De natura et gratia libri III, cum Apologia contra Catharinum

Non autem satis est veritatem hanc liberi arbitrii suis propriis fundamentis constabilisse, nisi qui contra facere videntur, cum plures loci scripturae sacrae, et apparentes quoque rationes enodentur. Et primum omnium illud, quod tam a se pugnare arbitrantur Lutherani.¹ Sine me nihil potestis facere,² et id quod ait Aug. liberum arbitrium ad malum per se posse, ad bonum vero parum, nisi divinitus adiutum, nullius sunt prorsus momenti. Eadem enim fallaci argumentatione conficerent, nec solem illuminare, necque ignem calefacere, quia nec folium arboris cadit, sine nutu et voluntate dei. Ut ergo non consequitur, Sine dei generali concursu sol non illuminat: ergo non ipsemet naturaliter illuminat: ita nec sequitur, Absque deo peculiariter praeveniente, voluntas hominis non movetur ad opus verae virtutis: ergo voluntas ipsa non movetur libere. Est enim deus causis secundis in universum causa, ut secundum suas ipsarum naturas singulae peragant opera sua: nempe naturales, naturaliter: et quae liberae sunt, libere. Tametsi in operibus gratiae necessarium sit specialius auxilium. Eodem pacto diluitur argumentum, quo iidem, velut Achille, passim utuntur.³ Si quando deus vel ad bonum vel ad malum nos movet, in nostra esset potestate, non moveri: motio dei non esset efficax, atque adeo neque esset omnipotens: contra illud, Omnia quaecunque voluit deus, fecit, in caelo et in terra.⁴ Quo argumento persuadent sibi, quoties nos deus movet, necessitatem nobis inferre. Illatio sua tamen nullius est vigoris. Quod enim nos deus libere moveat, nihil contra eius cunctipotentiam, et efficaciam pugnat. Quinimo inde amplissime patet infinita eius virtus et sapientiam, quod alias causas instituit naturaliter movere, et alias, libere: et cum singulis modo proprio concurrere. Quocirca quicquid deus vult vo luntate absoluta, et quae dicitur beneplaciti, sit: iuxta illud, Voluntati eius quis resistet?⁵ Quando autem cum libero homine concurrit, non vult illud fieri, nisi salva humana natura et libera voluntate: quae idcirco resistere deo potest, ut de Pharaone legitur, et de Ianne et Mambre.⁶ Ita et hi resistunt veritati.⁷ Et, Vos semper spiritui sancto resistitis, sicut Patres vestri.⁸ At restat, nonnihil praeterea explicandum.⁹ Aut enim sumus liberi in huiusmodi actionibus ante momento temporis, quo nos Deus movet, aut praesente motione dei: non ante, quia absque eo movente, moveri nequimus, neque cum nos ipse actu movet, quia non fiat ipsum nos movere, quin una moveamur. Sunt enim movere, et moveri, ceu actio et passio, correlativa.¹⁰ Ad dissolvendum argumentum hoc supponenda est diffinitio libertatis. Illa enim causa, libera est, quae positis omnibus requisitis ad agendum, potest et agere et non agere. Cui contraria ratio est causae naturalis. Sunt ergo inter scholasticos, qui docent, posito concursu dei, non esse utrunque in potestate voluntatis, scilicet agere et non agere. Ob idque secundo aiunt, eiusmodi concursum non connumerari inter requisita ad agendum. Imo dicunt (ut sua utimur voce) concomitari actionem ipsam. Horum autem duorum, vel utrunque nunquam intellexi, vel neutrum unquam credam. Etenim non est dubium, quin concursus Dei, licet concomitetur (ut aiunt) actionem sit nihilominus cuiuscunque causae secundae requisitus ad agendum: imo vero et natura praerequisitus. Quoniam non solum Deus est causa effectus secundae causae, verum ipse etiam movet eam ad agendum. At quamvis ille concursus sit praerequisitus, nihilosecius, illo posito, tunc etiam est in facultate voluntatis agere et cessare. Alias nullus dabitur requisitorum numerus, quibus positis, voluntas possit agere et non agere, atque adeo neque erit libera. Nam ante divinum concursum non potest agere: et quando ille