De natura et gratia libri III, cum Apologia contra Catharinum

Rationibus iis praemissis, perspicatiora fient testimonia scripturae, et sanctorum, quibus eadem veritas constabilitur.

Primum, ac celeberrimum est illud, Nemo scit, an odio vel amore dignus sit.¹ Hunc autem locum adeo Protestantes alienum existimant ab hoc sensu, ut nos insimulent, quod tanquam inimici componendae pacis eum pervertamus.

Aiunt enim, intellectum illorum verborum non esse alium, quam quod ex operibus quae extrinsecus apparent nullum sumitur argumentum illius, quae intus est, caritatis, et iustitiae.² Quod enim illic tractat Sapiens, est quomodo iustis mala proveniunt, quasi essent impii: atque contra impiis bona, acsi essent iusti. Quare cum iustis et impiis promiscue accidant, et bona, et mala, nihil inde comperti habemus de internis meritis cuiusque, sed omnia servantur incerta usque in supremum diem. Et praeterea excidescunt in nos, quomodo in hoc sensu affirmemus, neminem scire an odio vel amore dignus sit, cum nequam homines, dum actu perpetrant aliqua flagitia, apertissime sciant odio esse dignos. Si tamen istorum cavilli, quando littera non illis plane adversaretur, nihil deberent imminuere sanctorum omnium auctoritatem, qui in hoc semper sensu locum hunc citant: sed et quando sanctorum cessasset auctoritas, textus ipse est planissimus. Nam primo diversae sunt propositiones, Nescit homo utrum odio vel amore dignus sit:³ et, nescit homo ex operibus externis, an odio vel amore dignus sit: prima enim est absoluta: altera vero modo quodam restricta: et tamen Sapiens non solum secundam, sed absolute asserit primam. Quod autem subiungit, universa aeque evenire iusto et impio, non est coartatio conclusionis: sed refutatio contrarii. Acsi dixisset, Nihil te moveant fortunae, et eventus hominum, ut inde iudicium feras meritorum. Sunt enim illa deceptoria indicia: eo quod citra discrimen bona eveniunt, ut iustis ita et peccatoribus: et ideo his eventis nihil obstantibus, non solum alter de altero, verum neque ipse de se homo scit, an odio vel amore dignus sit. Et confirmatur hic sensus ex littera ipsa, quae sic habet, Nescit homo, utrum amore an odio dignus sit: sed omnia in futurum servantur incerta, eo quod universa aeque eveniant iusto et impio. Ecquid est omnia in futurum servari incerta, nisi quod in praesenti nulla potest esse certitudo? Nam si per fidem talem possemus assequi, non comparasset futurum ad praesens, sed quae apparent opera ad fidem mentis. Scilicet quod per opera non possemus certiores fieri, attamen possemus per fidem. Ad aliud vero argumentum,⁴ quo tanta in nos bili invehuntur, respondetur quod nemo catholicorum dixit, non posse flagitiosum hominem scire, quando sit odio dignus. Facit enim S. Thomas loco citato idem argumentum. Ad quod respondet, diversam esse rationem cognoscendi peccatum et gratiam. Nam peccati obiectum est bonum commutabile, quod est nobis notissimum, principium autem est nostra sola voluntas: gratiae vero et obiectum est Deus: et causa sua, gratuita voluntas, quae nobis non potest tanta certitudine in notescere. Quocirca non dicit Ecclesiastes, nescire hominem an odio vel amore dignus sit, quasi par sit ratio utriusque partis, ut neutra possit sciri: sed quod non potest homo certo cognoscere, quando sit amore dignus. At vero quia nemo esse potest de amore dubius, qui non simul haesitet, an sit dignus odio, in hoc sensu dictum est, Nescit homo an odio vel amore dignus sit. Maiori tamen probabilitate posset quis dicere,⁵ illud Sapientis enunciatum, non esse intelligendum, nisi de praedestinatione. Nimirum, quod nemo scit, quo destinatus sit, scilicet, an in vitam, an vero in mortem. Sed primum inde saltem convincuntur Lutherani, docentes, posse hominem esse certum non solum praesentis iustificationis, sed suae perseverantiae usque in finem. Praeterea cum ille qui est in gratia, etiam si non sit perseveraturus, vere sit tunc in amore Dei secundum praesentem iustitiam: et simpliciter negatur scire hominem quando amore dignus sit, non solum negatur scientia perseverantiae, verum quod scire possit homo quando sit in gratia.

