De natura et gratia libri III, cum Apologia contra Catharinum

Postquam visum est, ut gratia, et virtutes distinguantur, quod necessarium erat ad intelligendum modum diversum, quo ad iustificationem concurrunt, duo supersunt de ipsis constituenda. Primum de infusione, et alterum de ratione formali, qua iustificat. Et quod sint habitus infusi, quanuis non antea forte ita constanter, tamen a tempore concilii Viennensis pro comperto habetur inter Patres, et theologos, uti illic decretum est. Quod quam plurimis est sacris testimoniis consonantissimum. Primum est ad Titum,¹ Secundum suam misericordiam salvos nos fecit per lavacrum regenerationis, et renovationis spiritus sancti, quem effudit in nos abunde per IESUM CHRISTUM salvatorem nostrum. Cuius simile et illud est,² Caritas Dei diffusa est in cordibus nostris per spiritum sanctum, qui datus est nobis. Vox enim, infusio, donum aliquod, praeter motum Dei, designat, quod in nobis permaneat. Nisi quod primus locus ad gratiam propius spectat gratum facientem.

Per misericordiam enim suam salvos nos facere, idem est, quod per caritatem, qua ipse nos diligit. Secundum vero expresse loquitur de caritate, qua nos ipsum diligimus. Ita enim ait de spir. et litter. cap. 32.³ Aug. Caritas Dei dicta est diffundi in cordibus nostris, non qua nos ipse diligit: sed qua nos facit dilectos res suos. Tertius locus est in prima Canonica⁴ Ioannis, Omnis qui natus est ex Deo peccatum non facit: quoniam semen ipsius in eo manet. Verbum, manet, inhaerentis habitus significationem gerit. Et quanuis virtutes etiam num semina bonorum operum, sane quorum sunt principia, dici possint, significantius tamen ac proprius nomini seminis significatur gratia, per quam ex Deo CHRISTO nascimur: sicuti naturali semine ex priori Adam. Et praeterea, quia gratia est seminatio fructuum, sane unde opera nostra sint merita gloriae. Accedit illud,⁵ Si quis diliget me, diligetur a patre meo, et ad eum veniemus, et mansione apud eum faciemus. Quod ipse idem exponens Evangelista in sua Canonica,⁶ ait. In hoc cognoscimus, quod in eo manemus, et ipse in nobis, quoniam de spiritu suo dedit nobis. Cum ergo Deus praeter generalem illum modum, quo ubique est per essentiam (ut aiunt) praesentiam, et potentiam, singulariter in nobis dicatur persistere per suum spiritum, et caritatem, inexplicabilis est modus alius, a per habitus gratiae et virtutum, quibus nos divinitus informat. Adeo, ut S. Patres non vereantur dicere, quod sicut anima est vita corporis, ita et ipse sit vita animae. Nempe, ut qui manet in caritate, in Deo maneat quadamtenus: ut materia in virtute formae, et Deus in ipso, ut virtus formae in materia. Eodem pertinet, quod ait Petr.⁷ Maxima et preciosa vobis promissa donavit, ut per hoc efficiamini divinae consortes naturae. Et illud Pauli.⁸ Quicunque in CHRISTO baptizati estis, CHRISTUM induistis. Indui enim CHRISTUM, compingi ei est, veluti membrum, ut qui in eo renascitur, suam ipsius imaginem moribus exhibeat per gratiam et virtutes tali genitura susceptas. Et ad Corinth.⁹ Deus designavit nos, et dedit pignus spiritus in cordibus nostris. Id quod repetit ad Ephes.¹⁰ ubi ait. Signati estis spiritu promissionis sancto, qui est pignus hereditatis nostrae. Referta est huiusmodi elogiis sacra pagina. Nam praeter haec de gratia, et caritate, supra cap. 8. de fide plurima adscimus: et idem est de spe iudicium. Quare de gratia et tribus theologicis virtutibus summa consensio est inter theologos, habitus esse infusos.

