De natura et gratia libri III, cum Apologia contra Catharinum

Librum ergo primum, Deo perfectore, complevimus: quo de triplici hominis habitu pro angustia ingenii nostri disputavimus. Nempe si in pura nudaque natura fuisset conditus, quaenam libero arbitrio officia posset cum generali influentia Dei, et ubinam speciali egeret. Atque si in iustitia originali perstitisset, quid suapte etiam natura valeret, et ad quid indigeret gratia. Ac demum quousque hominis lapsi naturalis facultas sufficiat in bonis moribus, et in qua re deficiat. Subsequitur euestigio, ut de iustificatione eiusdem hominis per CHRISTUM servatorem nostrum dicamus. Quatuor enim hos hominis status instituimus praesenti opere efformare. At quoniam iustificatio una est, qua iniustus mutata mente in gratiam dei recipitur: altera vero, qua iustus iustis operibus iustificatur adhuc, in hoc secundo libro de prima: in tertio demum, de altera erit sermo. Sane ut in hoc causas, rationes, modum, et ordinem dilucidemus, quibus lapsus homo iustificatur: atque in tertio potestatem, facultatemque iustificati expendamus. Quocirca in enarratione ferme ambo et apologemate positi sunt sextae sessionis S. nostrae Trid. Synodi¹: quae est de iustificatione. Atqui quanuis in superiori non defuerint nobis Lutheranorum incursus, quibus cum idcirco fuit crebro confligendum, hi tamen libri sunt, in quibus maiora subeunda nobis sunt cum illis certamina. Hic quippe in illa inextricabili et molestissima quaestione totus versatur, an sola fide iustificemur: ac ferme tertius in illa, an sola fides sit, qua legem implemus. Illa enim vocula, sola fides,² eo est usque penitus nescio a quo irato deo obtrusa istorum mentibus, ut non iam intra verba, sed toto concusso orbe armis de illa depugnetur. Quamobrem, ut in operis vestibulo praefati sumus, hoc potissimum loco deinceps versabimur, ut enarremus modum, quo FIDES PER CARITATEM OPERATUR. Est itaque in tria membra dissecta meditatio³ haec iustificationis. Quoniam consyderanda sunt opera: primum, quae antecedentia sunt iustificanti gratiae: mox, quae in ipso coeunt iustificationis momento: ac demum, quae in hoc iam iustificato subsequuntur. Aiunt enim Lutherani praecedentia, omnia esse mala: concurrentia, nullius esse efficientiae ad recuperandam gratiam: atque subsequentia, nullius esse meriti ad vitam aeternam. De primo genere diximus libro primo: de tertio, dicturi sumus in postremo: ac de secundo, in hoc medio. At opera praecedentia, alia sunt mere naturalia, quae non fiunt tanquam propriae dispositiones ad gratiam: de quibus monstratum est, non esse cuncta, peccata, sed nonnulla moraliter bona: alia vero sunt, quibus gratiae ine unde adparamur. Atque ab his proficiscatur oportet disputatio praesens. De quibus trina⁴ est quaestio examinanda. Videlicet, an valeat se homo praeparare ad gratiam: an id quidem absque speciali auxilio Dei: an denique huiusmodi opera, quae anteveniunt gratiam, sint meritum aliquod eiusdem gratiae, saltem de congruo. Prima quaestio inter catholicos citra controversiam diffinita est ad partem affirmativam, licet utrum id possit naturaliter, non inter omnes conveniat. Sed Luthe.⁵ fuit, ut cap. 19. referre coepimus, qui nescio quo praetextu extollendae gratiae CHRISTI, dispositionem omnem, et praeparationem respuit in nobis. Cuius verba iam cap. 15. ex suo articulo. 