De natura et gratia libri III, cum Apologia contra Catharinum

Potuissem ego equidem silenter praetermittere responsa argumentorum adversariorum: adeo ab iis qui prius nobis scripsere, cuncta sunt optime diluta: sed non instituti filum et seriem abrumpam, curabo citra taedium illa percurrere. Eo praesertim, quod cap. 19. primi libri, ubi constituimus, non omnia opera peccatoris peccata esse: et 2. c. lib. 2. ubi agebamus de dispositionibus ad gratiam, huiusmodi responsiones in hunc remisimus locum. Rationem isti nullam adferre possunt, quia necessitatem hanc suam peccandi a contagione originalis culpae diducunt: quae res est extra lineam naturalem. Inde enim statim consingunt commentum quoddam super illud verbum CHRISTI, Non potest arbor mala bonos fructus facere.¹ Est enim, inquiunt, concupiscentia inevitabile malum, neque ullum opus fieri potest a nobis, quod non aliquo modo nascatur ex illa: omne ergo est tali ratione malum. Pari modo persuadebant suam haeresim Manichaei,² ut adnotat Aug.³ 2. lib. de verbis domini, dicentes, unam esse naturam bonam, quae non poterat facere malum: aliam vero malam, quae non poterat facere bonum. Et ideo ait illic Aug. et postea in Enchiridio, quod nomine arboris non intelligitur natura, sed voluntas, et vocat voluntatem intentionem more philosophorum. Hoc enim modo neque ex mala arbore nascitur bonum opus, nec ex bona malum. Nam si arbor acciperetur pro natura, cum omnis natura bona sit, nulla posset facere malum: nec ipsa potentia voluntatis. Quam intentionem alibi vocat CHRISTUS oculum, ubi ait,⁴ Si oculus tuus fuerit simplex, totum corpus tuum lucidum erit: si autem nequam, totum erit tenebrosum. Et quod nomine arboris non natura intelligatur, sed voluntatis intentio, patet ex aliis verbis, Aut facite arborem bonam et fructum eius bonum: aut arborem malam, et fructum eius malum. Naturam enim non facimus, sed voluntatem, atque opera quae inde germinantur. Igitur neque omnia opera nascuntur ex concupiscentia carnis, nec illa dicitur arbor, unde inficiatur omnia opera: sed omnia sunt bona, vel mala a voluntate. A qua, potissimum si divinitus adiuvetur, multa esse possunt opera bona. Simili modo detorquent, et illud,⁵ Quod natum est ex carne, caro est, et quod natum est ex spiritu, spiritus est. Elicientes inde, quod omnia opera, etiam illa quae ex gratia procedunt, quanuis illa ratione sint spiritualia, nihilominus qua parte dimanant ex concupiscentia carnis, sunt carnalia et peccata. At verbum illud solum adduxit CHRISTUS, similitudinis gratia. Nimirum, quod quemadmodum ex generatione animali nascitur homo animalis, ita ex regeneratione baptismatis nascatur spiritualis. Quod si quis velit ad opera referre, id tantum poterit euincere, quod illa opera quae nascuntur ex inclinatione et intentione carnis, praeter rationem sint vitiosa. Porro autem contra humanum sensum est, quod omnia opera nostra hoc modo ortum habeat ex carne. Alia vero loca quibus de capite suo contortis enituntur, plu rima sunt in veteri pagina, Atque inde primum initium sumunt, ubi ait Moses,⁶ Videns dominus, quod multa malitia hominum esset in terra, et cuncta cogitatio cordis intenta esset ad malum omni tempore, poenituit eum, quod hominem fecisset super terram, etc. Ex illo verbo, Cuncta cogitatio cordis intenta est ad malum omni tempore, colligit Luther. art. 36. nullam inesse nobis arbitrii libertatem ad bonum: sed omnia opera nostra esse mala, et de se mortalia peccata. At plura profecto peccata sunt in sua ista collectione. Nam primum circumstantia verba liquido demonstrant, illud verbum non esse dictum de omni semper genere nostro propter originale: sed de hominibus illius aetatis propter sua nefanda scelera. Ita enim incipit cap. Cum homines incaepissent multiplicari super terram, videntes filii Dei filias hominum, quod essent pulchra, etc. ubi depingitur corruptio illius gentis. Et idcirco subditur, Videns dominus, quod multa malitia hominum esset in terra, et cuncta cogitatio, etc. Nunquid verbum, Videns, malitiam praesentem designat? Et quod subditur, Poenituit eum, quod hominem fecisset? Et quod subnectitur, Et praecavens in futurum, Delebo hominem? deletio quippe illa in poenam corrupti tunc generis humani facta est. Unde quod ait, omni tempore, solum est verbum indignantis: quod scilicet nihil de emendandis moribus cogitabant, sed in dies flagitia flagitiis, et sceleribus scelera cumulabant. Et idem forsan est sensus similis replicati verbi, qui est secundus locus apud Luther.