De natura et gratia libri III, cum Apologia contra Catharinum

Sermonem autem de adultorum iustificatione ineuntibus, supponendum id primum nobis est, quod lib. 2. de libero arbitrio constituimus, seu potius a sanctis Patribus dubio procul constitutum esse monstravimus, scilicet ad nostram iustificationem, non vi, aut, sicuti res inanimes, quae naturali instinctu moventur, nos pertrahi, sed ita libere, ut inspirationem Dei, et abiicere possimus, et amplecti. Quae non modo Tridentinae Synodi¹ adversus Lutheranos, sed antiquissima est contra Pelagianos sententia: ut illic ex Augustino in epistola ad Paulinum referebam? Fuit enim nona condemnatio Pelagii,² quod dicebat non esse liberum arbitrium, si Dei indiget auxilio. Et erat sermo de iustificatione. Atque etiam supponenda est altera pars liberi arbitrii, quam ibidem quoque cap. 18. tractavimus: scilicet, quod neminem Deus unquam ita deserit, cui non sit praesto subvenire iugiter ad ostium pulsans.

Mox praefigenda est prima conclusio³ de omni genere iustificatio nis. Primum opus, quod ad nostram iustificationem a nobis requiritur, est fides. Axioma est hoc apud Paulum celebratissimum, ac replicatissimum. Nam sine fide, inquit, impossibile⁴ est placere Deo. Et, Accedentem ad Deum oportet credere, quod est, et quod remunerator est. Quin vero in ipsa descriptione fidei, qua dixit esse substantiam sperandarum rerum, id ipsum (ut superiori capite praefati sumus) designavit. Substantia enim nihil aliud est, quam stabilimentum, quo structura rerum sperandarum nititur, et fundatur. Quocirca longa illa repetitio fidei Noe, Abrahae, et reliquorum Patrum, nihil aliud est quam explicatio eius quod dixerat, Accedentem ad Deum oportet credere. Non enim fidei totam causam adscribit iustitiae, sed initium. Nempe, quod iusti universi ex fide ducti iusta operati sunt.⁵ Et eodem pertinet, quod ait, Arbitramur hominem iustificari per fidem, et non ex operibus, et alia supra numerum his similia, de quibus interpretandis subiiciendum nobis est postea capitulum minime parum. Sunt et quam plurima veritatis huius testimonia in Evangelio: praesertim apud Ioannem, qui de mysterio fidei prae ceteris divinissime disseruit. Ab eo enim statim sermone incarnati verbi, continuo ait, Dedit eis potestatem filios Dei fieri, his qui credunt in nomine eius.⁶ Et iterum, Sic Deus dilexit mundum, ut filium suum unigenitum daret, ut omnis qui credit in eum non pereat, sed habeat vitam aeternam. Et interrogantibus, quid facerent, ut operarentur opera Dei, respondit CHRISTUS, Hoc est opus Dei, ut credatis in eum, quem misit ille. His enim et talibus admonebat mortales, ostium regni caelestis non parere aliunde, quam si fidem sibi haberent. Neque id tantum in lege evangelica, sed in omni aeuo a lapsu primi hominis, usque ad finem mundi. Adeo (ut sicut paulo ante dicebamus) de infantibus, sanxerit apostolica Ecclesia, ut non nisi fidem protestantes solenniter baptizentur.⁷

Germanorum nobilitas.