Secundum testimonium adversus certitudinem gratiae est illud, Si venerit ad me, non videbo eum: si abierit, non intelligam.⁶ Et infra, Etiam si simplex fuero, hoc ipsum ignorabit anima mea. Et rursus, Verebar omnia opera mea, sciens quod non parceres delinquenti. At vero et hunc, quanuis manifestum, locum cauillari quoque contendunt adversarii: dicentes, quod Iob illic id tantum confitetur, quod iustitia nostra comparatione ad Deum non reputatur iustitia. Attamen manifestaria haec est delusio scripturae. Non enim unum, sed duo longe distantia sunt, quae iustus ille praedicat. Adulatus enim ei fuerat suus ille mentitus amicus commemoratione iustitiae suae. Nam etsi filii tui, inquit, peccaverunt Deo, et dimisit eos in manum iniquitatis suae, tu tamen si diluculo consurrexeris ad eum, et omnipotentem fueris deprecatus: si mundus et rectus incesseris, statim evigilabit ad te, et peccatum tuum reddet habitaculum iustitiae tuae. Haec Iob adulationem duplici recutit modo. Primo quod etiam si compertissimum haberet, se esse iustum, iustitia sua tamen nulla esset, si compararetur Deo. Mox, quod neque ipsam qualemcunque iustitiam, quae in homine est per gratiam Dei, potest homo certo cognoscere, quando vel adest, vel abest. Ob idque diversis utitur verbis. Sic enim ait scriptura. Respondens Iob ait, Vere scio, quod ita sit, quod non iustificetur homo compositus Deo. Hic non ait, ignoro, sed scio, quod nemo est adeo iustus, ut possit contendere cum Deo. Subdit autem secundum argumentum diversum. Si venerit ad me, non videbo eum, si abierit, non intelligam. Eandem ergo iustitiam, quam scire dixerat non esse comparandam cum Deo, subiungit se nescire quando veniat, quandove abeat. Pari modo inferius, Quantus, ait, ergo sum ego, ut respondeam ei, et loquar verbis meis cum eo? Qui etiam si habuero quidpiam iustum, non respondebo, sed meum iudicem deprecabor. Non solum ex eo quod licet sit in iusto aliquod bonum opus, sunt tamen multa permixta mala, verum quod idipsum quod in nobis iustum est, munus est divinae misericordiae. Subnectit autem, Etiam si simplex fuero, hoc ipsum ignorabit anima mea. Id est, eadem ipsa iustitia, qualiscunque esse potest in homine, non est usque adeo mihi nota. Et ideo verebar, inquit, omnia opera mea, haesitans ad delicta essent: sciens quod non parceres delinquenti. Unde Greg. 9. libro moralium, cap. 10. super verbo illo, Si venerit ad me, non videbo eum, Saepe, inquit, mens, dum de virtutis suae securitate resolvitur, insidiante adversario, inopinatae culpae telo perforatur. Et cap. 18. super alia sententia. Etiam si simplex fuero, hoc ipsum ignorabit anima mea. Sunt, inquit, nonnulla quae sciri a nobis facile nequeunt. Nam saepe recto studio contra delinquentium culpas accendimur: et cum ultra aequitatis metas per iram rapimur, hoc zelum iustae districtionis aestimamus. Et cum praedicantis mens utiliter placere studet, ad amorem laudis propriae turpiter defluit. Atque ita horrendo modo unum idemque opus culpa peragit, quod virtus inchoavit. Haec Gregor. Atque hac de causa verebatur Iob omnia opera sua. Plurimaque in eandem sententiam subiungit eleganter, cap. 19. ubi ait, quod humanus animus immensa cogitatione caliginosus, semetipsum etiam discutiendo non penetrat. Et iterum, Iustorum, inquit, corda ad perfectum se examinare nequeunt. Tertius praecipuusque locus est ad Corinth.