⁷ Nequaquam ultra maledicam terrae propter homines. Sensus enim et cogitatio humani cordis in malum prona sunt ab adolescentia sua. Sed esto, hoc referatur ad sensum et cogitationem in universum cordis humani, ut hic secundus locus prae se ferre videtur, quonam pacto ex hinc sit consequens, ut nullum prorsus bonum possit a libero arbitrio prodire? Ut scilicet, non solum otiosae cogitationes (ut verbis utamur Lutheri) sed etiam ingeniosae, et quas homo de industria cogitat, omnes sint mala. Nam illic non dicitur, quod omnis cogitatio cordis humani sit peccatum, sed quod sit intenta et prona ad malum: id est, quod inclinatio carnis, et sensualitatis (hanc enim vocat cor humanum) de se allicit, et trahit rationem, et voluntatem in malum, non tamen inde sequitur, alia opera esse mala, si illa in qua homo devicta ratione, libere consentit carni. Ait enim Iacobus,⁸ quod unusquisque tentatur a concupiscentia sua, deinde a concupiscentia cum conceperit (nimirum per consensum) parit peccatum. At vide si hoc sit perspicuum, cap. 8. Pollicetur enim Deus ideo se non tanta acerbitate ultum deinceps in scelera humani generis, eo quod cogitatio humani cordis prona sit ad malum: haud tamen adduxisset in causam illius clementiae, quod omnia opera hominum sunt peccata: nam hoc potius deberet Deo movere iram: ergo cogitatio illic accipitur pro luctamine carnis. Ut sit sensus, quod eo sint homines venia digni, quod peccent propter continuam sensualitatis rixam et pugnam: quam aegre et difficileter possunt semper vincere. Unde ca. 6. postquam dixerat, quod cuncta cogitatio esset intenta ad malum, extemplo subdit propheta, Noe vero invenit gratiam coram domino. Et cap. sequenti, Te vidi iustum coram me in generatione hac. Complicat Luther. et aliud tertium verbum eiusdem cap. 6.⁹ Non permanebit spiritus meus in homine in aeternum: quia caro est. Ex quo uno loco geminam conficit argutiam. Primam, quod si homo caro est, nihil boni agere potest. Alteram, quod ita Deus ademerit hominibus spiritum suum bonum, ut spiritualiter mortui nequeant nisi mortis opera agere. Hic autem locus bifaria a Patribus exponitur, ex quarum neutra expositione quoquo pacto valet Luther. suum commentum extorquere. Primum (teste Hieronymo)¹⁰ vox hebraica significatius latine redditur, non iudicabit, et non permanebit. Secundum quem spiritus domini illic accipitur pro ira sua, et indignatione, et caro pro fragilitate. Ut sit sensus, non exigam in futurum tam graves ab hominibus poenas, quia fragiles sunt, sed permittam eos vivere centum viginti annos. Quam aetatem ait Iosephus,¹¹ indulta fuisse hominibus post diluvium. At iuxta Latinam lectionem, non permanebit spiritus accipitur pro vita animali: ut sit allusio ad illud,¹² Inspiravit Deus in hominem spiraculum vitae: caro autem accipitur pro carnalibus hominibus, in quibus est ratio sepulta. Ut sit sensus, non vivet ista generatio perpetuo, quia carnalis est. Quare quod sequitur de centum viginti annis, non refertur ad aetatem, qua essent victuri homines: ut 15. de ciui. dei. cap. 24. auctor est Aug.¹³ sed ad induciarum tempus, quo Deus expectaturus erat emendationem hominum. Intelligendum enim est illud Deum dixisse, viginti annis antequam Noe inciperet arcam, cuius fabrica duravit centum. Quapropter illico sequitur in textu, Delebo hominem quem creavi a facie ter rae. Sed ut hoc etiam velimus elargiri Luthero, quod accipiatur spiritus pro bono spiritu Dei, parum illi dialecticae opus erat, ut intelligeret sensum illius universalis. Non enim dixit, quod in aeternum nunquam permaneret, sed quod non permaneret in aeternum: id est, quod non semper et perpetuo permansurus esset in homine. Cui sensui nihil repugnat, quin aliquando esse possit ut maneat. Neque ipse Lutherus inficias ire potest, quin spiritus domini sit in homine per fidem et gratiam: cur ergo non erit ad operandum bonum? Quartus locus est istis ubique replicatissimus Esaias.