36. a nobis allata sunt. Ubi ait, Liberum arbitrium post peccatum res est de solo titulo: et dum facit quod in se est, peccat mortaliter. Et arti. 6. Contritio, inquit, quae paratur per discussionem, collectionem, et detestationem peccatorum, qua quis recogitat annos suos in amaritudine animae suae, ponderando peccatorum gravitatem, multitudinem, foeditatem, amissionem aeternae beatitudinis, et acquisitionem aeternae damnationis: haec contritio facit hypocritam, imo magis peccatorem. Haec Luthe. Atqui hoc loco nunquam hactenus eius familia cessit, quin vero abhorrent audire dispositionis praeparationis suae nomen: Inclamantes in suis omnibus colloquiis et apologiis, inde turpiter extenuari gratiam CHRISTI. Hunc veruntamen nos locum bona iam ex parte constituimus cap. 15. ubi monstravimus, libere nos a Deo moveri, dum nostram in nobis operatur salutem. Et deinde cap. 19. ubi dilucidavimus, non omnia opera extra gratiam peccata esse, quinimo nonnulla fieri modo quodam posse bona: quare brevior modo faciliorque erit expeditio. Potissimum, quod infra de dispositionibus in particulari, et individuo redibit sermo. Est ergo conclusio catholica,⁶ Lutheranae contraria, neminem suae voluntatis utentem arbitrio cum Deo reconciliari, nisi motione liberi arbitrii dispositum et praeparatum: ut S. modo Synodus definivit. Huius mihi equidem prima ratio⁷ ex rerum natura refulget. Fides nanque (quod contra istos nunquam non est inculcandum) virtutes quas natura docet, non reiicit: sed quae per se non sufficiunt, perficit. Est autem mortalium animis nullum aliud ius penitius insitum, quam in amicitiis reconciliandis necessariam primum esse iniuriarum in eo qui intulit, poenitentiam: ut in eo qui accepit, consequatur oblivio, qua ratione odium radicitus conuulsum, locum faciat amori: ergo et Deus naturae perfector eandem a peccatoribus exposcit animi praeparationem. Nisi quod cordium ipse inspector falli non potest specie ulla poenitentiae foris conficta, nisi in animo sit intus vera. Neque vero per hoc quicquam detrahitur gratiae, et misericordiae Dei, non solum quod proxima dispositio a praeveniente Deo in nobis sit, ut capitul. sequenti dicturi sumus: verum etiam quod non ita huiusmodi praeparamenta constabilimus, ut inter nos, dum inimici eius sumus, et Deum, ulla sit vera ratio iustitiae, usque dum per misericordiam suam accepta sibi sint opera nostra. Quare absque argento, ait Propheta, redimemini.⁸ Et, Venite emite absque argento, et absque ulla commutatione vinum et lac. Sed ais,⁹ CHRISTUS iam pro nobis mortuus est, pretium delictorum totius mundi persolvens: quid opus ulla est nostra dispositione? Nimirum, quod uti opera nostra nullius fuissent valoris, nisi pretium ipse persoluisset: ita neminem pretiosus idem sanguis abluit, nisi assentientem et cooperantem: praeterquam parvulos, qui ab originali culpa, quam aliena voluntate contraxerant, absque propria voluntate sacramento lavantur. Id quod cap. citato libri superioris. 15.¹⁰ compluribus testimoniis, et rationibus suffulsimus: Sane, quod cum homines simus, atque adeo liberi, iuxta nostram naturam a Deo movemur. Hac enim de causa, nulla irrationalium creaturarum capax est gratiae Dei: quia neque idonea est, ut ratione ducatur. Ob idque ut illas in suos ipsarum fines, iuxta naturam suam naturaliter movet (quare nec laudi illis est moveri, nec vituperio, si non moveantur) ita nos ad se, qui finis noster est, iuxta ingenium nostrum libere trahit: ut assensus noster, et obsequentium cooperatio laudi nobis detur: refutatio vero, crimini, et probro. Quas, aliasque id genus causas diffusissime ibidem suis numeris locupletavimus. Atqui nisi assensum cooperationemque liberi nostri arbitrii operiretur Deus, quid ad ostium cordis nostri, pulsare perseverat?