adest, ut isti aiunt, non potest non agere. Solutio ergo dubitationis est,¹¹ quod illo tunc temporis momento, quo Deus mecum concurrit, sum liber, ut tunc agere renuam. Etenim dum libere moveor, possum in sensu diviso non agere: et tunc cessabit concursus dei. Tametsi in sensu composito contra se invicem pugnent: deum agere erga me actione illa, et me non agere. Neque aliud sibi vult Aristo. ubi ait, illud quod est, quando est, necesse est esse: quam quod sit iam tunc determinate verum. Sed quo argumentum hoc physicum, isto tamen loco necessarium, penitus enodetur.¹² Nunquid Deus potens est voluntatem hominis seu cogere, seu ex necessitate movere? Facilis est responsio. Cogere enim voluntatem, repugnantiam involvit. Cogere enim aliquid, est contra suam ipsam inclinationem movere. Et ideo potest quidem homo cogi, cum movetur contra propriam voluntatem (quae est propria hominis inclinatio) sive ad intelligendum, sive ad sentiendum, vel ambulandum, et cetera id genus. Attamen voluntas non cogitur. Nam cum sua inclinatio eadem sit, quod suus ipsius actus, quocunque et undecunque habeat velle vel nolle, est sua inclinatio, atque adeo repugnat tales habere actus contra suam inclinationem. Necessitari tamen voluntatem a Deo, qui auctor est naturae, nihil vetat, sed tunc auferret illi libertatem in tali actione, movendo illam ceu brutam pecudem. Quod tamen nunquam facit lege communi. Auctoritates ergo scripturae, quibus asseritur Deus nobiscum agere, sine cuius nutu nihil valemus, nihil obstant, quo minus liberae sint actiones nostrae.

Tres auctoritatum ordines.— At vero alia sunt longe maioris energiae, utpote quibus Deus solus praedicatur auctor salutis nostrae. Quarum tres ego contemplor ordines. In primo sunt illa, quibus ita Deus affirmatur erga nos agere, ut denegemus nos simul cooperari. Ut, Non est volentis neque currentis, sed Dei miserentis.¹³ Et, Quoties volui congregare filios tuos, et noluisti.¹⁴ In secundo vero ordine sunt, quibus licet expresse non excludatur cooperatio nostra, Deus tamen solus inducitur auctor. Uti est apud Ezechielem, Ego auferam cor lapideum de carne vestra, et dabo vobis cor novum.¹⁵ Cui respondet David, Cor mundum crea in me Deus, et spiritum rectum innova in visceribus meis.¹⁶ Et, Domine labia mea aperies, et os meum annuntiabit laudem tuam: quasi Deus solus sit causa conversionis nostrae. Unde, Perditio tua Israel: tantum in me auxilium¹⁷ tuum. Et Paul. Ipsius sumus factura in CHRISTO IESU in operibus bonis, quae Deus praeparavit, ut in illis ambulemus.¹⁸ Et alibi, Deus est qui operatur in vobis velle et perficere.¹⁹ Neque res satis expeditur, si quis dicat, simul nos cum Deo concurrere. Nam, Nos²⁰ sumus lutum, Deus autem fictor noster. Neque id tantum intelligendum est qua parte nos creavit, ut essemus: sed qua nos iustificavit, ut iusti essemus. Quare Paul. eandem persequitur analogiam de luto et figulo.²¹ Lutum autem mere receptive se habet, uti materia, nihil cooperans ad sui efformationem. Qua de re non potest lutum dicere figulo: cur me in talem effingis formam? Tertius autem est locorum ordo, quibus nomen ipsum collati beneficii plane explicat, nihil nos cooperari in eius productione. Ut est illud, Gratiam et gloriam dabit dominus.²² Siquidem gratia et virtutes quibus iustificantur dona dei sunt. Unde Paul. Gratia enim estis salvati per fidem, et hoc non ex vobis, Dei enim donum est: non ex operibus, ut ne quis glorietur.²³ Et, Quid habes quod non accepisti?