (ut ait Pau.) et retribuetur ei³⁰ ergo vita aeterna non est merces nostrorum operum. Sunt inter theologos (ut Duran.³¹ in 2. sen. d. 28.) qui negent opera, quantumcunque praecedente gratia, esse simpliciter et proprie merita de condigno, sed tantum largo modo dictum meritum. Ubi videtur taxare S. Thomam 1.2.q.114. qui contrarium apparet sentire.³² Ratio Duranti est, quod meritum proprie de condigno est, cui simpliciter debetur aequale virtute operis: nullum autem opus nostrum aequale potest esse vitae aeternae, neque illam largitur nobis Deus ex iustitia, sed ex quadam liberalitate et ordinatione sua. Sane qui gratis acceptat nostra opera. At profecto qui fuerit penitus meditatus, quid nam sit per gratiam fieri filium Dei, aliud de operibus iusti habebit iudicium.³³ Meritum ergo de condigno cum sit opus iustitiae, distinguendum est, quemadmodum supra de satisfactione dicebamus.³⁴ Aliud est enim perfectum, quod nullam prorsus supponit rationem gratiae. Et hoc modo solus CHRISTUS potuit mereri apud Deum: nam opera sua erant veri Dei, quae idcirco ex natura sua erant meritoria. Sed aliud est meritum, quod licet non habeat perfectam rationem iustitiae, est nihilominus proprie iustum. Et tale est opus iusti apud Deum. Nam iustum, ut auctor est S. Thom. q. citata, aliud est simpliciter, in quo est simpliciter aequalitas: quale est in commutationibus, et obsequiis inter cives: aliud vero quod quanuis non sit simpliciter aequale et iustum, habet tamen modum iustitiae: sicut dicitur ius paternum et dominantium: puta, filii ad patrem, et servi ad dominum. Quae quidem est vera et propria ratio iustitiae. Etenim filius probus obsequens patris, licet non tantum reddat, quantum suscepit ab illo, nihilominus verum propriumque ius habet, ut alatur et educetur a patre: et ita servus respectu domini. Qua ratione cum per gratiam homo efficiatur vere et proprie filius Dei adoptivus, quanuis illam adoptionem gratuito susceperit, nihilo secius obsequia sua sunt proprie et vere merita iustitiae apud patrem. Unde Pau. Accepistis, inquit, spiritum adoptionis filiorum, in quo clamamus abba, pater: ipse enim spiritus testimonium reddit spiritui nostro, quod simus filii Dei, et heredes: heredes autem Dei, cohaeredes autem CHRISTI: si tamen compatimur, ut conglorificemur.³⁵ In his equidem verbis perspicere oculatissimus quisque potest, quod quanuis iustitia nostra fundetur in gratia, et ideo non habeat tam perfectam iustitiae rationem, nihilominus gratia supposita, est proprie iustitia. Non quidem simpliciter aequalitatis ex parte obiecti. Nam hoc est, quod subdit, Non sunt condignae passiones huius temporis, sed tamen est vere et proprie ius filiorum. Ait enim, Si filii, ergo heredes, quod sufficit ad propriam rationem meriti. Non ergo negamus, quin illud meritum fundetur in divina ordinatione:³⁶ quia nihil possumus mereri apud ipsum, nisi secundum virtutem, quam ipse nobis confert: nihilominus per illam nos iuste meremur. Quemadmodum enim res naturales per virtutes ab ipso receptas operantur, nihilo secius sunt causae suorum effectuum, ita in supernaturalibus, licet nos per eius virtutem promoveamur, agimus nihilominus vere iusta merita in conspectu suo. Sed ais, licet sint merita, non tamen vitae aeternae. Quinimo, hoc enim designat, Ergo heredes. Et, Si quis diligit me, diligetur a patre meo, et ego diligam eum, et manifestabo ei meipsum:³⁷ quoniam haec est vita aeterna, ut videamus ipsum. Adnotat illic autem S. Tho. ar. 3. et omnes theologi in 1. d. 17. et 2. d. 28. quod opus iusti dupliciter potest consyderari.³⁸ Uno modo quatenus procedit ex libero arbitrio, et alio modo modo quatenus procedit ex gratia spiritus sancti. Primo modo non est in illo condignitas ad vitam aeternam propter maximam excellentiam, sed nihilominus est congruitas proportionis, quod homini operanti secundum suam virtutem, Deus recompenset secundum excellentiam suae virtutis. Nota quod hanc congruitatem non ponit S. Tho. in operibus ante gratiam, sed in operibus iusti. Si vero consyderentur opera, quatenus ex gratia spiritus sancti procedunt, sic sunt inquit, meritoria vitae aeternae de condigno. Nam valor meriti attenditur secundum virtutem spiritus sancti: iuxta illud, Fiet in eo fons aquae salientis in vitam aeternam.³⁹ Et praeterea quia pretium operis attenditur secundum dignitatem gratiae, per quam homo efficitur consors divinae naturae, adoptaturque in filium, cui debetur hereditas. Et in solutione ad 3. Gratia inquit, spiritus sancti, quam in praesenti habemus, etsi non sit aequalis gloriae in actu, est tamen aequalis in virtute:⁴⁰ sicut semen arborum in quo est virtus ad totam germinandam arborem, et quia per ipsam inhabitat hominem spiritus sanctus, appellatur ab Apostolo pignus hereditatis nostrae. Intelligit ergo, quod sit meritum proprie veraeque iustitiae, propter hanc mensuram, et modum gratiae, relatione ad gloriam. Nam quanuis nomen seminis metaphoricum sit, inest tamen in gratia vera virtus ad gloriam, atque adeo aequalitas iustitiae simillima semini. Unum enim granum non est aequale spicae, sed tamen tantundem virtute valet, liquide fert suo tempore spicam. Illa tamen distinctio liberi arbitrii, atque gratiae nonnullos fallit.