¹¹ Num effringere non posset ferreos obices pectoris nostri? Nonne qui solem de nihilo fecit ea potestate, ut aerem absque eius assensu ac nutu illuminaret, dum venit ipse lux vera, nisi spontaneam cooperatricem voluntatem nostram praestolaretur, universum genus humanum gratia sua subito perfunderet? Profecto nihil opus esset vocare nos ad poeniten tiam, allicere ut veniremus, et ut converteremur ad ipsum, atque adeo eos erroribus percellere, qui sunt rebelles. Neque vae, illud Hierosolymis dixisset, quod toties volenti eos congregare, ut gallina pullos,¹² restitissent: nisi hanc praeparationem nostram animi necessariam (ut in iure erat naturali) statuisset. Neque obstinatio alias cordis nostri, culpa esset nostra, nisi nostra esset dispositio necessaria. At quia patientia, et expectatio Dei, ut auctor¹³ est Paulus, ad poenitentiam nos non cogit, sed adducit: ideo qui non convertuntur, furorem et iram thesaurizant in die irae. Unde¹⁴ Chrysost. Homil. 9. super Ioannem, Deus, inquit, neminem cogit, sed suadet ut recte faciamus: et quicunque ipsi assentiuntur, et allicit, et trahit. Propterea cum veniret in mundum, alii eum receperunt, alii eum neglexerunt. Nullum servorum Deus vult invitum, nullum coactum: sed eos tantum, qui sponte sua ipsum optant, ipsum amplectuntur, et gratiam se Dei et virtutis habere intelligunt. Homines enim (utpote quibus necessario servorum opera et servitio opus est) improbos et dicto non audientes servos, possessionis iure coercent: Deus autem, cum sibiipsi sufficiat, et nullius indigeat, nostrae duntaxat salutis gratia, omnia operatur, nosque ipsos nostri arbitrii, et iuris esse libere permittit. Quod si nolentes ad serviendum traheret, non secus eis deberet, acsi nullum praestitissent servitium. Haec Chrysost. Unde illud concilii¹⁵ Arausicani cano. 4. quod Deus ut a peccato purgemur, voluntatem nostram non expectat, non ita audiendum est, quod non operiatur assensum nostrum, sed quod non ipsum nos, sed ipse nos praevenit. Et eodem modo respondet Aug.¹⁶ lib. 1. contra duas epist. Pelag. cap. 19. ad argumentum, quod fieri potest ex verbo Evangelii, Nemo potest venire, nisi pater¹⁷ traxerit: ubi cum non ait, duxerit, videtur CHRISTUS insinuare, homines nolentes, atque adeo non assentientes trahi. Nam trahitur quis nolens, ducitur autem volens. Respondet inquam, dictum esse, traxerit, non quia aliquem Deus trahat vi: imo nemo, inquit, venit nisi volens: sed ne ex verbo, duxerit, occasio daretur suspicandi, quod nos prius volumus, dictum est, traxerit. No quod nolentem cogat, quia impossibile est, inquit, ut quis nolens credat: sed quia ex nolente facit volentem. Unde, ut lib. 1. cap. 15. adnotauimus, falsissime et turpissime Luthe.¹⁸ art. 36 citat Augustinum in eodem libro, quod nolentes Deus, et reluctantes convertat. Est ergo necessaria assensio, cooperatio, atque adeo dispositio nostra ad nostram iustificationem. Quam ob causam Apost. ad Philip.¹⁹ Cum metu, inquit, et tremore vestram salutem operamini. Deus est enim, qui operatur in vobis, velle, et perficere pro bona voluntate. Quasi dixisset, Quanuis Deus sit qui voluntatem vestram movet, vos autem nihilominus debetis cum tremore per liberum arbitrium cooperari. Id quod sapienter Aug. cap. 9. adnotavit in de gra. et libe. arbit.