²⁴ si autem accepisti, quid gloriaris, quasi non acceperis? Creberrima sunt huiusmodi elogia, quibus interdicitur nobis gloria operum nostrum, eo quod non nos ipsi, ut Pelagiani blasphemabant, sed Deus nos iustificat. De qua re peramplior futurus est nobis sermo lib. 2. At quantum ad rem modo attinet, ratio praeterea contra nos depugnat apertissime. Ea enim quae supernaturalia sunt, a solo deo sine opera nostra creantur: nam, auctore Esaia, Quis adiuvit spiritum domini? aut consiliarius eius fuit:²⁵ at gratia et virtutes infusae, sunt supra naturam: ergo se ipso solo, sicuti mundum, ita et eiusmodi dona creat in nobis. Propter quod virtutem infusam diffiniunt theologi (uti colligunt ex Aug. 2. de libe. arbi.) quod sit bona qualitas mentis, quam Deus in nobis sine nobis operatur.²⁶ Ideoque respectu gratiae iustificantis, et quae illam comitantur, divinarum virtutum, mere sumus, ceu receptivum subiectum. Ecce unde sit quaestio haec de gratia et libero arbitrio difficillima. Nempe, quod haec et huiusmodi alia testimonia scripturae ita videntur gratiam dei extollere, ut nullatenus ad iustificationem nostram liberum concurrat arbitrium. Sed sunt tamen pleraeque multa quibus liberum arbitrium cum gratia cooperari, imo ipsam antecedere designatur: ut illud, Venite ad me omnes qui laboratis et onerati estis.²⁷ Et illud praecipue Zacha. 1. Convertimini ad me, et convertar ad vos.²⁸ Quo potissimum loco Pelagiani fundabant suam blasphemiam: nempe quod a nobis sit initium salutis nostrae. Unde tract. 53. super Io. August.²⁹ Quosdam, inquit, nimia suae voluntatis fiducia extulit in superbiam, et quosdam nimia suae voluntatis diffidentia deiecit in negligentiam. Illi dicunt, ut quid rogamus deum, ne vincamur in tentatione, quod in nostra est potestate. Isti dicunt, ut quid conamur bene vivere, quod in Dei est potestate. Igitur quo haec manifesta luce clarescant, iuxta tres designatos ordines, tria extant operum divinorum genera in nostra iustificatione.³⁰ Prima enim sunt opera quae sic Deo sunt propria, ut nullam in eis voluntas nostra partem habeat: scilicet nec consensum nec cooperationem. Uti sunt praedestinatio, vocatio, admonitio, pulsare ad ostium, et aliquando inspiratio, et illuminatio. Quamobrem ita haec in scriptura tribuuntur Deo, ut nullatenus exigantur a nobis. Haec ergo ita praeeunt iustificationem nostram, ut tempore etiam quandoque praecedant nostrum consensum. Tale est illud, Non est volentis neque currentis, sed dei miserentis.³¹ Admonemur enim illic, primam, altissimamque nostrae iustificationis causam esse aeternam praedestinationem. Quia cum Iacob et Esau nondum nati fuissent, alterum dilexit Deus, alterum odio habuit. Quin vero nonnunquam huiusmodi appulsum dei nullus subsequitur consensus noster. Quorum duritiem improperat CHRISTUS dominus noster: dum ait, Quoties volui congregare, sicut gallina, filios tuos, et noluisti.³² Gallina enim non cogit, sed vocando allicit. Et, Vae tibi Corozaim, quia si in Tyro et Sidone factae fuissent virtutes, quae factae sunt in vobis, olim in cilicio et cinere sedentes poeniterent.³³ Et saepenumero alibi. Quod autem Deus aliquando illuminet, inspiret, et tangat corda nostra absque nostra voluntate, patet similitudine tentationis ad malum. Non enim est in nostra voluntate, ut ait August. quin visis tangamur. Quos motus theologi appellant naturales, et idiomate suo, primo primos.³⁴ Quos et Ambro. agnovit super illud Psal.³⁵ Averte oculos meos, ne videant vanitatem. Unde August. in fine tertii libri de libero arbitrio: Quid, inquit, quisque vel sumat vel respuat, est in potestate: sed quo viso tangatur, nulla potestas est. Fatendum est, et ex superioribus et ex inferioribus visis animum tangi, ut rationalis substantia ex utroque sumat, quod voluerit: et ex merito sumendi vel miseria vel beatitas subsequatur.