¹⁴ Facti sumus immundi omnes nos: et quasi pannus menstruata, universae iustitiae nostrae. Qui tamen locus absque ullo prorsus dubio intelligitur praecise de populo illo. Absque dubio inquam. Primum propter auctoritatem expositoris Hieronymi,¹⁵ qui ait, dictum esse, quando necdum salvator aduenerat: sed populus imaginem terreni hominis portabat. Et praeterea inquit, quod illic depingitur iustitia legis, quae comparatione ad euangelicam puritatem immunditiae reputatur: id quod multis confirmat testimoniis. At textus ipse luce clarius aperit sensum prophetae. Sane qui ingenti animi ardore, et anxietate optabat adventum Messiae. Utinam enim, inquit, diruperes caelos, et descenderes. Atque tali affectu exaggerabat populi necessitatem, deplorabatque eius ruinam, lamentans quemadmodum omnes legis iam obliti pererraret, essentque eorum universae iustitiae, sicut pannus menstruata. Erant enim tunc sub captivitate: ubi a templo absentes non poterant offerre sacrificia, ad expianda peccata, necque uti purificationibus legis. Et ideo allusit ad illorum pannum menstruata. Cuius periphrasim et explicationem illico subsequitur. Quia cecidimus, inquit, quasi solium universi, et iniquitates nostrae quasi ventus abstulerunt nos. Atque plurimis huius figurae congeminatis concludit, Necque irascaris domine satis, et ne ultra memineris iniquitatis: ecce respice, populus tuus omnes nos. Profecto ista verba non possunt coaptari universo nunc generi humano. Quinimo manifestissima est contradictio in Luthero. Si enim de omnibus etiam nobis intelligitur, quomodo ipse dicit, quod peccatores horrore peccatorum suorum nomen CHRISTI invocantes, et ad suam misericordiam confugientes, fide iustificatur? Nam et habetur etiam illic. Non est qui invocet nomen tuum, qui confugat et teneat te. Nam vero quavis confessio illa intelligentiam habere aliquam posset generalem, neque tamen intelligi de singulis operibus, sed quod tota vita iusti hominis non potest non crebris maculis esse conspersa. Nam et pannus menstruata non est necesse, ut totus sit defoedatus: sed potest esse maculosus. Necque tamen macula omnis est mortalis.¹⁶ Quadruplicem enim maculam notat illic S. Tho. puta absentiam gratiae exclusae per peccatum mortale, et sola haec proprie est macula. Mox intentio minus recta, aut tertio ventriculus superbiae de bono opere, quae possunt esse venialia peccata. Quarto, aliqualis praeterea negligentiae, quae potest aliquo modo significari nomine maculae, etiam si sit citra peccatum. Qua ratione, ut supra diximus, etiam iustissimi possunt confiteri, universas iustitias suas esse licet pannus menstruata. Quo sensu ait Concionator, Non est homo iustus in terra, qui faciat bonum, et non peccet. Et maxime si componatur cum splendore illo iustitiae Dei lucem inhabitantis inaccessibilem. Praeterquam quod ut ait ad Augustinum Angelorum Greg. Bonarum mentium est ibi culpam agnoscere, ubi culpa non est. Quintum testimonium Protestantibus nostris familiarissimum est illud Psalmi.¹⁷ Non intres in iudicium cum servo tuo domine, quia non iustificabitur in conspectu tuo omnis vivens. Ex hoc enim loco colligit art. 31. Luther. id quod assecla sui asseverare pertendit, nullum esse bonum opus in nobis in oculis Dei, isto syllogismo. Deus quia iustus est, bonum opus damnare non potest: cum ergo dicat, nullum viventem, necque servum Dei, iustificari in conspectu eius, palam sit, nullum opus bonum posse iustum iudicium Dei sustinere: quare neque bonum est. At Roffen.¹⁸ prudenter quidem, et argute notavit verborum reluctantiam. Si enim Deus bonum opus damnare non potest, quomodo ait Luther. opus bonum non sustinere iudicium Dei necesse est? ergo ut dicat bonum opus, quod secundum ipsum etiam est malum, damnari, et non damnari. Locus ergo ille in eodem sensu satis exponitur, qui ita explicatus est. Non enim habetur illic, quod nullum opus erit iustum in conspectu Dei: sed quod nulla persona iusta ita iustificabitur in conspectu divinae maiestatis, in qua ipse quem nullum latet secretum, non videat multa opera mala, quae nobis sunt abscondita. Nam praeter ipsum delicta quis intelligit? Sed est forte et sensus alius Augustini in enarratione eiusdem psalmi. Nempe quod non potest homo iustificari in conspectu Dei, sicut cum altero homine. Nam Nam inter homines potest