Atqui maximum argumentum¹¹ in hanc sententiam sumitur ex infantibus baptizatis: sane, quos cum vere sanguine CHRISTI geniti sint filii Dei, huiusmodi subsidia in vitam spiritualem, certum est, participare: et cum maturi non sint, ut per modum actuum suscipiant, plusquam coniectura est, eadem illis impartiri per modum habitus. Unde cum essent quondam, qui contrarium opinarentur, dicentes parvulos ex eo, quod non sunt habiles, et idonei ad usum eiusmodi habituum, nequaquam illis infundi, sed tantum recipere remissionem peccatorum, atque pervenientes ad usum rationis, tunc temporis virtute characteris eosdem habitus recipere, Concilium Viennense,¹² sub titulo de summa tri. et fi. catho. constitutioni Innocentii in c. maiores, novum, magnumque auctoritatis pondus adhibuit, his verbis. Nos autem attendentes efficaciam mortis CHRISTI, quae per baptisma applicatur pariter omnibus baptizatis, opinionem secundam, quae dicit, tam parvulis, quam adultis conferri in baptismo informantem gratiam, et virtutes (distinguit inter gratiam, et virtutes) tanquam probabiliorem, et dictis sanctorum, ac doctorum modernorum theologiae magis consonam et concordem, sacro approbante Concilio duximus eligendam. Consentienter S. modo Synodus¹³ cap. si est. 6. ait. merito sanctissimae passionis CHRISTI in ipsa iustificatione infundi iustitiam: hoc est fidem, spem, et caritatem, quae est sicut prima stola evangelica, quam pro illa per Adae inobedientia perditam, renati iubentur, candidam, et immaculatam servare, ut eam perferentes ante tribunal CHRISTI, recipiant vitam aeternam. Et can. 11. sub anathemate explicatius censet, gratiam, et caritatem in renatorum cordibus diffundi. Tametsi consulto de habituum nomine nihil meminerit. Et quanuis de solis virtutibus in genere pronunciaverit Synodus, idem etiam sentiendum est de donis spiritussancti, quae praenunciavit Propheta¹⁴ sub septenario numero, requietura in flore radicis Iesse, ac subinde suo cuiusque modulo, et gradu in singulis eius membris. Haec enim divus Grego. in principio super Iob agnovit in septem filiis suis distincta a tribus virtutibus theologicis per tres eiusdem filias designatas. Quinimo quanuis de hoc non sit tam una omnium sententia, tamen si fides habenda est S. Thomae,¹⁵ quatuor praeterea cardinales vir tutes infunduntur cum gratia CHRISTI: qui sapientia illa divina est, de qua scribitur, quod¹⁶ sobrietatem, et sapientiam docet, et iustitiam, et virtutem. His praehabitis de infusione, quod primum huius capitis membrum erat, considerate in causis formalibus iustificationis¹⁷ conspiciendus est numerus, ordo, et modus: ac demum, qua sint ratione cum materialibus dispositionibus contextae. Etenim quemadmodum quatuor statuebamus in sermone causarum materialium. Primum videlicet, ex parte Dei moventis, speciale auxilium, ac deinde tres motiones liberi nostri arbitrii: scilicet, fidei, spei, et caritatis, ita in eodem instanti temporis protinus subsequuntur alia quatuor, quae causae sunt formales divinitus infusae: scilicet, gratia remittens peccatum per divinam erga nos dilectionem, et tres habitus earundem virtutum, Deum habentes pro obiecto: utpote, quibus in eum digne, et merito credimus, speramus, et amorem referimus nostrum. Atqui quo naturae ordine¹⁸ motiones illae antecedunt gratiam, eodem prorsus infunduntur, et habitus in eodem instanti: puta, fides, spes, et caritas. Quocirca S. Thom.¹⁹ quem ordinem posuit. 3. p. q.85. art.5. inter dispositiones nostras ad gratiam cum auxilio speciali, eundem. 1.2. q.113. art.8. disponit in infusione gratiae, et virtutum.