⁷ ubi ait Apostolus, Mihi autem pro minimo est, ut a vobis iudicer, aut ab humano die, sed neque meipsum iudico. Nihil enim mihi conscius sum, sed neque in hoc iustificatus sum. Qui autem iudicat me, dominus est. Ubi adnotanda est gradatio Pauli. Ait enim primum, fallax esse iudicium, quod alter de altero profert, Mihi pro minimo est a vobis iudicari, vel ab humano die: id est, ab humano iudicio. Ait vero, quod non solum aliorum de se iudicium nihili facit, sed quod neque id ipsum, quod de semetipso habet, certum reputat. Cum ergo suum de se iudicium conferat cum alieno, palam docet, quod sicut non potest alius de alio infallibilem ferre sententiam, ita nemo de semetipso. Cuius causam talem annectit. Quia si quispiam posset suae iustitiae certior fieri, id maxime esset quando nihil sibi conscius esset: non tamen est firmum argumentum, cum ex negatione infertur affirmatio: videlicet nullius sum conscius peccati, ergo sum iustus. Sed Deus, inquit, est qui iudicat me. Si tunc Paul. non habebat suae sanctitatis revelationem, planus est sensus. Nempe quod Deus solus sciebat qualis esset in conspectu suo. Si vero forte eiusmodi haberet revelationem, ut suggerit nobis Ambr. sensus est, quod quanquam sibi notus esset, non tamen id certo noverat ex testimonio conscientiae suae, sed quia ita Deus sibi indicaverat. Interpretamentum autem, quo Luther. art. 4. hunc locum depravavit,⁸ quodque sui discipuli mordicus retinent, et absurdissimum est, et ca. 15. 11. a nobis coargutum. Aiunt enim ex hoc loco Pauli id tantum colligi, quod nullum sumitur argumentum iustificationis ex operum qualitate, et probitate: nam delicta inquit Luther. quis intelliget? At qualiacunque inquit, sint opera nostra, etiam si sint peccata, sola fide efficimur certissimi, non imputari nobis. Quibus possit auribus Christianus portenta haec audire? Nempe quod non solum peccata, rationem etiamnum culpae retinentia non imputentur a iustissimo Deo (qui, ut ait Psalmista, iniquitatem odio habuit, et secundum Iob, non parcit delinquenti) verumetiam quod dum homo conscius est peccati, certior tunc per fidem sit non sibi imputari. Haec autem nostra, praeter q quod supra satis expugnata sunt, his quoque locis, quos modo tractamus, apertissime repugnant. Nam imprimis Paul. non dicit, quod ex conscientia non sumitur aliquod argumentum iustificationis (nam gloria nostra, ait alibi, haec est, testimonium conscientiae nostrae)⁹ sed id tantum vult, quod non sumitur inde testimonium usque quaque certissimum. Hoc tamen irrefragabile testimonium non solum haberi non potest ex conscientia, verum neque ex fide. Alias non adiecisset, Qui autem iudicat me, dominus est: et, Nolite ante tempus iudicare donec veniat dominus. His enim verbis commonstrat in hac vita praesenti, nisi Deo revelante, non posse usque adeo innotescere nobis divina gratia. Et David non solum ait, Delicta quis intelligit, sed subiungit, Ab occultis meis munda me domine.¹⁰ Revera qui petit ab occultis mundari, non habet certitudinem fidei, quod sit mundus. Iam vero et huc referuntur proverbia illa Sapientis, Quis potest dicere, mundum est cor meum: purus sum a peccato?¹¹ Et, Beatus homo qui semper est pavidus.¹² Et, De propitiatu peccatorum noli esse securus. Ubi Lyra haud contemnendus glossator, Peccatorum, inquit, etiam eorum quae sunt per poenitentiam remissa. Sane quam nescis, fueritne sufficiens.

