De natura et gratia libri III, cum Apologia contra Catharinum

Igitur licet nunquam fuerit, nec ex lege posita esse possit extra culpam et gratiam in mera sua natura creatus, et relictus homo concipere illum tamen animo et effingere nihil vetat, clarius disputatisque gratia. Faciamus itaque imaginando, ut homo hunc in modum naturalis a Deo sit creatus: utpote rationale animal, absque culpa et gratia, et quovis supernaturali dono. De homine huiusmodi, quale penitus philosophi agnoverunt tria meditari possumus. Primum quod suapte natura inter¹ angelos et inferiores creaturas medius sit, atque adeo ex anima rationali et corpore constans, duabus polleret partibus et virtutibus, sensu scilicet et ratione. nomine sensus, philosophorum more, partem totam sensilem nuncupamus: id est, cognoscitivam et appetitivam: sicuti et rationis vocabulo, partem rationalem: ut intellectum cum voluntate. Ita enim Aristot. 2. Ethic.² dissecat in homine partes binas, eam videlicet, quae est rationis compos, atque sensilem alteram, brutam utique atque rationis expertem, quae (ut 1. Politic. docuit) rationi obedit: non quidem servitio despotico, ut servus domino, qui cum non sit sui iuris, non habet retinendi facultatem (hoc enim pacto sola corporea membra inseruiunt animo) sed obsequio politico et regali: ut civis paret principi, ut pote in cuius est arbitrio, non illi obtemperare. Ex his consequens palam fit, luctam illam,³ cuius meminit Apostol. ad Gal. ut caro concupiscat adversus spiritum, et spiritus adversus carnem, esse homini a natura ingenitam: sane quae ex his diversariis partibus innascitur. Igitur quid nomen concupiscentiae (quod in subsequentibus crebro recurret) significet, ex naturali hominis potentia (nisi rectius dixerim impotentia) venandum est. Ut hic adnotare incipiat sapiens lector, quam sit philosophia naturalis, sacris litteris, ac rebus fidei intelligendis adminiculum. Etenim cum pars sensitiva,⁴ vim utramque comprehendat, porro cognoscitivam et appetitivam, appetitum tamen solus est, qui inter theologos nomen habet sensualitas. Sumitur enim hoc nomen a sensuabili motu, ut 12. de trinitate ait August. eo quod sensualis hominem extra rationis metas ad sensibilia, quae ad corpus pertinent, tum pelliceat, tum etiam concitet. Sicuti a suo actu denominatur potentia, ut a visione visus. Movere autem non tam proprie competit cognoscitivae potentiae, quam appetitivae: Cuius rationem perque docte subiicit S. Tho. q. 8. in 1. p. Idcirco⁵ quod cum operatio apprehensiva perficiatur in receptione obiecti, appetitiva vero in eo quod inclinatur et fertur in obiectum, illa, quieti, haec vero assimilatur motui. Atqui et⁶ si appetitus huiusmodi in duas a philosophis dictae sit partes: primam quidem concupiscentiam, qua in ea propendimus, quae conveniunt, eaque renuimus, quae nobis adversantur, alteram vero irascibilem, qua resistimus obsistentibus, et his quae deterrent, ne convenientia prosequamur, totus nihilominus animalis ap petitus, nomen habet concupiscentiae. Ex eo, quantum coniicio, quod pars concupiscibilis, fundamentum est et finis irascibilis. Nunquam enim aggredimur tristia et ardua, nisi propter ea quae nos amica delectant. Ut nunquam quis hostem aggreditur ira, nisi quia in eo nocet, quod cupit in pace possidere. Est ergo concupiscentia, seclusa etiam Adae, et iustitia, et culpa, nobis natiuus morbus, genuinumque malum, ut cap. 13. infra latius executi sumus. An vero ex peccato aucta fuerit, nihil modo definimus.