³⁶ Haec August. In eiusmodi ergo influxibus mere se habet homo receptive, ceu aer, dum illuminatur a sole, Quanuis nisi animo foverimus haec numina, raptim elabuntur. Atque hac ratione intelligendae sunt auctoritates primi ordinis. Quod si hic forte quis percontetur, quo pacto sit intelligibile, inspirationem in nobis insitus fieri, illuminationem, pulsationem, aut internam vocationem absque nostra cooperatione. Illuminatio nanque actum dicit intellectus: et cetera, motus cordis: utpote animi, seu voluntatis. Nec quo ego equidem contrarium potui unquam excogitare. Praedestinatio, inquam, aeterna est absque actione creaturae. Et externam item vocationem per praedicatorem, fieri nihil vetat absque interna motione audientis. At vero Deum quempiam illuminare, nihil est plane, quam mentem excitare in aliquem bonum cogitatum: et inspirare, voluntati suggere bonum motum. Quae ideo opera etiam sunt potentiarum. Et eadem est ratio de ceteris. Sed quod nos dicimus, id tantum est, quod fiunt sine libero assensu et concursu nostro. Quoniam sunt repentini motus per modum coruscationis praevolantes, instar naturalium: nisi iudicio et libera voluntate foveantur. Sunt ergo alia secundi generis opera,³⁷ quae ita in nobis Deus exercet, si nos tamen assensum praebeamus. Qualia sunt omnia quae motum quempiam liberum animi nostri designant. Haec proinde non prius tempore a Deo, quam libere a nobis, sed simul ab eo et a nobis fiunt. Ab eo, tamen, prius natura. Veluti trahere ad se nos, aperire cor nostrum, et ipsum quod est, convertere nos. Quocirca opera haec ita in scriptura promittit nobis Deus, nosque ab ipso sedulis precationibus efflagitamus, ut vicissim a nobis etiam ipse requirat. Est enim in Evangelio, Nemo potest ad me venire, nisi³⁸ pater meus traxerit eum. Et in Canticis, Trahe me post te.³⁹ Et admonet nihilominus nos mutuo Deus, ut ad ipsum veniamus. Ut est illud, Venite ad me omnes, qui laboratis et onerati estis. Et, Si quis vult post me venire.⁴⁰ Et his similia. Precatur etiam David, dicens: Domine labia mea aperies. Et tamen in alio Psalmo ait Deus, Aperi os tuum, et implebo⁴¹ illud. Atqui cum clamemus nos, Deus virtutum converte nos. Reclamat et ipse. Convertimini⁴² ad me in toto corde vestro. Et, Convertimini⁴³ ad me, et convertar ad vos. At ne ordo iste a nobis inchoans, quempiam, ut Pelagianos fallat, meditanda est hic regula,⁴⁴ et in memoriam recondenda, quod ubicunque Deus nos admonet, ut veniamus, convertamur, aperiamus, etc. promptitudinem misericordiae suae significat, qua praesentissimus nobis est ad ostium pulsans. Et ideo quam prius dicat, convertimini, quam dicat, convertar, non significat exordium a nobis esse: sed per nos stare, quo minus nos trahat, nostraque aperiat corda. Ob idque ait Hiere. Si converteris, convertam te.⁴⁵ Quando autem nos similia ab illo petimus, inopiam nostram, imbecillitatem, et impossibilitatem expromimus: nimirum, qui nisi nos ipse praeveniat, nihil per nos ipsi possumus. Et ideo subiungit idem Propheta ordine converso cap. 31. Converte me domine et convertar. Et, Converte nos domine ad te, et convertemur.⁴⁶ Unde Aug. deprecatur, Domine da quod iubes, et iube quod vis.⁴⁷ Scientissime ergo, ut divinitus datum est, S. Synod. Trid.⁴⁸ sess. 6. cap. 9. citato ait, quod cum in sacris litteris dicitur, Convertimini ad me, et convertar ad vos, libertatis nostrae admonemur. Cum vero respondemus, Converte nos domine ad te, et convertemur, Dei nos gratia praevenit confitemur.⁴⁹ Atque exhinc dilucida responsio elicitur ad auctoritates secundo loco congestas. Enimuero ita omnes attestantur, deum esse causam conversionis, salutisque nostrae, praemovendo nos, ut tamen nisi nos annuerimus, nihil fiet. Quod autem inter cetera insertum est de similitudine luti et figuli, ad aeternam praedestinationem refert Paul. cuius nos nulla causa fuimus, neque consensum dedimus. Nihilominus tamen adultum hominem, neminem praedestinavit convertere, nisi lubentem et assentientem.⁵⁰