Extant praeterea S. Patrum testimonia plurima. Nam praeter Gregorium, quem citauimus, est Hieronym.¹³ super illud Miche. 6. Dominus quaerit a te utque facere iudicium, et diligere misericordiam, et solicitum ambulare cum Deo tuo, Praecipitur, inquit, ut praeparati simus ambulare cum domino Deo nostro: nulla hora dormire, nullo tempore securi esse debemus: sed semper expectare patremfamilias venientem, et diem formidare iudicii, et in nocte huius seculi dicere, Ego dormio, et cor meum vigilat. Et super illud Ionae. 3. Quis scit si convertatur et ignoscat Deus, Ideo inquit, ambiguum ponitur et incertum, ut dum homines dubii sunt de salute, fortius agant poenitentiam: et magis ad misericordiam provocent Deum. Et August.¹⁴ super illud Psalm. 50. Incerta, et occulta sapientiae tuae manifestasti mihi. Quae, inquit, occulta? quae incerta? Quod Deum ignorat, et talibus. Nihil tam occultum, nihil tam incertum. Ad hoc incertum Ninivitae poenitentiam egerunt: dicentes, Quis novit, si Deus stet in melius sententiam suam, et misereatur? Et lib. de perfectione iustitiae. Quantalibet iustitia praeditus sit homo, timere debet ne aliquid occultum lateat. Et epist. ad Probam, quae est 121. super illud Pauli, Nolite ante tempus iudicare. Sicut sibi quisque nemo alter alteri notus est: et tamen nec sibi quisque ita notus est, ut sit de sua crastina conversatione securus. Hoc ad incertitudinem perseverantiae refertur. Sequitur autem, Proinde quanuis ex fructibus suis multi cognoscantur, tamen propter humanorum animorum ignota, et incerta, rectissime Apost. admonet, ut non ante tempus iudicemus. Ecce corda incerta. Et Ambros.¹⁵ super eodem loco Pauli, Nihil mihi conscius sum. Humiliat se, inquit, et loquitur ut homo, qui possit culpam incurrere nescius. Et Chryso.¹⁶ super eodem loco. Accidit et hominem in quibusdam peccare, quae peccata esse ignorat. Et rursus, Tribus rationibus incertum est nostrum iudicium. Prima quidem, quod etsi nihil ipsi conscii simus, eius tamen indigemus, qui peccata nostra certa ratione corripiat. Altera, quod multa opera nostra nos latent. Tertia praeterea, quod multa aliorum opera nobis bona videntur, quae non recta fiunt sententia. Et super Matth. in imperfecto, homil. 38. super illud supra citatum Proverb. 20. Nemo, inquit, est tanta firmitate suffultus, ut de iustificatione sua debeat esse securus. Bernar.¹⁷ autem est cuius sunt de hac re evidentiora testimonia. Licet eodem etiam teste corrupte adversarii utantur. Nam primum contra incertitudinem perseverantiae manifeste ait sermo. 2. in octava paschae, quod licet nunquam sine testimonio electos suos deserat Deus, novit tamen Dominus, qui sunt eius, et solus ipse scit quos elegerit a principio. Et subdit, Quis vero scit hominum si est dignus amore vel odio? Quod si, ut certum est, certitudo nobis omnino negatur, nunquid non tanto delectabiliora erunt, si qua forte electionis huius signa possimus invenire? Quam enim requiem habere potest spiritus noster, dum praedestinationis suae nullum adhuc testimonium tenet? Est ergo non omnino certum, licet sint aliqua testimonia. Quod autem ait in calce huius sermonis, Novum advenisse spiritum, certissime nova conversatio testatur, non intelligit de certitudine fidei catholicae, sed de certitudine quae sufficit pacare humanum cor. De adventu vero spiritus sancti ad nos loquitur super Cantica serm. 17. ubi ait, Orandus est tantum ut custodiat corda nostra et intelligentias nostras: ne forte cum non aderit, adesse putemus: nostrumque proipso sequamur sensum, deviantes. Venit nanque et vadit prout vult: et nemo facile scit unde venit, aut quo vadat. Et quamvis subiungat, quod periculosissime ignoratur, quando veniat, aut vadat: et ideo invigilandum nobis esse, ut sensum aliquem habeamus eius accessus et recessus, haud tamen intelligit, quod illum, vel adventantem, vel abeuntem, certa valeamus ratione deprehendere. Idem argumentum tractat latius super eisdem Canticis sermone. 74. ubi in seipso depingit sensus intrantis et exeuntis: tandem concludens haec verba, Ex renovatione, ac reformatione spiritus mentis meae: id est interioris hominis mei, percepi ut cunque speciem decoris eius. Nota utunque. At vero in epist. 42. ad archiepiscopum Senonensem, sic habet, Prauum est cor hominis, et imperscrutabile: ita ut nemo sciat quae sunt in homine, nisi spiritus hominis, qui in eo est: sed nec ipse plene. Nam cum Apost. diceret, Mihi pro minimo est, ut a vobis iudicer, aut ab humano die, adiecit: sed nec ego meipsum iudico. Quare? Quoniam non possum, ait, ratam vel ipse de me proferre sententiam. Ego enim nihil mihi conscius sum: non tamen in hoc iustificatus sum. Non ex toto credo me vel ipsi conscientiae meae: quippe cum ne ipsa quidem queat me comprehendere totum. Nec potest iudicare de toto, qui totum non audit. Qui autem iudicat me, dominus est. Dominus inquit, cuius utique scientiam non effugit: sententiam non subterfugit, etiam quod propriam latet conscientiam. Audit Deus in corde cogitantis, quod non audit vel ipse qui cogitat.

