De natura et gratia libri III, cum Apologia contra Catharinum

In tertio ordine sunt adulti, qui ab originali unam cum actuali veniunt ad fidem CHRISTI. Sane in quibus eadem sunt prorsus dispositiones necessariae, quae in homine nunc proxime descripto requiruntur: utpote, actus fidei, spei, et caritatis. Nisi quod ista caritatis motio alia ab istis delictoribus exigitur, quam ab illo qui nullum contraxerat actuale delictum. Est enim illis necessaria poenitentia,¹ quae actus est etiam dilectionis Dei: contra quem fuerat commissum peccatum. Non inquam praeter actum caritatis alter poenitentiae requiritur: ut cum in superiori iustificatione requisiti fuerint actus tres, hic adiiciamus quartum. Quia in nulla reconciliatione necessarius est, nisi unicus actus caritatis: sed tamen ille in diversis, diversus. Ratio prima² conclusionis huius, illa plane est, quam cap. 1. ex rerum natura deducebam. Est enim naturale ius gentibus universis per se notissimum, ut nemo in amicitiam eius redeat cui offensionem intulit, nisi eum facti poenituerit. Cum ergo Deus perfectior sit naturae, in quacunque lege voluit idem erga se esse obseruatissimum; iuxta illud, Altissimus odio habet peccatores, et misertus est poenitentibus.³ Et, Poenitentibus dedit viam iustitiae. Neque alia extitit Deo causa illius tremendi cogitatus, Poenitet me fecisse hominem,⁴ quam quod flagitiosissimum illud genus hominum impoenitens esset. Si enim per poenitentiam crimina sua deleta curassent, nunquam ipsos Deus delevisset a facie terrae. Atqui utraque sacra pagina huiusce stimonii dispersa est Hieremia,⁵ Si poenitentiam egerit gens illa a malo suo, quod locutus sum adversus illam, agam et ipse poenitentiam. Et, Si impius egerit poenitentiam ab omnibus peccatis suis, quae operatus est, et custodierit omnia praecepta mea, et fecerit iudicium, et iustitiam, vita vivet, et non morietur: omnium iniquitatum eius quas operatus est, non recordabor.⁶ Plura sunt, vulgatioraque testimonia veteris legis (ut in strato David, lacrimis poenitentiae die ac nocte rigato,⁷ in sacco et cinere Ninivitarum:⁸ et aliis id genus poenitentiae insignibus) quam ut opus huc sit cuncta coacervare. Sed et Ioannes, quem Deus angelum in mundum praemiserat praeparatum vias CHRISTI,⁹ inde praeconium veritatis orsus est, ut poenitentiam agerent, quos in figuram evangelici baptismi aquis Iordanis tingebat. Idemque prothema suae praedicationis accepit CHRISTUS ipse dominus noster. Nempe, Poenitentiam agite, appropinquabit enim regnum caelorum. Apertissime nimirum docens, virtutem sanguinis eius (quod nomine regni caelorum designabat) neque per sacramentum quodpiam, neque ulla quavis alia via in quenquam mortalium, qui propria voluntate deliquisset, diffusum iri, nisi deleto per poenitentiam peccato, quod est divinae gratiae inimicum. Idque deinceps fuit apostolorum institutum. Unde sciscitantibus Iudaeis corde compunctis, Quid faciemus viri fratres? respondit Petrus, Poenitentiam agite, et baptizetur unusquisque vestrum in nomine IESU CHRISTI in remissionem peccatorum vestrorum: et accipietis donum spiritus sancti.¹⁰ Ex praedicatione ergo Baptistae, et ex his verbis Petri clare liquet poenitentiam esse necessariam, non solum peccatorum, quae post baptismum patrata, confessionis sacramento sunt remittenda, verum eorum quae sine confessione abstergenda sunt in baptismo.

