De natura et gratia libri III, cum Apologia contra Catharinum

Primum declarat sancta Synodus ad iustificationis doctrinam probe et syncere intelligendam oportere, ut unusquisque agnoscat et fateatur, quod cum omnes homines in praeuaricatione Adae innocentiam perdidissent, facti immundi, et ut Apostolus inquit, natura filii irae, quemadmodum in decreto de peccato originali exposuit, usque adeo servi erant peccati, et sub potestate diaboli et mortis, ut non modo gentes per vim naturae, sed ne Iudaei quidem per ipsam etiam litteram legis Moysi inde liberari, aut surgere possent, tametsi in eis liberum arbitrium, minime extinctum esset, viribus licet attenuatum et inclinatum.

Quo factum est, ut caelestis pater, Pater misericordiarum, et Deus totius consolationis Christum Iesum filium suum et ante legem, et legis tempore, multis sanctis Patribus declaratum, et promissum, cum venit beata illa plenitudo temporis, ad homines miserit, ut et Iudaeos qui sub lege erant redimeret, et gentes quae non sectabantur iustitiam, iustitiam apprehenderent, atque omnes adoptionem filiorum reciperent, hunc proposuit Deus propitiatorem per fidem in sanguine ipsius pro peccatis nostris, non solum autem pro nostris, sed etiam pro totius mundi.

Verum et si ille pro omnibus mortuus est, non omnes tamen mortis eius beneficium recipiunt, sed ii dumtaxat, quibus meritum passionis eius communicatur. Nam sicut re vera homines nisi ex semine Adae propagati nascerentur, non nascerentur iniusti, cum ea propagatione per ipsum dum concipiuntur propriam iniustitiam contrahant: Ita nisi in Christo renascerentur, unquam iustificarentur, cum ea renascentia per meritum passionis eius, gratia qua iusti fiunt illis tribuatur: pro hoc beneficio Apostolus gratias nos semper agere hortatur patri, qui dignos nos fecit in partem sortis sanctorum in lumine, et eripuit de potestate tenebrarum, transtulitque in regnum filii dilectionis suae, in quo habemus redemptionem, et remissionem peccatorum.

Quibus verbis iustificationis impii descriptio insinuatur, ut sit translatio ab eo statu in quo homo nascitur filius primi Adae in statum gratiae, adoptionis filiorum Dei per secundum Adam Iesum Christum salvatorem nostrum. Quae quidem translatio post evangelium promulgatum sine lavacro regenerationis, aut eius voto fieri non potest, sicut scriptum est, Nisi quis renatus fuerit ex aqua et Spiritusancto non potest introire in regnum Dei.

Declarat praeterea ipsius iustificationis exordium in Adultis a Dei per Christum Iesum praeveniente gratia sumendum esse, hoc est ab eius vocatione: qua nullis eorum existentibus meritis vocantur, ut qui per peccata a Deo aversi erant per eius excitantem, atque adiuvantem gratiam, ad convertendum se ad suam ipsorum iustificationem eidem gratiae libere assentiendo, et cooperando, disponantur ita, ut tangente Deo cor hominis per Spiritussancti illuminationem, neque homo ipse nihil omnino agat, inspirationem illam recipiens, quippe qui illam et abiicere potest, neque tamen sine gratia Dei movere, sed ad iustitiam coram illo libera sua voluntate possit. Unde in sacris litteris cum dicitur, Convertimini ad me, et ego convertar ad vos, libertatis nostrae admonemur, cum respondemus, Converte nos Domine ad te, et convertemur. Dei nos gratia praeveniri confitemur.

Disponuntur autem ad ipsam iustitiam dum excitati divina gratia, et adiuti, fidem ex auditu concipientes libere moventur in Deum, credentes vera esse, quae divinitus revelata, et promissa sunt. Atque illud imprimis a Deo iustificari impium per gratiam eius per redemptionem, quae est in Christo Iesu, et dum peccatores se esse intelligentes a divinae iustitiae timore, quo utiliter concutiuntur ad considerandum Dei misericordiam se convertendo in spem eriguntur, fidentes Deum sibi propter Christum propitium fore, illumque tanquam omnis iustitiae fontem diligere incipiunt, ac propterea moventur adversus peccata, per odium aliquod, et detestationem, hoc est per eam poenitentiam, quam ante baptismum agi oportet. Denique dum proponunt suscipere baptismum, inchoare novam vitam, et servare divina mandata. De hac dispositione scriptum est, Accedentem ad Deum oportet credere, quia est, et quod inquirentibus se remunerator sit, et, Confide fili, remittuntur tibi peccata tua, et, Timor Domini expellit peccatum, et, Poenitentiam agite, et, Baptizetur unusquisque vestrum in nomine Iesu, in remissionem peccatorum vestrorum, et accipietis donum Spiritussancti, et, Euntes ergo docete omnes gentes, baptizantes eos in nomine patris, et filii, et Spiritussancti, docentes eos servare quaecunque mandavi vobis. Denique praeparate corda vestra Domino.