Sunt autem opera tertii gradus, quae licet solius Dei sint munera, non tamen infunduntur, nisi in eo, qui eius ope dispositus est per proprium motum liberi arbitrii. Veluti sunt gratiae et virtutes, quae per modum habitus consignantur nobis.⁵¹ Nunquam hic sermo est de parvulis, absque propria voluntate baptismate ablutis. Hic veruntamen scopus est, in quem illi offendunt, qui exhinc illatum volunt, fidem, et gratiam, quibus iustificamur, sine ulla prorsus assensione cooperationeve nostra in nobis recipi. Porro ex hoc quod gratia et fides a solo Deo fiant. Latet tamen fallacia, quod quanuis ita sit, ut assumitur, non tamen infunduntur adulto, nisi divinitus disposito per motum liberi arbitrii. Quod si motus ille est sufficiens contritio, consequitur simul tempore necessitate divinae legis, gratia. Et ideo nemo eam invitus, sed voluntarius tunc, et in eodem sensu non mere passive, sed consentiens recipit. Et pari modo cum confertur prima gratia per sacramentum attrito, datur libere suscipiendi. Atqui per haec responsum est ad auctoritates tertii ordinis.⁵² Concedimus enim, quod Deus gratiam producit in nobis nihil agentibus ad productionem, sed tamen libere assentientibus et cooperantibus receptioni.

Per hanc trimembrem operum partitionem satisfieri interroganti potest, utrum aequalia Deus auxilia specialia conferat universis, an aliis maiora, aliis vero minora: quinimo maiora his, qui vel nihil moventur, vel minus promoventur. Etenim si de illis primi ordinis fiat interrogatio, utpote de inspirationibus et splendoribus veritatis, quas Deus in nobis sine nobis libere assentientibus repente operatur: proculdubio maiora subsidia pro sua misericordia confert uni Deus quam aliis. Adest enim omnium cordibus pulsans: impariter tamen. Quinimo sapenumero qui cumulatiora huiusmodi dona recipiunt, vel nullo modo, vel segnius proficiunt, quam qui exiliora, propter maiorem duritiem obstinati pectoris libertatem comprimentis. Id quod in illis seu flagellis seu afflictamentis, atque id genus vocationibus, quibus nos Deus in viam forinsecus revocat, evidenter est. Duorum enim eadem audientium consilia et exhortamenta, alter animo perculsus in viam redit, alter vero minime. Quemadmodum videre est in Pharaone et Nabuchodonosor: quorum primus maioribus portentis commonitus induruit: alter vero minoribus resipuit flagellis. De quibus cap. 18. redibit sermo. Huc pertinet, quod ait CHRISTUS Bethsaida et Corozain Si in Tyro et Sidone factae essent virtutes quae factae sunt in vobis, olim in cilicio et cinere poenitentiam egissent. Et Scribis ac Pharisaeis, Viri Ninivitae surgent in iudicio cum generatione ista, et condemnabunt eam, quia poenitentiam egerunt in praedicatione Ionae:⁵³ et ecce plus quam Ionas hic.⁵⁴ Si vero quaestio proponatur de auxiliis secundi ordinis: quae liberam in nobis dicunt motionem: ut trahere, convertere, promovere, et similia, inaequalia quidem largitur diversis hominibus Deus, sed tamen quo sunt in aliquo auctiora, eo etiam magis meliusque movetur. Aliud profecto non est intelligibile. Quoniam movere et moveri relativa sunt. Neque aliud est me Deum hoc modo movere, quam mecum concurrere ad eliciendum liberum actum. Ob idque veluti in naturalibus rebus, quo Deus celerius movet primum orbem, quam infimum, celerius et ipse orbis movetur: ita et in auxilio speciali, quanto Deus Magdalenam et Paulum vehementius movit, quam alios tepidos et remissos, impensius etiam ipsi ardentiusque venerunt, maiorique et cumulatiori sunt gratia iustificati. Neque cohaerent, ut Deus eum magis moveat, qui minus movetur. De gratiis autem gratiis datis, quae non semper in bonum recipientis, sed in commune bonum Ecclesiae dispensantur, diversa ratio est. Dantur enim quibus et quomodo Deus sua sapientia iudicat expedire. Responsum ergo est ad sacra eloquia, quibus videri cuipiam posset, ita in nobis Deus operari salutem, ut sine nostro id libero arbitrio fiat.