Quod si motus voluntatis nostrae ad poenitentiam, ut in primo argumento monstrabamus, necessaria est praeparatio gratiae: inde fit consequens, ut quae nos cuncta in hunc saluberrimum affectum commovent, praeparatio etiam sint nonnulla, licet non ita proxima et necessaria. Ut terrores inferni et iudicii dei: quinimo metus ignominiae apud homines, et aliarum poenarum, quae lege decretae sunt delictoribus et criminosis. Huius testimonia vulgatiora sunt in utraque pagina sacra, quam ut sit opus tanta hic nos prolixitate molestos esse. Est enim veteris testamenti historiis quam plurimis memoriae proditum, ut Deus hostium pavoribus, comminationibus, aliisque flagellis durum illum et volubilem populum saepe cohibuisset, et in vitam revocasset. Unde David, Cum occideret, inquit,²⁰ eos, tunc quaerebant eum, et revertebantur: seu ut alia habet lectio, reverebantur. Et iterum, Clamaverunt ad dominum cum tribularentur. Atqui ipse idem artifex conficiendae medicinalis poenitentiae, Circundederunt²¹ me, inquit, dolores mortis, et torrentes iniquitatis conturbaverunt me. Dolores inferni circumdederunt me: praeoccupauerunt me laquei mortis: in tribulatione mea invocavi dominum. Sed superuacaneum est ista mendicare, cum Evangelium sit apertum. Sane cuius praedicatio a poenitentia, atque ab incussione metus gehennae coepit. Ita enim Ioan. Genimina²² viperarum quis demonstrabit vobis fugere a ventura ira? Et CHRISTUS ipse redemptor noster timere nos eum iubet, qui potest corpus et animam mittere in gehennam, atque adeo perhorrenda signa extremi illius diei. Vulgaria sunt haec.²³ At expendamus quo modo nostri Protestantes deludere haec universa moliuntur. Fatentur quidem in confessione Augustana, et ubique praedicationem euangelicam redarguere peccata, ut perterrefacta corda ad fidem confugiant. Sed addit Melanthon²⁴ in sua apologia, quod antequam vincamus terrores illos per fidem, peccata, ipsi etiam sunt. Et Bucer.²⁵ in eo libro, quo compositor prodiit controversiarum, ait, quod quaecunque opera praeparationis, etiam contritio ipsa, antequam adsit fides (et intelligit, antequam adsit gratia) peccata sunt. In eadem semper salebra cum suis complicibus haeres, quod qui in peccato est, atque adeo filius irae Dei, nihil efficere potest, nisi quod ira etiam dignum sit Dei. Sed huc istos convenire cupio. Si terrores illi inferni, quos nobis peccata nostra minantur, in hoc CHRISTUS nobis intulit, ut per illos revocemur in fidem suam et gratiam, quo modo peccata sunt, etiam antequam perveniatur ad gratiam?²⁶ Nunquid Deus nescivit nos ab iniquitatibus nostris alio compendio dimouere, quam in nova nos coniiciendo crimina? Esto, non statim consequatur effectum suum, ideo sunt peccata censenda? Si homo crudi pectoris verba Dei audiens in concione nondum emolliri satis potest, idcirco verbum Dei audisse peccatum est illi? Nunquam ne confyderastis, quod si terrores illi peccata sunt, peccatum etiam erit illos hominibus incutere? Atque adeo (ne in CHRISTUM illos etiam incutientem tantam proferamus blasphemiam) saltem Ioan. dum progeniem viperarum a ventura ira perterrefacit: et Petrus et Paulus, et apostoli reliqui dum peccatoribus poenitentiam praedicabant, culpa se ipsi et crimini implicabant, plebem commoventes ad malum? Merito sane censenda nova est theologia haec, quae vos haec commenta docuit. Quoniam nulla, si dialecticam nostis, collectio est, ut si homo sit filius irae, quaecunque opera faciat, digna sint irae.