Hanc dispositionem seu praeparationem, iustificatio ipsa consequitur, quae non est sola peccatorum remissio, sed et sanctificatio, et renovatio interioris hominis per voluntariam susceptionem gratiae, et donorum, unde homo ex iniusto fit iustus, et ex inimico amicus: ut sit haeres, secundum spem vitae aeternae. Huius iustificationis causae, sunt finalis quidem gloria Dei et Christi, ac vitae aeternae: efficiens vero misericors Deus, qui gratuito abluit, et sanctificat, signans, et ungens spiritu promissionis sancto, qui est pignus hereditatis nostrae. Meritoria autem dilectissimus unigenitus suus Dominus noster Iesus Christus, qui cum essemus inimici propter nimiam caritatem, qua dilexit nos sua sanctissima passione in ligno crucis nobis iustificationem meruit, et pro nobis Deo patri satisfecit: instrumentalis item sacramentum baptismi quod est sacramentum fidei, sine qua nulli unquam contigit iustificatio. Demum unica formalis causa est iustitia Dei, non qua ipse iustus est, sed qua nos iustos facit: qua videlicet ab eo donati renovamur spiritu mentis nostrae, et non modo reputamur, sed vere iusti nominamur, et sumus: iustitiam in nobis recipientes unusquisque secundum suam mensuram, quam Spiritussanctus partitur singulis prout vult, et secundum propriam cuiusque dispositionem, et cooperationem. Quanquam enim nemo possit esse iustus, nisi cui merita passionis Domini nostri Iesu Christi communicantur, id tamen in hac impii iustificatione sit dum eiusdem sanctissimae passionis merito per Spiritumsanctum caritas Dei diffunditur in cordibus eorum, qui iustificantur, atque ipsis inhaeret. Unde in ipsa iustificatione, cum remissione peccatorum haec omnia simul infusa accipit homo per Iesum Christum, cui inseritur, fidem, spem, et caritatem. Nam fides nisi ad eam spes accedat, et caritas, neque unit perfecte cum Christo, neque corporis eius vivum membrum efficit. Qua ratione verissime dicitur, fidem sine operibus mortuam, et ociosam esse, et in Christo Iesu, neque circumcisionem aliquid valere, neque praeputium, sed fidem, quae per caritatem operatur. Hanc fidem ante baptismi sacramentum ex Apostolorum traditione, Cathecumini ab Ecclesia petunt, cum petunt fidem vitam aeternam praestantem, quam sine spe et caritate fides praestare non potest. Unde et statim verbum Christi audiunt, Si vis ad vitam ingredi, serva mandata. Itaque veram et Christianam iustitiam accipientes, eam ceu primam stolam pro illa quam Adam sua inobedientia, sibi et nobis perdidit, per Christum Iesum illis donatam, candidam, et immaculatam iubentur statim renati conservare, ut eam perferant ante tribunal domini nostri Iesu Christi, et habeant vitam aeternam.

Cum vero Apostolus dicit, iustificari hominem per fidem, et gratis, ea verba in eo sensu intelligenda sunt, quem perpetuus Ecclesiae catholicae consensus tenuit et expressit, ut scilicet per fidem ideo iustificari dicamur, quia fides est humanae salutis initium, fundamentum et radix omnis iustificationis, sine qua impossibile est placere Deo, et ad filiorum eius consortium pervenire. Gratis autem iustificari ideo dicamur, quia nihil eorum, quae iustificationem praecedunt, sive fides, sive opera, ipsam iustificationis gratiam promeretur: si enim est, iam non ex operibus, alioquin, ut idem Apostolus inquit, gratia iam non est gratia.