At praeter testimonia haec supersunt argumenta duo dissolvenda. Primum sumitur a distinctione illa secundum Augustinum in lib. de grat. et libe. arbit. cap. 17. theologis celeberrima, inter gratiam operantem et cooperantem. Ait enim August. quod Deus, quod operando incipit, cooperando perficit. Et paulo inferius, Ut ergo velimus, sine nobis operatur: cum autem volumus, et sic volumus, ut faciamus, nobiscum cooperatur. Ex qua distinctione consequens palam sit, Deum sine nobis cooperantibus se solo exordiri beneficium salutis nostrae. Ad hoc⁵⁵ argumentum, quod in re theologia positum est, respondetur, quod nomen gratiae operantis accipi primum potest de operibus illis divinis primi generis: quae sunt vocare, inspirare, pulsare, et cetera: quae sine nobis fiunt. Nihilosecius quod menti Augustini proprius accedit, congruit etiam in opera secundi generis: quando scilicet nos actu movet ad agendum. Sed est adnotandum (quod magnus philosophus August. optime cognovit)⁵⁶ voluntatem aliter moveri, prima intentione ad finem, aliter ad eligendum media. Cum enim (ut ipse insinuat. 3. lib. de libe. arbit. cap. 2.) alicui malo voluntate inhaeremus, non potest voluntas illa mutari in bonum, nisi ab aliquo moveatur. Omne enim quod movetur, ab alio movetur. Et ideo motio illa non⁵⁷ attribuitur voluntati, etiam si consentientem et libere moveatur, sed motori. Cum autem iam habet intentionem finis, per ipsam se movet ad electionem mediorum. Eadem est sententia S. Thom. Nam qui iam proposuit⁵⁸ Deo inservire, per illud propositum agit se, ut per commoda media potiatur optato fine. Propter hanc ergo theologiam auxilium gratiae, quo a malo primum dimovemur, et in bonum convertimur, nuncupavit Augustinus gratiam operantem: auxilium vero, quo bonam iam habentes voluntatem, operamur ad bonum, appellavit gratiam cooperantem. At neque Augustinus, neque suus assecla Thomas cogitabant (uti quosdam falso diuos istos interpretantes audivi) quod per gratiam operantem cogendo nos Deus moveat: quinimo movet libere. Haec distinctio quoque locum habet in gratia gratum faciente, auctore S. Thom.⁵⁹ Haec enim respectu huius effectus, qui est sanare et iustificare, dareque nobis esse gratos, dicitur gratia operans, sed qua parte est principium meritorie deinceps operandi, dicitur gratia cooperans. Hinc fit,⁶⁰ ut distinctio haec non sit ita prorsus intelligenda, ut gratia operans sit respectu omnis actus interni voluntatis, atque illius duntaxat cooperans vero respectu externi operis, ut ex divo Augustino et Thoma quispiam deceptus colligere posset. Si enim est gratia cooperans ad largiendam eleemosynam, cooperans etiam est ad volendum largiri. Sed quod August. gratiam operantem esse ait, dum volumus bonum: cooperantem vero, dum operamur, id penitus sentit, dum a malo primum mens nostra dimovetur in bonum. Cum tamen postea exercemur in bonis operibus, sive internis, sive externis, gratia est cooperans. Et hoc est, quod S. Tho. loco citato nobis suggessit: ubi dixit, quod quantum ad actum voluntatis Deus per gratiam operantem nos movet: praesertim cum voluntas incipit bonum velle, quae prius malum volebat. De gratia autem praeveniente alia est ratio, ut illic habes apud eundem doctorem articulo subsequenti.