— At causas veritatis huius operaepretium est perpendere, quae ex triplici capite derivantur. Primum idemque maximum est, quod cum Deus per CHRISTUM sit auctor nostrae iustificationis, primum obsequium nostrum esse debet, fidem illi habere revelanti sese nobis, pollicentique gratiam suam, tanquam vero Deo et (ut ait Paul.) remuneratori nostro. Per quam fidem in familiam eiusdem redemptoris IESU CHRISTI recipimur. Secunda causa est, quod cum (ut cap. 3. prioris libri commonstravimus) finis ad quem destinati homines sumus, ita nostram exuperet facultatem, ut neque ipsum cognoscere naturaliter valeamus, et homo, nisi praemonstrato scopo, nequeat actiones suas recta intendere: necessaria fuit nobis fides, quae index illius esset. Tertia demum huius causa, quam maxime ad intelligentiam dicendorum conferens, est haec. Cum spes praemii sit, quae potissimum animos adhibet ad patientiam laborum, et praemium illud aeternae felicitatis tam esset non solum a sensibus nostris, verum et a cogitatione longe absens (quis enim crederet, quod tam eximia nos merces nostrorum operum maneret?) omnino fuit necessarium, tum id nobis revelari, tum nos etiam CHRISTO suisque apostolis de hoc fidem praebere, ut inde animaremur ad observantiam legis, qua illuc eramus perducendi. Neque enim decuit, illa nobis prius sempiterna bona coram manifesta luce vel scientia repraesentari, tum quia visio (ut ait Gregor.) meritum adimeret, tum praesertim, quia cum visio ipsa sit meritorum praemium, non⁸ quidem anteire, sed subsequi debet in fine decursi stadii. Fidem ergo necessarium fuit praemitti, quae et primum esset fundamentum nostrae a Deo recipiendae iustitiae, et dux deinceps recte agendi. Docuit itaque nos CHRISTUS supernaturalia ad modum naturae. Nam ut est in Analyticis, oportet addiscentem primum credere. Et ita magister Deus, Omnis,⁹ inquit, qui audit a patre, et didicit, venit ad me. Atque ideo fidem Paul. appellavit, substantiam rerum sperandarum.¹⁰ Tu ergo circumspecte lector, exhinc intellige, viam sterni ad interpretandum illud, Iustus ex fide vivit: et similia. Sensus nanque (ut cap. postremo fusius patebit) est fidem esse fundamentum vitae: non autem totam vitam, ut Lutherani credunt. Cum enim fuerit semper Germana nobilitas libertatis plurimum, ac fidei cultrix: de utroque invidia Satanae deiecti sunt, ut et liberum arbitrium abnegarent, et fidei, de qua aliter depelli nequiverant, iustam lineam transilirent: sane quam cum iniuria aliarum, itidem divinarum virtutum nimium extollerent.

Est veruntamen pretium operae de fide et remedio in iure naturae adnotatiunculam praemittere.¹¹ Fuit namque in omni seculo ab Adam usque praevaricante necessaria fides Dei, quae significationem quampiam vel umbratilem haberet CHRISTI, atque adeo trinitatis, nonnullam. Nam de fide Adae ante peccatum, nihil ad praesens. Verbum quip pe illud Pet. Non aliud nomen est sub caelo¹² datum hominibus, in quo oporteat nos salvos fieri, non ad hanc tantum aetatem euangelicam refertur, sed ad seculum omne post lapsum. Quoniam nemo unquam reconciliationis gratiam, nisi per CHRISTUM, accepit. Unde Paul.¹³ Deus nos, inquit, liberavit, et vocavit vocatione sancta, non secundum opera nostra, sed secundum propositum suum, et gratiam, quae data est nobis in CHRISTO IESU ante tempora secularia. Quapropter cum ante passionem exhibitam nulla poterat esse in re virtus CHRISTI, praeter eius fidem, consequentissimum est, quod semper fuerit necessaria. Et huius emphasim habet verbum illud, Iustificati gratis per gratiam ipsius, per redemptionem, quae est in CHRISTO IESU, quem proposuit Deus propitiatorem per fidem in sanguine ipsius ad ostensionem iustitiae suae, propter remissionem praecedentium delictorum.¹⁴ Et ideo detinebantur Patres in limbo expectantes solutionem pretii, cuius fide fuerant servati. Eodem pertinet, ut auctor est Aug. Hypog. lib. 3. ditissima illa fidei soboles Hebr. 11.