Cuius causas subscribit San. Thom.¹¹ 3. p. quaestione. 68. articulo. 4. Primum ex vulgato illo Augustini, Qui creavit te sine te, non iustificabit te sine te: Ubi aliqua designatur necessaria cooperatio, qua se peccator disponat per poenitentiam. Deinde, quod per baptismum efficitur homo membrum CHRISTI: secundum illud, Quicunque in CHRISTO baptizati estis, CHRISTUM induistis:¹² talis autem regenerationis omnis iniquitas est impedimentum: nam quae participatio iustitiae (ut ait Apost.) cum iniquitate?¹³ Unde Aug.¹⁴ in lib. de poenitentia, cap. 2. de eis dem ipsis, qui ad baptismum accedunt, enuntiat, quod nullus voluntatis suae arbiter constitutus, cum accedit ad sacramentum fidelium (scilicet baptismum) potest vitam novam inchoare, nisi eum veteris vitae poeniteat. Praeterea sacramentum baptismi institutum est¹⁵ ad abstergendum peccatum: qui autem advertit se in peccatis esse, neque vero animo illa respuit, is, si non in forma, saltem in virtute retinet: et ideo obicem opponit effectui sacramenti. quod proinde Ecclesia non debet illi conferre, ne sit in eo falsitas. Consepelimur enim, ut ait Paul. per baptismum cum CHRISTO,¹⁶ ubi moriendum idcirco nobis est peccatis, quae tamen sola displicentia perimuntur: sicuti complacentia perpetrantur. Unde art. 6. eiusdem q. repetit S. Thom. quod ante baptismum licet, non sacerdoti, saltem Deo tenetur homo sua peccata recogitando cum dolore confiteri.

At vero, ut de ambobus simul commodius, luculentiusque disputemus. Quartus denique¹⁷ ac postremus gradus iustificandorum, est illorum, qui a gratia baptismatis relapsi, misericordia Dei, nisi in finem desipuerint, resipiscunt. In quibus eaedem ferme ipsae dispositiones quae in illis de quibus modo dicebamus, praeire debent gratiae iustificanti, vel proportione similes. Primum enim requiritur actus fidei, et spei. Licet, cum christianus in peccatis habitus huiusmodi habeat informes, forsan non necesse habet semper novo auxilio ad eliciendos actus: eo tunc dum convertitur: uti sumus quamprimum dicturi. Est tamen semper necessarius caritatis actus ex auxilio Dei qui proxima est dispositio. Actus tamen iste caritatis respectum debet habere ad peccatum, ut sit etiam actus poenitentiae: poenitere enim divinae offensae actus est caritatis. De qua re praeter illa quae adducta sunt, est etiam sententia CHRISTI, Nisi poenitentiam habueritis, omnes simul peribitis.¹⁸ Et, Oportebat CHRISTUM pati, et resurgere a mortuis, et praedicari in nomine eius poenitentiam, et remissionem peccatorum in omnes gentes. Unde et Pet. non solum baptizandis, sed Mago etiam Simoni baptizato, Poenitentiam, inquit, age ab hac nequitia tua, et roga Deum si forte remittatur tibi haec cogitatio, cordis tui.¹⁹ Tandem, ut tribus praecedentibus generibus peccatorum necessarium diximus esse baptismum, ita huic necessarium est poenitentiae sacramentum. Etenim ut baptismus integra navis est ad servandum inter fluctus huius seculi innocentiam, ita et poenitentia secunda est tabula post naufragium,²⁰ ut Tertullianus primum lib. de poeniten. et super Danielem postea Hierony. auctores sunt.