Ex doctoribus autem scholasticis praeter unum Ioannem Baconem carmelitam,¹⁸ nemo est qui non eandem teneat opinio nem. Nam Alexan. de Ales¹⁹ tertia parte, tractatu de gratia, disputans quaestione, ait, cognitione speculativa, et certa non esse gratiae Dei cognoscibilem, sed tantum effectivam, et experimentalem, scilicet per effectus, ut quando homo non habet propositum male agendi, quando frequenti meditatione dei dulcedinem sentit et suavitatem, Sed est, inquit, iuxta dictum Hippocratis, experimentum fallax. Nam iidem effectus esse possunt in eo qui est in peccato: saltem ubi est vincibilis ignorantia, ut in haeretico. Alexandrum secutus est S. Tho. in loco supra citato. Et Bonau.²⁰ et Ricar. et Duran. 1. d. 17. et quotquot hanc disputant quaestionem. Atque adeo Scot.²¹ quem immerito nonnulli citabant in hanc sententiam affirmativum. Etenim. 1. sent. d. 17. q. 1. omnium apertissime ait, quod ex nullo actu quem exercemus, neque ex substantia eius, neque ex intensione, neque ex delectatione, et facilitate in operando, nec ex bonitate aut rectitudine morali eiusdem possumus concludere aliquem habitum supernaturalem inesse. Et rationem subdit. Quia alias, quocunque istorum dato, posset quis habens caritatem, cognoscere certitudinaliter se esse in caritate. Quod ipse lege communi reputat impossibile. Ex quo fit consequens illud quod ait in 3. d. 24. scilicet, quod caritas potest ostendi actu interiori, quo invenit se homo promptum ad diligendum Deum, et exteriori, quo fervet in actibus, et exercitiis pro dilecto Deo, intelligere de ostensione coniecturali, et experimentali, quam ait Alexan. saepe fallere. Igitur meritis, ac iure optimo S. Syn.²² contra assertionem de certitudine gratiae pronuntiauit Sess. 6. Primum cap. 9. confessionis sub his verbis, Quanuis autem necessarium sit credere, haud remissa unquam fuisse peccata, nisi gratis divina misericordia propter CHRISTUM, nemini tamen fiduciam et certitudinem remissionis peccatorum suorum iactanti, et in ea sola quiescenti, peccata dimitti, vel dimissa esse, credendum vel dicendum est. Cum apud haereticos, et schismaticos possit esse, imo nostra tempestate sit, et magna contra Ecclesiam catholicam contentione praedicetur, vana haec et ab omni pietate remota fiducia. Sed nec illud asserendum est, oportere eos qui vere iustificati sunt, absque ulla omnino dubitatione apud semetipsos statuere, se esse iustificatos, neminemque a peccatis absolui ac iustificari, nisi eum qui certo credat se absolutum et iustificatum esse, atque hac sola fide absolutionem et iustificationem perfici: quasi qui hoc non credit, de Dei promissis, atque mortis, et resurrectionis CHRISTI efficacia dubitet. Nam sicut nemo pius de Dei misericordia, deque CHRISTI merito, deque sacramentorum virtute, et efficacia dubitare debet, sic quilibet dum seipsum suamque propriam infirmitatem et indispositionem respicit, de sua gratia formidare et timere potest: cum nullus scire valeat certitudine fidei, cui non potest subesse falsum, se gratiam Dei esse consequutum. Mox cap. 12. condemnat eos, qui temerariam sibi arrogant certitudinem praedestinationis. Et cap. 13. eos item, qui eandem sibi promittunt securitatem perseverantiae. Et can. 13. Si quis inquit, dixerit omni homini ad remissionem peccatorum assequendam necessarium esse, ut credat certo, et absque ulla haesitatione propriae infirmitatis et indispositionis, peccata sibi esse remissa, anathema sit. Et can. 14. sub Anathemate etiam condemnatur, fidei certitudinem in particulari, qua quis credit se iustificari, vel sufficere ad iustificationem, vel esse necessariam.