¹⁵ quae per omnes mundi aetates effloruit. Ea enim ratione demonstrat Apost. fidem esse sperandarum rerum substantiam, et robur: sine qua impossibile est placere Deo, quod accedentem ad Deum oportet credere, quia est: et requirentibus se remunerator est: non solum hoc tempore, sed fide, inquit, intelligimus aptata esse secula verbo dei. Cuius locupletissimum supponit exemplum ab Abel orsus et Enoch per Noe, Abraham, et reliquos Patres discurrens usque ad omnes prophetas: qui per fidem vicerunt regna, operati sunt iustitiam, adepti sunt repromissiones.¹⁶ Et ad Heb. 13. IESUS CHRISTUS heri et hodie, et ipse in secula. Haec veruntamen fides (ut auctor est. 2. 2. quaest. 1. S. Thom.)¹⁷ tametsi quantum ad substantiam, eadem fuerit semper, tamen quo ad expressionem, neque cunctis seculis eadem fuit, nec in aliquo tempore eadem est in singulis minoribus personis necessaria, quae in quibuspiam primoribus. Eadem inquam semper est fidei substantia: quia ubi unus Deus est (ut ait Paul.) non potest nisi una esse fides.¹⁸ Actus vero huius fidei, ille omni aeuo fuit necessarius, qui est credere, quod esset Deus, idemque remunerator:¹⁹ in quorum primo membro omnia reconduntur mysteria divinitatis, et in altero, omnia incarnati verbi. Haec autem progressu temporis explicata sunt: atque eo clarius, quo propius ad ortum ipsius solis IESU CHRISTI domini nostri accedebatur. ubi sunt patentius reserata. Unde ad Hebr.²⁰ Iuxta fidem defuncti sunt omnes isti non acceptis repromissionibus: sed a longe eas respicientes. Viceversa quanto nunc sumus ab eodem CHRISTI splendore elongatiores, tanto in nobis magis elanguescit fides.²¹

Igitur in ea quis forte fuerit opinione, quam nos in scholis nonnunquam defensavimus, et in prima huius operis impressione Veneta probatiorem arbitrati sumus: videlicet, quod non esset in iure naturae singulis de plebe alius radius lucis necessarius, quam naturalis: propterea quod illis gentibus, ubi non erat depravata natura, vitiorumque caligine obducta, hic radius videtur efficax ad cognoscendum de Deo quod est, et quod remunerator est: ubi cognitio confuse explicatur CHRISTI.²² Et, quod magnum praeterea est argumentum, est quod tunc nulla erat revelatio particularior eorum quae necessaria erant ad salutem facta publicitus, quam illa quae fiebat per lumen naturae: ergo nihil aliud Deus exigebat cognitionis, neque videtur aliud fuisse necessarium. Etenim in lege scripta et nunc explicatius in evangelica revelata nobis est per legem fides trinitatis, quam naturaliter habere non possumus: ob idque taliter iubemur credere, qualiter nobis parat Deus est succurrere ut credamus. Opinari ergo quis forte posset, quod cum tunc nec tale fuisset praeceptum, nec talis per legem revelatio, non fuisset alia necessaria cognitio fidei quam naturalis. Tametsi semper fuisset necessarium singulare auxilium supernaturale Dei moventis affectum: quia iustificatio semper fuit opus supra naturam. Quam opinionem videtur tenuisse S. Thom. super Paulum cap. 2. super illo verbo, Naturaliter quae legis sunt faciunt.²³ At vero re meditatius perpensa, abiiciendam existimo opinionem hanc, et alteram amplectendam: videlicet, quod neque in lege naturae satis fuerit naturale lumen ad illam cognitionem fidei, quae necessaria est ad salutem: quae opinio fuit post S. Thom. 1. 2. q. 113. art. 4. Enimuero praeterque quod periculosum esset tantum cognitioni naturali arrogare, Patres hoc supernaturale mysterium iustificationis non tam rationibus, quam sacris eloquiis adstruebant, captivantes nimirum intellectum in obsequium fidei. Et adversus Pelagium non solum sanctum est, iustificari hominem absque operibus, verum quod neque initium fidei a nobis est: confestante Apostolo, minime nos sufficere cogitare aliquid a nobis, quasi ex nobis.