quis per se prius mereri mercedem, ut proprio eam iure reposcat, sed respectu Dei non ita: quia nullus prior dedit ei. Et ideo neque iustitias ipsas nostras, in quibus nulla inesset ratio nec venialis culpae, possumus in conspectu Dei proferre, tanquam propriis nostris viribus factas, de quibus petamus praemia. Responderet quippe, Quid habes quod a me non acceperis: qui dedit tibi et cogitare, et velle, et operari? Itaque nihil aliud vult hic Psalmista, quam eos reprehendere, quos etiam taxat Paul. sane qui ignorantes iustitiam Dei, et suam quaerentes statuere, iustitiae Dei non sunt subiecti. Citat¹⁹ praeterea et sanctos Patres in testes. Ut Aug. lib. 10. confessionum, c. 13. ubi inter lamenta, quae pro matre fundebat ad Deum, ait, Vae etiam laudabili vitae hominum si remota misericordia discutias ea. Perseverant enim in sua dialectica, ut a tota vita ad singula opera argumententur: cum Aug. nihil aliud significet, quam quod nulla potest esse tam laudabilis vita, cui non fuerint permixta peccata levia. Praemittit enim de matre sua, Ita post baptismum vixerat, ut laudem nomen tuum, in fide et moribus eius. Non tamen, inquit, audeo dicere, nullum verbum exsisse ab ore eius contra praeceptum tuum. Et ideo subiungit, Vae etiam laudabili vitae, etc. Et paulo inferius, Ego itaque laus mea, et vita mea, Deus cordis mei, sepositis paulisper bonis eius actibus, pro quibus tibi gaudens gratias ago, nunc pro peccatis matris meae deprecor te. Discernit ergo expresse Aug. bonos actus matris a malis. Citat praeterea Luthe. et Gregorium²⁰ lib. 9. dialogorum. Ubi ait, quod sanctus vir Iob omne virtutis nostrae meritum esse vitium conspexit, si ab interno arbitrio districte iudicetur. Consulto tamen quae sua prudentia fuit, citauit glossam sine textu. Cernebat enim per textum facile sibi responsum iri. Textus enim est ille,²¹ Vere scio quod ita sit, et quod non iustificabitur homo compositus Deo. Ubi nihil sibi aliud voluit sanctus ille, quam iustitiae nostrae, etiam si absolute per gratiam Dei sint vere iustitiae, comparatione tamen ad infinitam illam rectitudinem, bonitatem divinam non reputantur iustitiae: sicuti papyrus in media nive non existimabitur alba. Quod revera non solum de iustitia huius seculi, sed et de iustitia angelorum in caelo potuit affirmare. Praesertim, quod nec illic loquitur de singulis operibus, sed quod homo non apparebit iustus collatus cum Deo. Et ideo subdit, quod si voluerit homo contendere cum Deo, non potest ei unum respondere pro mille: id est, pro mille beneficiis, quae a Deo recepit, non poterit adferre unum quod ipse prius dederit Deo. Nam neque initium, ait illic Gregor. est a nobis, sed hoc, quod iustitiae nostrae, dum illi comparantur divinae, non apparent iustitiae, cap. 7. explicandum est amplius. Interim ut ad Gregorium redeamus, Nunquam ipse in talem incidit errorem, ut cogitaret, nullam esse actionem humanam culpa vacantem. Sane qui ad Augustinum Anglorum scribens, ait, bonarum esse mentium ibi culpam agnoscere, ubi culpa non est. Et eodem opere moralium saepe confirmat, non solum opus aliquod posse carere culpa, verum et hominem etiam. Potissimum lib. 2. super illis verbis,²² In omnibus his non peccavit Iob labiis suis, neque stultum aliquid contra Deum loquutus est. Ubi ait Gregor. quod beato Iob, et oris testimonium perhibetur et cordis, quia et culpam a lingua compescuit, et a corde restrinxit. Et quanuis Gregor. id non dixisset, textus ipse, In omnibus his non peccavit Iob, abundans nobis esset ad conterendam audaciam dicentium nullum esse opus bonum, quod non sit unam peccatum. In summa, quinque de causis²³ orant sancti, ne Deus intret cum illis in iudicium, sed omnia opera in suam misericordiam reiiciunt. Prima et potissima, est dubium de proposita salute, de qua nemo est adeo certus, quin sit semper in metu. Secunda, quia vix est, qui non fecerit aliqua peccata mortalia, de quibus nescit, an veram fecerit poenitentiam. Tertia propter pericula venialia a quibus nemo cavere potest. Quarta propter negligentias, quae in omni etiam opere bono plurimum admiscentur. Ac denique quinta propterea, quia neque ipsa opera bona a nobis habent radicem, sed a misericordia Dei, et ideo non possumus cum eo iure proprio nostro agere.