Sed quantum ad modum²⁰ iustificandi, prudenter internoscendum est ac dispiciendum, quod quanuis gratia et virtutes causae sint formales iustificationis, haud tamen eodem modo, sed longe diverso. Bifariam enim usurpare possumus hoc quod est nos iustificari: vel potius eiusdem iustificationis duplex est effectus, et ratio. Dicimur enim iustificari, quia nobis condonantur peccata, atque adeo grati, et accepti Deo reddimur. Et dicimur iustificari, quia simul facultatem accipimus ad faciendum iusta. Primum gratiae per se formaliter attribuitur: alterum vero caritati, et reliquis virtutibus. Quamobrem, quicquid sentire libuerit de gratia, et caritate, sint ne una, an plures res, non est vel sentiendum, vel affirmandum iustificari nos in primo sensu: id est, a peccatis liberari per caritatem nobis infusam, nisi forte ut effectus est, et minister gratiae: ut statim dicturi sumus. Nam illa (quatenus caritas est) non est, qua a Deo diligimur: sed qua ipsum diligimus. Et tamen non ignoscit nobis Deus delicta per hoc, quod ipsum diligimus, sed quia, teste apostolo Ioanne,²¹ prior ipse diligit nos, infundendo gratiam, qua dicimur dilecti: tanquam obiecta (ut sic dicamus) dilectionis erga nos suae. Porro idem docet Paul. ad Ephes.²² ubi ait, quod Deus praedestinavit nos in adoptionem filiorum per IESUM CHRISTUM, secundum propositum voluntatis suae (non ergo nostrae) in laudem gloriae gratiae suae: in qua gratificavit nos in dilecto filio suo. Quem sermonem exponens Aug. de praedest. sanct. cap.18. astimate considerat illud verbum, Secundum placitum voluntatis suae. Ne in tanto (inquit) beneficio gratiae Dei placito gloriemur voluntatis nostrae. Et praeterea contemplatur, quomodo in voluntate sua gratificavit nos. Dictum est enim (inquit) gratificavit, a gratia. Haec Augu. Colligamus ergo, quod sicut in prima iustificatione, qua constituimur ex iniustis iusti, non iustificamur per nostram iustitiam, ita nec merito amoris nostrae voluntatis: etiam si a Deo sit infusus, sed per gratiam voluntatis suae. Iustificamur autem per habitus primum cooperando nostrae iustificationi: deinde ut iuste, id est, digne et meritorie credamus, speremus, et amemus, ac denique operemur: quod quiverat nemo ante gratiam.

At vero ad pleniorem rei huius intellectum, notandum est: primum, quod alia ratione caritas, quam gratia opponitur peccato.²³ Caritas enim adversatur illi, sicut amicitia inimicitiae in eodem subiecto. Qui enim diligit Deum, non offendit ipsum. Gratia vero et peccatum intrinseca ratione formali contraria sunt, tanquam diversa obiecta respectu Dei. Existere enim hominem in peccato, est ingratum esse, invisumque et offensum Deo: esse autem in gratia, est esse gratum Deo, et acceptum. Quoniam intrinseca ratio peccati²⁴ non consistit, ut nonnulli cogitant, in hoc, quod sit acceptum ad poenam: ille enim est eius effectus. Sed quanuis nullum in peccatorem decretum esset supplicium, qui fecisset contra eius voluntatem, ingratus illi esset. Quo fit, ut gratia gratum faciens ex diametro opponatur peccato, atque adeo formaliter per modum contrarietatis expellat ipsum, ut auctor est S. Tho.²⁵ 1.2. q.113. art.2. Neque aliter profecto expelli potest. Non dico ita necessariam esse gratiam, ut sit qualitas, nam sine illa potuit nos Deus facere gratos, sed loquendo (ut aiunt) formaliter de gratia, nihil aliud est, Deum nobis peccata remittere, quam in suam nos gratiam recipere. Scio Scotum²⁶ in 4. d.1. q.6. et d.14. et 16. contrarium opinari de potentia saltem Dei absoluta. Quia sicut potuit, inquit, creare hominem in meris naturalibus sine gratia et peccato, ita potest et peccatum taliter remittere, ut restituatur sine gratia ad pura naturalia. Sed profecto contrarium est multo probabilius. Nempe, quod quanuis possit homo condi in naturalibus, tam culpa, quam gratia vacans (quod est medium inter ista contraria) in quo homine, ut primum peccatum nullam expelleret gratiam, ita neque si primum reciperet gratiam, illa depelleret peccatum, tamen postquam quis illud commisit certe male est intelligibile, quod possit remitti, nisi per dilectionem, qua Deus eum diligat, qui sibi erat offensus, atque adeo per hoc, quod recipiat eum in gratiam. Est veruntamen de potentia Dei absoluta vanum disputare.