Praecipuum argumentum.— Alterum denique et ut postremum, ita maximum argumentum est, quod si nos simul cum Deo in hanc nostrae iustitiae causam concurreremus, liceret ea quae sibi ipse proprie adscribit in sacris eloquiis, nobis nos aequa sorte arrogare. Ut sicut ipse ait, Sine me nihil potestis facere:⁶¹ Et, Nisi dominus custodierit domum, frustra vigilat qui custodit eam:⁶² Et, Nemo potest venire ad me, nisi pater meus traxerit eum:⁶³ ita nos pariter Deo vere responderemus, Sine nobis nihil potes in nobis facere: Et, Nisi nos vigilarem, frustra tu nos custodies: Et, Nisi nos veniremus, frustra traheres, Id quod videtur absurdum. Ait enim Augustinus lib. 2. de bo. perseve.⁶⁴ Vivimus recte, si totum Deo demus: non illi ex parte, et nobis ex parte. Et in Enchirid. cap. 32. acerbius perurgens hunc locum, ait, quod si propterea dictum est, Non est volentis, neque currentis, sed Dei miserentis: quia ex utroque sit, id est, ex voluntate hominis et misericordia Dei: cur inquit, non et contrario recte dicitur, non miserentis est Dei, sed volentis est hominis? Quia id misericordia Dei sola non implet. Quod tamen ait, nullus Christianus dicere auderet: Ad hanc verum⁶⁵ tamen dubietatem respondentes, negamus opera quae Dei sunt in nostra iustificatione, licere eadem nobis ratione usurpare: diversa tamen, nihil prohibet. Quod enim ait, Sine me nihil potestis facere: et talia id genus, quae ad nostram iustificationem referuntur, non possumus nos tali modo dicere: videlicet quod sine nobis Deus non potest: quoniam ipse non solum est causa volitionis nostrae, et operis boni, sed est causa ita praeveniens, quae facit, ut nos possimus ac velimus. Unde non ait, Cooperabor vobiscum, ut operemini: sed auferam, inquit, cor lapideum de carne vestra, et dabo vobis cor carneum. Et spiritum meum ponam in medio vestri: et faciam, ut in praeceptis meis ambuletis, et iudicia mea custodiatis, et operemini.⁶⁶ Itaque ipse facit ut nos faciamus, dans nobis velle, et operari, ut ait Paulus,⁶⁷ Nos autem non movemus ipsum, nec facimus, ut ipse faciat. Si autem hoc referatur ad assensum nostrum, qui secundum ordinariam praescriptamque legem necessarius est: nihil cunctamur dicere cum Augustino, Qui creavit nos sine nobis, non iustificabit nos sine nobis. Et secundum hanc intelligentiam, verum etiam est, quod nisi nos velimus, frustra nos custodit Deus, et trahere conatur. Sed ecce ubi latet punctum, Deus dat nobis velle: ergo ipse efficit in nobis assensum ipsum, per quem aperit corda nostra: atque adeo nos nihil facimus. Negamus hanc postremam consequentiam. Ita enim efficit ipse nostrum assensum, si nos tamen simul libere concurramus. Quare per eundem assensum, et nos illi aperimus, et ipse aperit. Unde nostrum concurrere est permittere nos ab ipso moveri: cogendo illi, qui iugiter ad ostium pulsat. Et hoc est quod ait, Qui audit et didicit, venit ad me.⁶⁸ Quod autem citatum est ex Augustino in de bo. persever. et in Enchirid. puta quod non est partim attribuendum nobis, partim Deo, sed totum Deo, illud obiicit Pelagianis, qui dicebant initium salutis nostrae esse a nobis, saltem fidem. August. autem contendebat (ut res habet) quod voluntas a Deo praeparatur omnino: et ideo non esse volentis, neque currentis. Quoniam, ut modo in proxima responsione dicebamus, actio illa tota tribuitur Deo. Ob idque et si assensus noster sit necessarius: nullam tamen debemus nobis tribuere partem, sed Deo totum: qui dat nobis cogitare, velle, et perficere. Multa hic attigimus, quae sunt lib. 2. rursus exigenda inter explicandam gratiam iustificationis, sed plurima sunt etiam illic ex hoc loco petenda: adeo sunt et hic et ille locus complexi. Perstringere autem haec duximus paulo urgentius: idcirco quod Lutherani hoc inter alia intentant argumentum, ut conficiant, nulla opera nostra esse meritoria. Porro quod non sint nobis libera, et ideo neque nostra, sed quae Deus a se solo operatur in nobis.