De hac autem poenitentiae dispositione paulo est limatius differendum. Et quidem contra Lutheranos abunde ia supra diximus. Tria enim²¹ praeter alia illis sunt lubrica loca, ex quibus in hunc proruunt errorem, ut huiusmodi dispositiones repellant. Primus, quod omnia opera per naturae facultatem, et generalem Dei influentiam a nobis exhibita, ceu peccata condemnant. Quod et in calce superioris libri, et sequenter in capite secundi huius pro nostro ingenio expugnauimus. Secunda erroris sui causa est, quod vel non consyderant, vel non recipiunt, dispositiones ad gratiam non esse solius nostri arbitrii opera, sed Dei nobis peculiari favore opitulantis. In qua fallacia circumuoluitur Luthe. art. 6. suarum assertionum. Nempe, quod uti Pelagiani, ita nos nobis arrogemus dispositionem, quae sit meritum gratiae. Utrunque nos tamen paulo ante commonstravimus. Sane, et quod dispositiones non nostra praecise, sed Dei sint opera nobis singulariter succurrentis: et quod nulla ratione, qua gratiam praecedunt, sunt meritoria. Quod si aliqui dicunt, illa esse nonnulla merita, impropriissime id tamen. Tertia delusio istorum est, saltem Lutheri, art. 7. Quod nullus est necessarius actus caritatis in conversione, qui feratur in peccata, et sit detestatio retroactae vitae. Sed optima, inquit, poenitentia, nova vita. Atque ex his demum conficiunt sola nos fide iustificari. Docentes, quod quicunque fidem adhibuerit dictis CHRISTI, pollicentis nobis remissionem peccatorum, atque ita crediderit, ut certo fidat sibi nunc peccata condonari, misericordiam Dei, et gratiam tali eum fide extemplo recipere. Non quod eadem fides aliquo modo sit vel dispositio vel meritum, sed quod per eam applicetur nobis misericordia, et passio CHRISTI modo cap. 5. et 11. exposito. Quod quidem figmentum adeo est multiiugum, ut necessarium illud nobis fuerit per diversa capitula membratim discerpere. His ergo, quae dispersim hactenus contra hanc solam fidem coniectati sumus, colophonem tandem adhibeamus. Primum, quod aiunt, nulla opus esse erratorum poenitentia, id iam apertissimis scripturae testimoniis, et rationibus naturalibus supra reprobatum est.

Sed pondera suorum argumentorum libremus. Ait Luthe. novam vitam optimam esse poenitentiam. Nam metanoea, inquit, quam nos²² refipifcentiam appellamus, hoc tantum significat, quod est transmutatio: id est, mentis mutatio: quae vox solum prae se fert, ut qui propositum hactenus malum habuit, in futurum habeat bonum: nulla habita ratione praeteritorum poenitudinis. Secundum illud Pauli, In CHRISTO IESU,²³ neque circumcisio, neque praeputium aliquid valet, sed nova creatura. At vero, ut totum hoc illi donemus, quod ait de voce metanoea, et de novitate vitae, hoc pro nobis apertius, quam contra facit.²⁴ Nam novum hominem nemo prius induit, quam praeteritum exuerit: secundum illud Pauli, Expurgate vetus fermentum, ut sitis nova conspersio.²⁵ Et, Abiiciamus ergo opera tenebrarum, et induamur arma lucis.²⁶ Et, Veritas est in IESU, deponere vos secundum pristinam conversationem veterem hominem: qui corrumpitur secundum desideria erroris.²⁷ Et subnectit, Renovamini autem spiritu mentis vestrae, et induite novum hominem, qui secundum Deum creatus est in iustitia: exuere autem veterem hominem, et deponere veterem conversationem, non fit nisi per detestationem prioris vitae: renovari ergo in novam vitam utrunque terminum dicit: scilicet, et a quo (ut philosophi loquuntur) et ad quem. Et ideo nisi animum quis a peccatis dimoverit per contrariam voluntatis motionem, quam fuerant commissa, non renovat vitam: nec iuxta verbum Pauli, sit nova creatura. At vero proverbium illud, quod vera poenitentia est nova vita, adversus illos profertur, qui cum crebro bonum concipiunt propositum, poenitentiamque inceptent, identidem relabuntur. Admonemur enim illo dicto, tunc nostrum propositum firmas iecisse radices, quando fructus fecerit novae vitae. Neque verbum metanoea aliud equidem designat. Nam transmutatio respectum quoque insinuat praeteriti. Nimirum quod ex abominatione anteacti mali, mentem vertamus in bonum. Unde et Metanoea poetis ipsis dea erat poenitentiae praeteritorum. Ut in Ausoniano illo carmine est videre. Sum dea cui nomen nec Cicero ipse dedit. Sum dea quae facti, non factique exigo poenas: Nempe ut poenitent, sic Metanoea vocor.