Ut ad rem igitur redeamus. Secundo notandum est, quemadmodum gratia prius natura²⁷ infundatur, quam virtutes. Nam per hoc, quod nos Deus diligit, confert nobis omnia bona. Quod est validissimum argumentum, gratiam a caritate distingui. Si enim gratia prius infunditur, quam fides, et fides quam caritas, quomodo gratia potest esse idem, quod caritas? Profecto facilius adduci possem, ut crederem, gratiam, nullam esse qualitatem distinctam, quam ut opinarer, eandem esse, quae caritas. Pari iam facilitate Melanthon, et reliqui aiunt, gratiam non esse caritatem, sed fidem. Quod plane, etiam si opinio sua vera esset, quod sola fide iustificamur, falsum nihilominus esset. Quoniam si fides est, per quam apprehendimus misericordiam, eadem est per quam apprehendimus gratiam, atque adeo fides non est gratia ipsa.²⁸

Tertio hic tandem, quo de causis iustificationis summum addamus verbum: considerate cernendum est, quo se habeant modo, naturales dispositiones ad causas formales.²⁹ Et primo, utrum idem sit motus dispositionis ad gratiam, et quo nos Deus iustificat. Atqui secundum Scotum, et illos qui introducunt meritum congrui, nulla est difficultas: quoniam motus dispositionis est a facultate ipsa, et vigore naturae per solum concursum generalem Dei: post quem Deus per se solus infundit gratiam iustificantem. At vero, si verum est, quod supra cap. 3. constituere nitebamur: scilicet, quod dispositio ipsa est motus Dei peculiariter nos trahentis, dubium est, utrum Deus infundendo gratiam moveat nos simul ad recipiendum eam, vel prius nos moveat, quam infundat. Et ratio dubitandi ex una parte est, quod dispositio debet praecedere formam, Et ita S. Thom. 1.2. q.109. art.6. dicit, quod praeparatio ad gratiam sit per auxilium speciale, quasi sit alius motus praeuius. At vero ex altera parte difficile est explicatu, postquam dispositio, et ipsa iustificatio eodem momento fieri possunt per infinitam virtutem Dei (ut auctor est idem S. Tho. eadem 1.2. q.113. art.7.) quomodo eodem puncto temporis possibile sit, ut prius ordine naturae sit motus dispositionis, quam infusio gratiae. Et augetur dubium ex dictis eiusdem in eadem q. proxime citata, art. 6. ubi ait, quod iustificatio est quidam motus, quo anima movetur a Deo ad remissionem peccati. Ad quam proinde quatuor requiruntur: scilicet, gratiae infusio, quae accipitur ex parte motionis divinae: secundo motus liberi arbitrii per fidem in Deum: tertio motus eiusdem liberi arbitrii in peccatum: et quarto tanquam effectus est remissio peccatorum. Et idem expressius adhuc repetit ar. 8. dicens, quod Dei moventis motio est gratiae infusio praecedens motus nostros. Ex quibus verbis consequens apparet, dispositiones illas liberi nostri arbitrii nullatenus praecedere infusionem gratiae. Et praeterea colligitur, quod non est aliud auxilium speciale, quam ipsa infusio gratiae. Ecce, quod Protestantes initio execrari coeperunt in doctrina scholastica: scilicet, quod per eam theologia iustificationis in istos anfractus philosophiae coniiceretur, ubi non potest plane intelligi: cum tamen res est, quae plebibus plana, ac pervia deberet esse.³⁰