²⁴ Et ad Ephes. Gratia estis salvati per fidem, et hoc non ex vobis:²⁵ ubi fides asseritur gratiae donum. Et August. Hypognost. libro tertio, Fide, inquit, non alia nisi quae nunc est, salvi facti sunt omnes sancti, qui ab exordio usque ad finem mundi salvi facti faciendique sunt: cum ergo haec sit supernaturalis, sit ut semper talis fuerit: quae licet publice non esset per legem divinitus promulgata, infundebatur tamen latenter servantibus ius naturae.²⁶ Sed nunquid aliquis erat in illo statu vel odor originalis peccati, cuius remedium aliquod infantibus adhiberent? Nam haec res erat supernaturalis. Negari non potest, quin ab Adam generationum successione, aliqua notitia originalis maculae perdurasset usque ad Noe, qui multa etiam supra naturam edoctus a Deo fuit. A quo usque ad Abraham, eadem, licet sub umbra, derivata est cognitio. Is enim peculiare recepit sacramentum circumcisionis contra originale peccatum. Postmodum vero humano iam genere fusius in orbem propagato, et disperso, praeterquam in populo Israel, non est adeo verisimile, quod fuerit expressa eius cognitio: maxime ubi vitia coeperunt crebrescere, et rationis lumen obtenebrare. Tametsi apud aliquos perstiterit: ut libro priori ostendimus de Iob maledicente diei in qua natus esset, et asserente, non esse super terram, neque puerum unius diei absque peccato. Neque adeo in aliis nationibus fuit eadem notitia obliterata, quin aliquandiu permaneret vestigium aliquod, et genus forte quoddam oblationis, et quodammodo sacramenti, quo bene institutae Reipublicae parvulos suos Deo dicarent. Quinimo ius naturae, quanuis nulla esset talis notitia vitiatae originis, ut ita fieret, admonebat. Sicut enim legitur de sacerdotio Melchisedech offerentis panem et vinum, ita coniiciendum est de sacrificio pro originali reatu. Unde Gregorius, ut refertur de consecratione, distinctione quarta. Quod apud nos valet aqua baptismi, hoc egit apud veteres, vel pro parvulis sola fides (nempe applicata per aliquod genus religionis) vel pro maioribus virtus sacrificii: vel pro his, qui ex Abrahae stirpe prodierunt, mysterium circumcisionis.²⁷ Haud tamen cum illis consenserim, qui opinantur in statu naturae unum fuisse sacramentum, abluendo originali peccato institutum a Deo. Quandoquidem nulla est talis historia. Neque est verisimile, quod nationes diversae tali communi sacrificio uterentur omnes. Nisi forte prope tempus Adae vel Noe ante dispersum genus humanum. Sed unaquaeque gens, naturali iure edocta, suum instituebat ritum. Quoniam cum illud gratiam non conferebat, sed signum erat illius obumbratae fidei CHRISTI, cuius virtute emundatio fiebat peccati, nihil obstabat, quo minus non a Deo immediate, sed ab humana Republica institueretur. Haec de illo statu naturae cogitasse satis sit. De quibus cum nulla extet historia, quasi per transennam iudicamus. In lege vero scripta lumen fidei explicatius emicuit, sed in Evangelio explicatissime, quam per aenigmaticam potuit cognitionem. At vero quemadmodum de statu naturae diximus, ita et in lege scripta, et in nostra, plura tenentur explicite maiores credere, quam singuli de plebe. Ut omni seculo verum habeat analogia illa Iob, Boves arabant, et asini pascebantur iuxta illos:²⁸ id est, ex sapientum meditatione rude vulgus pabula sumit.