Contra illud autem, quod sola fide, misericordiam dei apprehendamus, neque tamen per modum, vel dispositionis vel meriti, primum argumentum est, quod non est vel explicatu, vel intellectu possibile, quo pacto fide, vel quavis actione nostra, praesertim, quam a nobis Deus requirit gratia nobis infundatur, et misericordia applicetur, nisi vel per modum dispositionis (quod nos dicimus respectu primae gratiae) vel per modum meriti, quod fit in eius augmento. Tertius profecto modus, neque excogitabilis est. Etenim nisi actio nostra dispositio esset, ut quid Deus uteretur ea ad effundendum in nos benignitatem suam? Est enim iam nobis locis compluribus constitutum, actum illum fidei libere a nobis produci praeveniente speciali auxilio Dei. Quod si ita est, monere, movereque illud Dei, ut in ipsum credamus, et ita credentes secum reconciliemur, quid aliud est quam nos ad gratiam disponere? videlicet ad se convertere (quod iampridem exponebam) ut gratia suffundamur? Vel explicent nobis, quid aliud est, fide nobis misericordiam applicari. Hinc protinus gradus facillime fit, ut demonstretur, solam fidem non esse totam dispositionem. Nanque secundum suam substantiam solum dicit assensionem intellectus, qua firmissime credimus, tam ea quae nobis Deus revelavit, verissima esse, quam etiam et illa certissima, quae nobis pollicitatur. At inter ea quae nobis revelavit, illud firmissimum est, ut quotquot poenitentiam non habuerint pereant.²⁸ Praeter alia huiusmodi testimonia scripturae quam plurima. Neque tamen simpliciter nobis spondit remissionem peccatorum, sed illa conditione, si poenitentiam egerimus. Etenim si poenitentiam, inquit propheta, egerit gens illa, agam²⁹ et ipse poenitentiam. Et CHRISTUS dominus, Poenitentiam agite, appropinquabit enim regnum³⁰ caelorum. Ergo non satis est fidem adhibere CHRISTO, nisi illa faciamus, quae fides ipsa nobis ostendit. Neque aliter fidere illi certo possumus, promittenti nobis veniam, quod si nos praeparaverimus per poenitentiam: seu (ut tutius loquamur) assensum ei praebuerimus, operanti cooperantes: siquidem imparatis nihil est pollicitus. Fit ergo manifeste, ut non sola fide,³¹ sed et spe, et caritate, atque adeo, ubi adsunt actualia peccata, actione poenitentiae disponamur, moveamurque in Deum. Ut hic etiamnum, praeter alios, legitimus sit sensus illius Evangelii, Cum venerit ille, arguet mundum de peccato: nempe, quod alias non pateat divino flamini via, qua se ad pectora nostra insinuet, quam redarguendo nostra delicta.³² Eius enim asslatu assensuque nostro, iuxta Baptistae³³ admonitionem, peccatorum tumores demolimur, atque rectas, planasque vias adventanti Deo sternimus.³⁴

Sed aiunt ex fide eodem continuo momento naturaliter consequi spem, et caritatem. Hoc tamen suum verborum obtendiculum iam supra revelavimus. Non enim ita aiunt, spem, et caritatem comitari fidem ut omnes requirantur ad recipiendam gratiam, sed quod fidem sequitur gratia, et gratiam spes et caritas. Quocirca semper retinent, quod sola fide iustificemur. Nos autem qui eas catholice confitemur, requisitas esse prius natura, quam gratia infundatur, iam supra satis commonstravimus, non esse necessario consequentem caritatem ex fide. Sed neque si id gratis largiamur, ulla profecto probabilitate conficient, solam esse fidem, qua iustificamur. Enimuero officium ipsius non requiritur, nisi ratione actus caritatis: quia non possumus ignotum amare. Ut enim in suum nos Deus amorem alliceret, revelavit nobis speranda. Quare licet actus fidei sit primus, tamen praeparatio ad gratiam non perficitur nisi per actum caritatis. Si ergo fides nunquam ante iustificat, quam per caritatem operetur, ut iam pridem dicebamus, cur illi soli, etiam si naturali consecutione comitaretur caritas, tribuitur iustificatio, et non etiam, imo potius caritati?