Ad hoc tamen, quia punctum hic delitescit huius controversiae, per dispositas propositiones, ex ordine respondebimus. Primum,³¹ non sunt omnia mysteria populis praedicanda, et evulganda, quae in scholis utiliter discutiuntur. At sunt nihilominus nonnulla creditu necessaria in materia iustificationis, quae nequeunt, nisi per philosophiam explicari. Praedicandum inquam, plebi est, quod ut nemo rationis compos valet, nisi per gratiam CHRISTI iustificari, ita nullum Deus vi cogit, sed iuxta suam naturam libere ad se trahit. Et praeterea, quod cum sit virtutis infinitae, subito potest honestare pauperem, hoc est, simul et cor hominis emollire, et a peccato diuellere, atque sibi per gratiam reconciliare. Et hoc satis est, populus auscultet et credat. Maiores autem,³² qui expositi sunt, ut rationem reddant eius, quae in nobis est fidei, nihil aliud quam operaepretium faciunt, si per philosophiam, licet non vulgo, sapientibus tamen explicare student, quemadmodum in uno instanti haec cohaereant, ut a Deo moveamur, et simul eius recipiamus gratiam. Si cuti iam ipse Bucer, fatetur poenitentiam ordine naturae praeire gratiae per instinctum spiritus sancti. Sit ergo secunda propositio. Auxilium speciale, per quod disponimur ad gratiam, nonnunquam potest tempore ipsam praecedere. Diximus enim paulo ante praeparari nos quandoque a Deo gradatim antequam perueniamus ad veram contritionem, quae est dolor peccatorum propter Deum. Eodem enim instanti, quo per motum specialem Dei haec sit, infunditur gratia. De aliis ergo dispositionibus tempore praecedentibus liquidum est, ut sint diversi motus per auxilium speciale ab infusione gratiae,³³ sed de vera contritione, quae simul sit cum infusione ipsa, qualis (exempli gratia) fuerit conversio Pauli, submittam tertiam propositionem, quam fuisse arbitror, et mentem S. Thomae, et omnino rei veritatem. Nempe, quod Deus infundendo gratiam simul movet, ac praeparat liberum arbitrium ad acceptandum. Verba sunt S. Thomae, q. 113 nunc citata, art. 3. Atqui parum refert, sint ne duo motus, an unus, quo nobis, et gratiam infundit, et auxiliatur, ut moveamur in ipsum, eundem acceptantes, et recipientes. Quamobrem motus liberi arbitrii non praecedit gratiam simpliciter ordine naturae, sed cum limitatione: id est, in genere causae materialis. In genere enim causae efficientis, gratia praecedit. Appositissimum arbitror exemplum de vento,³⁴ qui dum impetu ingruit in fenestram clausam, intrando aperit, et aperiendo intrat. Nihilominus in genere causae efficientis, non quia aperit intrat, sed motu quo intrat, aperit. In genere autem causae materialis, prius natura est aperitio: quoniam nisi aperiretur fenestra, aula non reciperet ventum. Ita ergo in proposito non est intelligendum, quod prius natura simpliciter, in genere causae efficientis moveamur a Deo, quam gratia infundatur, sed infundendo movet nos, ut recipiamus. Et hic est sensus verborum S. Thomae eodem art. 8. et ad 2. argumentum, ubi ait, quod dispositio respectu subiecti praecedit receptionem formae: et hoc modo dispositiones praecedunt gratiam: si tamen consyderemus ex parte agentis, prius natura est infusio gratiae, per quam movet subiectum, ut recipiat. Atque idem est, quod aiunt philosophi, formam substantialem secum adferre suas dispositiones: ut forma ignis substantialis secum adfert calorem, qui manet in igne genito. Nam quae praecesserunt in aqua, ipsa corrupta, corrumpuntur: si accidentia sint in toto composito.