⁴¹ Quippe qui ex hinc colligunt, merita non esse proprie nostra, sed solius Dei: cum res tamen aliter sit. Virtus enim spiritus sancti, et liberum arbitrium duo sunt concurrentia in rationem unius integri principii. Nam ut opus liberi arbitrii non esset meritum sine virtute Dei, ita neque opus Dei esset meritum, nisi fieret per liberum arbitrium humanae, vel angelicae naturae. Non enim Deus per sua solius opera (ut dum creavit mundum) meretur. Neque facere potest, ut opera plantae, vel animalis bruti sint meritoria. Meritum ergo opus est Dei et nostrum. Ipsius scilicet, ut moventis, et nostrum libere cooperantium: ut supra satis demonstratum est.⁴²

Ex his facile solvitur alterum argumentum: Deus nihil proprie debet nobis, tum quia nullus prior dedit ei, sed ipse dat nobis ipsa opera, per quae meremur, et ideo totum ius nostrum fundatur in gratia sua: tum quia haec quae nos illi damus, non cedunt in suam, sed in nostram potius utilitatem. Quare licet nullum nobis amplius praemium daret, quam bene operari, nullam nobis faceret iniuriam. Quinimo quamvis beatos illos caelicolas regno depelleret, non faceret illis iniuriam. Ergo nullum est in nobis meritum, cui aliquid Deus debeat. Respondetur, quod Deus debet praemium, ex ordinatione sua, iustitiae quae ab ipso est in operibus nostris: quod est debere suae propriae et bonitati, et firmissimae veritati. Ut colligitur ex parabola patrisfamilias convenientis cum operariis ex denario diurno. Exemplum est in naturalibus. Ipse fecit naturas rerum, et ideo secundum suam ordinationem dedit soli lucem, homini intellectum, etc. Quare sicut repugnat, solem esse et non esse natura sua lucidum, propter debitum naturae, quod est iustitia ipsius Dei, ita suae repugnat bonitati, et iustitiae, quod pro operibus eorum, quos semel sibi per gratiam adoptavit, non retribuat vitam aeternam. Et haec est non impropria ratio debiti. Quocirca si merenti negaret praemium, licet nemini faceret iniuriam (ut ait Ber. serm. de annuntia.) suam tamen legem, ac seipsum negaret, qui tamen fidelis est, et negare seipse non potest.

Per haec respondetur ad aliam, quae hic sit postrema dubitatio, Utrum praeter gratiam gratum facientem, necessaria sit nova acceptatio Dei, ut opus sit de condigno meritorium.⁴³ Scot. enim in 1. d. 17. q. 1. existimat, non satis esse, opus elici a gratia, ut sit meritorium vitae aeternae: sed ultra hoc requiritur, quod sit acceptum a Deo, et ordinatum ad talem finem.⁴⁴ Primo quia alias inquit, si opus esset de condigno meritorium, qua ratione procedit a gratia, quae iam est principium et forma existens in homine, sequeretur, quod quatenus procedit ab homine, Deus non posset non retribuere beatitudinem, quin esset iniustus, eo quod ante eius acceptationem, iam opus erat dignum. Et praeterea praemium vitae aeternae semper est maius quam meritum: maius autem non rependitur pro minori ex rigore iustitiae, sed tantum ex liberalitate et acceptatione conferentis. Sequitur Scotum fere Nominalium schola.⁴⁵ Nihilominus nullum profecto est argumentum, quod id valeat convincere. Quin vero ratio est in contrarium multo probabilior.⁴⁶ Primo ut Scot. ipse et omnes fatentur in 2. d. 27. et in 3. d. 28. gratia nihil aliud est, quam acceptatio ad gloriam: si ergo per gratiam homo iam est acceptus ad gloriam, quid opus est nova acceptatione operis? Nam si filii, ergo heredes. Quinimo mo est repugnantia manifesta, personam esse acceptam, cuius opus non sit Deo gratum. Nanque propterea opus est gratum, quia persona est grata. Respexit enim Deus ad Abel et ad munera eius.⁴⁷ Unde ad primum argumentum Scoti negatur, quod si opus, quia procedit a gratia, esset meritorium, propterea Deus esset iniustus, si non redderet praemium: quoniam illud meritum dependet ex gratia gratificante personam. Idipsum itaque, quod ipse dicit de secunda acceptatione: scilicet, quod eo quod prius Deus acceptat opus, quam sit meritorium, non sit nobis proprie debitor, nos dicimus de gratia gratificante personam. Nempe, quod ideo non sit nobis proprie debitor: quia prius reddit gratum hominem unde procedit meritum. Nisi quod ipse non cernit omnino rationem meriti, ea ratione qua est opus filii Dei. Et tamen rei veritas est, quod ratione gratiae adoptionis et acceptationis personae, opus est meritorium. Et quia opus est meritorium, acceptatur. Dicere enim, quod quia acceptatur, opus est meritorium, videtur repugnantia in adiecto. Nam gratis acceptari opus non ponit in ipso iustitiam, et dignitatem: sed meram gratiam. Ad secundum argumentum respondetur, quod quanuis Deus praemiet ultra condignum, nihilominus opus est meritorium, quia procedit a gratia personae, quae est seminarium gloriae.