Ad haec (quod postremum hic argumentum est)³⁵ fiducia illa, quam isti appellant fidem, quanuis partim nascatur ex fide, quam Deo sponsori damus: maxime tamen augetur, et constabiliter ex caritate, et bonis operibus. Et ideo si bene perspicerent, sua illa firmissima fiducia non est, qua iustificamur, sed praesupponit potius, iam nos fide per caritatem operate iustificatos. Hoc enim designat Pau. ubi post illud verbum, iustificati ergo ex fide³⁶ (scilicet per caritatem operante) pacem habemus, statim subdit, Habemus accessum per fidem in gratiam istam, in qua stamus, et gloriamur in spe gloriae filiorum dei. Quasi firmissima spes ex caritate procedat. Imo propterea de caritate enuntiat ad Cor. quod³⁷ omnia credit, et omnia sperat, quod ceterarum virtutum habitus ipsa nutrit, et corroborat. Et hoc est, quod Aug. in enchiridio, cap. 8.³⁸ significat, ubi ait, quod sicut amor non est sine spe, ita nec sine amore spes: nempe illa, qua ex operibus per gratiam dei factis speramus vitam aeternam. Et super psal. 31. Ipsa, inquit, caritas bene operantis, dat nobis spem bonae conscientiae.

Attamen ut Lutherum iam missum aliquando faciamus, eius postea discipuli demirandi sunt, qui non videant, ut iam de hac re convieti idem prorsus nobiscum sentiant, et tamen solo diverso nomine antiquum palliantes errorem, persuadere suis populis pertendunt, se perseveranter evangelicos, nos vero Pelagianos esse pertinaces. Enimuero in confessione Augustana, art. 4.³⁹ expressis, replicatisque verbis fatentur requiri poenitentiam ad iustificationem, licet gratiam dicant gratis donari: hoc est, non pendere ex conditione dignitatis nostrae, nec dari propter ulla praecedentia opera, aut dignitatem sequentium. Et in Apologia Melanthon. Fides, inquit, de qua loquimur, existit in poenitentia: hoc est, concipitur in terroribus conscientiae, quae sentit iram dei adversus nostra peccata. Propterea enim aiunt praedicationem Evangelii inchoari a poenitentia, ut perterrefactae mentes confugiant ad fidem.⁴⁰ Admittunt ergo poenitentiam omnino requiri ab illo qui fide est iustificandus, atque adeo impoenitentem nunquam fide iustificari posse. Quo ergo differunt a nobis confitentibus dispositionem ad gratiam? Forsan quia terrores omnes illos censent ante gratiam esse peccata: quod nos tamen crebro ante confutavimus: non solum quia etiam sine auxilio speciali timere malum, bonum morale est, sed quod actio illa, quae proprie et proxima est dispositio, per auxilium speciale sit: et ideo peccatum non est. Et quanquam forte ante isti auxilium speciale non agnoverint, iam tamen compulsi sunt palam fateri, ut cernere est in libello imperatorio Ratisponensi art. 5.⁴¹ Cuius verba sunt, Perspicuum est, quod adulti non consequuntur haec beneficia CHRISTI, nisi praeveniente motu spiritus sancti, quo eorum mens, et voluntas movetur ad detestationem peccati. Et subiiciunt auctoritatem Evangelii, et Augustini. In quorum verborum enarratione Buc.⁴² Adulti, inquit, haec CHRISTI beneficia non consequuntur, nisi praeveniente motu spiritus sancti, quo eorum mens, et voluntas moveatur ad detestationem peccati. Nam omnino salutaris peccatorum poenitentia, quam necesse est, si non tempore, natura tamen iustificationi in nobis perfecte praeire, excitari in nobis nisi per spiritum sanctum non potest. Nunquid verba haec sunt, quibus S. Tho.⁴³ et doctores nostri utuntur? Igitur in re nullum est intervallum, nisi quod nos illos praevios motus, licet non merita, dispositiones tamen significanter appellamus: illi vero verbo tenus negant. Sed locum hunc providens lector memoriae commendato. Nam ex hac poenitentia, quam iam necessariam confitentur, validissimum conficiendum nobis est argumentum lib. 3. cap. 10. contra suam certitu dinem gratiae. Nunc autem satis est constitutisse locum hunc dispositionum non solum ex ipsis veritatis principiis, sed ex adversariorum etiam datis, et assertis.