²⁷ Hoc enim loco satis vos, credo, depulimus capitu. 19. prioris libri: et iterato de eadem re vobis respondebimus libro tertio capitu. 4. Incassum profecto positae essent poenae, sive aeternae a Deo, sive ab hominibus temporariae: iuvenum admonitiones et consilia, ac denique remedia omnia ad cohibendum iniquos: quinimo perniciosa essent talia instituta, si metus eorum, peccata essent antequam homines pervenirent ad gratiam. Revera clementissimus atque in nos benignissimus Deus, ut crebro est apud Chrysostomum et ceteros Patres, non in id potissimum supplicia inferni esse voluit, ut perditos homines cruciaret (tametsi et haec iustitia sua est) sed certe ut inferni pavore a delictis arceret, quos misericorditer praemiaret. Quinimo et civiles poenae simili intentione decretae sunt. At ex illo filio prodigo²⁸ Evangelii, manifestum sumitur adversus istos argumentum, sane qui postquam dilapidaverat paterna bona, egestate compulsus: et pedore, et pudore, quod porcos pasceret, de reditu cogitavit. Nisi forte defendere velint, quod confusio illa et horror, quem concepit, et mendicitatis afflictio, antequam eum pater in gratiam reciperet, peccata essent omnia. Igitur licet metus gehennae, et alii id genus, in quos delicta nostra nos mittunt, non sint, absente gratia, absolutae virtutes: non tamen protinus sit, ut sint peccata, sed sunt utilia bona. Id quod in exemplo Augustini tracta. 9. super epistolam Ioan. de seta introducente linum, conspicuum est.²⁹ Seta enim fragilior est ac debilior, quam ut possit corium consuere, non tamen consequitur, ut si non habeat robur et firmamentum lini, propterea sit mala: nam utilis est inducendo lino, quod illa exclusa corium continet. Ita omnino quanuis timor qui praeit caritatem, non satis nos Deo conglutinet et compaginet: utilis tamen est illi inducenda, quae foras misso timore, id praestat. Quamobrem tanquam initium sapientiae, bonus est timor domini.³⁰ Praeterea mirabile est, quod lugere charorum mortes et alias calamitates, illis etiam qui sunt in peccato, non sit peccatum: et tamen deplorare miserias, in quas nostra nos flagitia intulerunt, peccato nobis et hypocrisi imputetur. Porro dolores parturientis utcunque ipsam discrucient, non aestimantur mali, quando viam edendo fetui aperiunt. Unde Esa. secundum Hebraicam veritatem, Sicut quae concepit, cum appropinquaverit ad partum, dolens clamat in doloribus suis: sic facti sumus a facie tua domine.³¹ Concepimus, et quasi parturivimus: et peperimus spiritum. Ubi Hierony. Sicut ad partum, inquit, mulier appropinquans, dolore cogitur exclamare: sic nos angustia requirimus te, et a facie fortitudinis tuae concepimus, et parturivimus et peperimus, non carnis liberos, sed spiritus.³² Neque alio olim Deus nutu Ninivitis terribile illud iudicium per prophetam denunciavit, nisi ut terrore illos disponeret ad gratiam.³³ Quare blasphemia esset dicere, terrorem illum fuisse illis peccatum. Quin ut cap. 18. lib. 1. dicebamus, ut Nabuchodonosor, ita et Pharaonem eisdem plagis mollire curabat, nisi quod alter audivit, et didicit: alter vero vidit, et renuit. Plena sunt omnia huiusmodi vulgatissimis testimoniis praeparationis nostrae. Et quae proxime superioribus octo capitulis latissime excogitavim', cuncta in hunc locum conferri possunt. De quo proinde satis. Inferius nanque tractandum nobis restat, qualis sit haec praeparatio, quotque sint actus ex quibus constet.