Per haec solvitur insigne dubium, de quo non parva fuit disputatio inter theologos Concilii, an fides, spes, et caritas, quae infunduntur in iustificatione, sint censendae causae formales iustificationis.³⁵ Atque adeo, ubi ait Paul. Arbitramur iustificari per fidem, utrum fidei nomen designet causam formalem, an vero solam dispositionem. Ad hoc inquam dubium egomet mihi ita respondeo. Imprimis gratia ipsa, ut monstratum est, propriissime est causa formalis iustificationis, qua scilicet remittuntur peccata, et ex iniustis efficimur iusti, atque adeo denominamur, et sumus accepti Deo ad vitam aeternam: tanquam filii ad hereditatem. Habitus autem virtutum: puta, fidei, spei, et caritatis, nullatenus isto modo sunt causa formalis, non solum quod posterius ordine naturae infundantur, quam gratia, sed quia per se ipsi, nec remittunt culpam, nec faciunt hominem gratum, sed solum facilem, quinimo potentem ad credendum, sperandum, et amandum digne, et meritorie. Qua ratione propriissime dicitur inhaerens iustitia. Est enim iustitia auctore Arist. virtus,³⁶ qua quis aptus est, et propensius ad ea facienda omnia, quae iusta sunt. At vero de actibus earundem virtutum dubitatio est,³⁷ an causae censeri possint formales remissionis peccatorum. Potest enim cuipiam forte probatior apparere pars negativa: eo, quod eiusmodi actus praecedant gratiam in genere causae materialis. At vero cuiuscunque scholae sequamur viam, citra controversiam consentiendum est, actus virtutum esse modo quodam causas formales remissionis. Non principales, et per se, sed tanquam ministri seu instrumenta gratiae. Nemo enim theologorum negare potest, quin contritio: puta dolor, quatenus gratia informatus: sit causa remissionis peccatorum. Neque id Scotus negasset,³⁸ quoniam poenitentia est virtus remittendi peccata. Attamen in via S. Thomae res est dilucidior.³⁹ Nam actus ipse contritionis: puta dolor propter Deum in genere causae efficientis sequitur gratiam. Unde eadem q. 113. art. 3. ubi ait, iustificationem impii fieri, Deo movente hominem ad iustitiam, clare docet, motionem liberi arbitrii esse causam formalem remissionis. Et art. 6. dicit praeire infusionem gratiae: deinde sequi naturae ordine motus liberi arbitrii in Deum per fidem: tertio in peccatum: et tandem quarto est consummatio seu perventio ad terminum motus, qui est remissio peccatorum. Et in 3. argumento expresse ait, quod remissio peccatorum con sequitur motum liberi arbitrii in Deum, et in peccatum, tanquam effectus ad causam. Idemque repetit artic. 8. Est ergo actus fidei, et eadem ratione, spei, et caritatis, scilicet poenitentiae, causa formalis: per quas virtutes gratia operatur ad remittendum peccata. Atqui si quis haesitaverit, utrum sit prius gratiae infusio et virtutum, an remissio peccati.⁴⁰ Videtur enim ex una parte infusio praecedere, quia est causa remissionis: ex altera remissionem fieri prius, quia peccatum contrariatur gratiae. S. Tho. ibidem optime respondet, quod quemadmodum in naturalibus, dum sol illuminat aerem, ex parte quidem subiecti aeris, prius natura est purgari a tenebris, quam lumen recipere: sed ex parte agentis econverso, prius natura est illuminare. Nam per lumen expelluntur tenebrae. Quinimo quoad substantiam unus sunt motus.

Per haec compertissimum, et constitutissimum sit principale propositum huius nostri instituti, quod cap. 12. coepimus explicare: scilicet, quomodo id quod nos iustificat, est FIDES QUAE PER CARITATEM OPERATUR.⁴¹ Nam cum iustificatio sit motio ad iustitiam, motio illa incipit simpliciter a Deo per infusionem gratiae, sed primo in nobis virtutis motus, quo a Deo eidem gratiae recipiendae admovemur, est fidei ingenerantis mox spem, deinde caritatem detestantem peccata, quae ultima est dispositio et virtus eiusdem gratiae ad removendum peccata. Secundo constat, ut actus ipsi per quos movente Deo, iustificamur, sunt meritorii de condigno,⁴² non quidem gratiae, ordine naturae praecedentis, sed tamen gloriae, ad quam per eandem gratiam acceptamur: ut auctor est S. Thomas. 1. 2. q. 12. artic. 2. ad 1. arg. et q. 113. ad tertium.⁴³ Itaque gratia non est merces operum, ut ait Paul. sed tamen gloria est merces. Licet dicatur etiam gratia, quia Deus dat nobis, velle, et operari.⁴⁴ Gratia enim eodem instanti, quo infunditur, operatur, ut ait ibidem S. Thom. Tertio patescit, quomodo attritio proprie non quam sit contritio, ut ipse ait in 4. distin. 14. quaest. 2. art. 4. quia ille dolor propter Deum, si fit per auxilium speciale, nunquam fuit attritio: si autem non fuit propter Deum, nunquam fit contritio ex obiecto: quia idem actus numero non mutat obiectum, nisi dicatur extrinsece contritio, adveniente gratia.⁴⁵

Elucet ex his tandem intellectus confessionis S. Syn. Trid. c. 7. ubi fidem, spem, et caritatem posuit in causis formalibus.⁴⁶ Si enim referatur ad habitus, verissimum est, quia per illos efficimur formaliter potentes meritorie faciendi iusta, et si ad actus, per illos etiam modo exposito formaliter iustificamur: sed de Synodo adhuc paulo post explicatius.