Id denique in calce ex ista disputatione colligendum est, quod iussus de hac re dicere in S. Synodo praefatus sum.⁴⁴ Nempe, quod non satis Lutheranis contradicitur, si pronuntietur, spem, et caritatem coire cum fide in articulo iustificationis. Nam id plus aequo ipsi largiuntur: tantum abest, ut negent. Aiunt enim (ut saepissime adnotauimus) gratiam, quae sola fide apprehenditur, subsequi protinus spem, et caritatem. Et ideo Melanthon in apologia utrunque dicit. Primum quod fides non solum est principium, et exordium, ut nos dicimus, sed quod proprie ac vere ipsa sola fide propter CHRISTUM iusti reputamur. Et paulo post, Impossibile est dilectionem Dei diuellere a fide. Punctum vero contradictionis,⁴⁵ hoc est, quod quemadmodum actus fidei informis, saltem natura, antecedit gratiam, ita necesse est antecedant actus spei, et caritatis. Itaque fides non est totus, sed primus actus, quo convertimur. Id quod perspicienter in sua confessione sess. 6. confessa est S. modo Synodus Tridentina, cap. 6.⁴⁶ ubi de illis, qui ab originali simul et actualibus reconciliantur sic habet, Disponuntur ad ipsam iustitiam, dum excitati divina gratia, et adiuti, fidem ex auditu concipientes, libere moventur in Deum, credentes vera esse quae divinitus revelata, et promissa sunt: atque illud imprimis, a Deo iustificari impium per gratiam eius, et redemptionem, quae est in CHRISTO IESU: et dum peccatores se esse intelligentes a divinae iustitiae timore (quo utiliter concutiuntur) ad consyderandam Dei misericordiam se convertendo in spem eriguntur: fidentes, Deum sibi per CHRISTUM propitium fore, illumque tanquam omnis iustitiae fontem diligere incipiunt: ac propterea moventur adversus peccata per odium aliquod et detestationem: hoc est, per eam poenitentiam, quam ante baptismum agi oportet. Denique dum proponunt suscipere baptismum, inchoare novam vitam, et servare divina mandata. Et de illo qui a lapsu post baptismum in gratiam redit, cap. 14. Qui vero ab accepta iustificationis gratia per peccatum exciderunt, rursus iustificari poterunt, cum excitante Deo per poenitentiae sacramentum, merito CHRISTI, amissam gratiam recuperare procuraverint. Hic enim iustificationis modus est lapsi reparatio, quam secundam post naufragium deperditae gratiae tabulam sancti Patres apte nuncupauerunt. Et can. 9. Si quis dixerit, sola fide impium iustificari, ita ut intelligat nihil aliud requiri, quod ad iustificationis gratiam consequendam cooperetur, et nulla ex parte necesse esse, eum suae voluntatis motu praeparari, atque disponi, anathema sit.