Quanuis autem necessarium sit credere, neque remitti, neque remissa unquam fuisse peccata, nisi gratis divina misericordia, propter Christum nemini tamen fiduciam et certitudinem remissionis peccatorum suorum iactanti, et in ea sola quiescenti peccata dimitti, vel dimissa esse dicendum est, cum apud haereticos et schismaticos possit esse, imo nostra tempestate sit, et magna contra Ecclesiam Catholicam contentione praedicetur, vana haec et ab omni pietate remota fiducia, sed neque illud asserendum est, oportere eos, qui vere iustificati sunt, absque ulla omnino dubitatione apud semetipsos statuere se esse iustificatos, neminemque a peccatis absolui ac iustificari, nisi eum, qui certo et firmissime credat se absolutum et iustificatum esse, atque hac sola fide, absolutionem et iustificationem perfici, quasi qui hoc non credit de Dei promissis, deque mortis, et resurrectionis Christi efficacia dubitet. Cum velut nemo pius, de Dei misericordia, de Christi merito, deque sacramentorum virtute, et efficacia dubitare debet sic quilibet, dum seipsum, suamque propriam infirmitatem, et indispositionem respicit, de sua gratia formidare et timere potest. Cum nullus scire valeat certitudine fidei, cui non potest subesse falsum, se gratiam Dei esse consecutum.

Sic ergo iustificati, et amici Dei, ac domestici facti, euntes de virtute in virtutem renovantur (ut Apostolus inquit) de die in diem, hoc est, mortificando membra carnis suae, et exhibendo ea arma iustitiae in sanctificationem per observationem mandatorum Dei, et Ecclesiae in ipsa iustitia per Christi gratiam accepta, cooperante fide bonis operibus crescunt, atque magis iustificantur, sicut scriptum est, Qui iustus est, iustificetur adhuc: et iterum, Ne verearis usque ad mortem iustificari: et rursus, Videtis quoniam ex operibus iustificatur homo, et non ex fide tantum. Hoc vero iustitiae incrementum petit sancta Ecclesia, cum orat, Da nobis Domine, fidei, spei, et caritatis augmentum.

Nemo autem quantumvis iustificatus, liberum se esse ab observatione mandatorum putare debet. Nemo temeraria illa, et a patribus sub anathemate prohibita voce uti, Dei praecepta homini iustificato ad obseruandum esse impossibilia: Nam Deus impossibilia non iubet, sed iubendo monet, et facere quod possis, et petere quod non possis, et adiuuat ut possis, cuius mandata gravia non sunt, cuius iugum suave est, et onus leve. Qui enim sunt filii Dei, Christum diligunt: qui autem diligunt eum (ut ipsemet testatur) servant sermones eius, quod utique, cum divino auxilio praestare possunt, licet enim in hac mortali vita, quantumvis sancti et iusti, in levia saltem, et quotidiana, quae etiam venialia dicuntur peccata, quandoque cadunt: non propterea desinunt esse iusti. Nam et iustorum illa vox est, et humilis, et verax, Dimitte nobis debita nostra, quo fit ut iusti ipsi eo magis se obligatos ad ambulandum in via iustitiae sentire debeant, quo liberati iam a peccato, servi autem facti Deo, sobrie, iuste, et pie viventes, perficere possunt per Christum Iesum, per quem accessum habuerunt in gratiam istam. Deus nanque sua gratia semel iustificatos non deserit, nisi ab eis prius deseratur, itaque nemo sibi in sola fide blandiri debet, putans fide sola se heredem esse constitutum, hereditatemque consecuturum, etiam si Christo non compatiatur, ut et conglorificetur: nam et Christus ipse (ut inquit Apostolus) cum esset filius Dei, didicit ex his quae passus est obedientiam: et consumatus, factus est omnibus obtemperantibus sibi causa salutis aeternae. Propterea Apostolus ipse monet iustificatos dicens, Nescitis q. hi qui in stadio currunt, omnes quidem currunt, sed unus accipit bravium, sic currite ut comprehendatis: ego igitur sic curro, non quasi in incertum, sic pugno non quasi aerem verberans, sed castigo corpus meum, et in servitutem redigo, ne forte cum aliis praedicaverim, ipse reprobus efficiar. Item princeps Apostolorum Petrus, Satagite ut per bona opera certam vestram vocationem, et electionem faciatis. Haec enim facientes non peccabitis aliquando: unde constat eos orthodoxae religionis doctrinae adversari, qui dicunt iustum in omni bono opere saltem venialiter peccare, aut (quod intolerabilius est) poenas aeternas mereri. Atque etiam eos qui statuunt in omnibus operibus iustos peccare, si in illis suam ipsorum socordiam excitando, et sese ad currendum in stadio cohortando, cum hoc ut in primis glorificetur Deus, mercedem quoque intueantur aeternam, cum scriptum sit, Inclinavi cor meum ad faciendas iustificationes tuas propter retributionem, et de Mose dicat Apostolus, quod aspiciebat in remuneratione.