Secunda consideratio.— Secundum quod de homine illo consyderare licet, est, quod cum esset animal rationale, polleret utique ratione ac libero arbitrio: secundum illud Ecclesia.⁷ 15. Fecit Deus ab initio hominem, et reliquit eum in manu consilii sui. Est nanque homo suapte natura ex ratione ad imaginem Dei factus, quod intellectu pollet, atque memoria et voluntate. Trinam⁸ enim S. Patres speculatur in homine divinam imaginem: nempe creationis per naturam, recreationis per gratiam, et glorificationis per beatricem illam visionem patriae. Unde⁹ Damas. Quod secundum imaginem (inquit) est, intellectuale significat, et arbitrio liberum, quod est per se potestativum. Haec ille. Est etenim illud ad alius imaginem expressum, quod non solum cetera membra, verum faciem eius exhibet, et repraesentat: facies autem et vultus Dei, mens eius est, et voluntatis libertas. Ob idque cum reliquum creaturarum vulgus, quippe quae esse tantum habeant, aut sine mente vitam, vestigium Dei sit penitus (ut impressio pulveris, quae pedem, non faciem refert) homo post angelum, est, qui suapte natura faciem Dei, utcunque repraesentat: iuxta illud Psal. Signatum est super nos lumen vultus¹⁰ tui domine. Id quod Gene. 1. explicate significatur, ubi ait Deus, Faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram, et praesit piscibus maris, et volatilibus caeli. Ac si dixisset, Hominem faciamus, qui iudicio, uti nos, praestet, et arbitrium usu valeat: atque adeo cum sui, suarumque actionum dominium habeat, pecoribus, ceterisque rebus ratione carentibus, perinde dominetur. Unde S. Tho. 1. p. q. 96.¹¹ omnia, inquit, animalia sunt homini naturaliter subiecta. Primo quia inferiora sunt, propter superiora. Secundo quia superiora sunt a quibus debent inferiora gubernari. Tertio propter universalem omnium providentiam, quae viget in homine. Haec ille. Haud tamen subinde cogitatio quempiam subeat, eam fuisse Deo causam condendi hominis ex animo et corpore, ut mundi colonus esset, ceterisque animantibus, et rebus inanimis praeficeretur:¹² quoniam non propter mundum homo, sed mundus propter hominem, quam late patet fabrica est. Id quod Arist. et principes philosophi, natura magistra, praedocti sunt: et nos inter enarrandum locum illum Pauli, quod invisibilia Dei per ea, quae facta sunt, conspiciuntur, fusius elucidabimus. Cum enim, auctore in de divi. no. Dionysio, bonum suapte natura sui sit ipsius diffusivum, duas Deus substantias sui capaces statuit effingere, cum quibus divinam suam felicitatem communicaret: sane ut eas sui ipsius amore et conspectu bearet, quibus est ipse beatus. At propter incorporeum angelum, nullo opus fuerat corporeo mundo, sed solum propter hominem cuius proinde servitium est, quantacunque est caelorum, astrorum, et elementorum moles, ex hisque mixtorum numerosissima supellex.

Tertia consideratio.— Tertia ergo fuerit de nostro isto physico homine consyderatio. Nempe duos esse hominis fines:¹³ alterum qui suae commensuratus est naturali virtuti, et facultati, sive qua parte ad intellectum spectat, sive qua pertinet ad voluntatem: alterum vero qui eius virtutem excedit. Intellectus¹⁴ naturale obiectum in hac vita est ens, vel quod sensibus obiectum est, vel quatenus per abstractionem a sensibilibus conspicitur. Ratio quam in promptu ipsa suggerit natura, est, quod cum anima nostra sit actus corporis, necesse est nostram cognitionem a sensu inchoari, et intellectu perfici. Unde est axioma illud¹⁵ Aristot. Nihil est in intellectu, quin prius fuerit in sensu. Quocirca cum intellectus potentia sit immaterialis, potens est ex praesensatis effectibus ad supernas, spiritualesque causas contemplandas mentis oculos erigere. Hoc autem et perparum ad praesentem rem pertinet, et erit forte legentibus insuauem, aliarum rerum avidis. At quatenus ad humanam voluntatem, liberumque attinet arbitrium (id cuius frequens futura nobis est mentio) animadvertendum est, quod cum homo sit rationale animal, finis eius naturalissimus est operari semper secundum rationem,¹⁶ id est, omnia agere propter honestum, quando, et ubi oportet, secundum prudentiae regulas, a ratione praescriptas. Suorum autem finis officiorum in hac vita, est, pax, tranquillusque status Reipublicae. Est enim homo politicum ani-¹⁷ mal, natum in societate vivere, ob idque suapte natura in hoc propensum, ut ea se ratione gerat, primum respectu sui, mox respectu familiae, ad demum respectu civium, qua ratione pax in Republica, caritas, et benevolentia perpetuo constet. Hunc penitus finem philosophi naturales speculati sunt. In hunc positae sunt civiles leges, ordinesque et magistratus in Republica constituti. Nec solum astruimus, agere secundum rationem naturalem esse homini: veluti avibus, volare: natare, piscibus: terrestribusque animalibus, gradi. Haec enim non sunt fines, sed opera media, quibus consequuntur finem, puta victum, ut vivant. Sed dicimus, fine esse et scopum, in quem nos natura produxit. Sicuti natura rei gravis est, moveri ad centrum: levis, sursum ferri: solis, illuminare: ignis, exurere. Nec ista est propositio, quae persuaderi opus habeat, sed positio, quam dicunt dialectici, quae ex ipsa diffinitione hominis statim liquet. Hoc enim ipsum pollet, animal rationale, quod animal in hoc natum, ut ratione vivat. Veruntamen ita est minus hoc nobis innatum a natura, ut tamen sensualitas nobis sit impedimento, ne semper id praestare possimus, ad quod nati sumus. Nam, ut in prima consyderatione dicebamus, appetitus qui suopte ingenio praeter rationis iustum impetu fertur in sua obiecta, aut rationem post se praecipitat, aut negotium, molestiamque illi facessit renitentis.

Sed hic quippiam merito percontetur.¹⁸ Si natura sensualitatis est contra rationem agere, et sensualitas ipsa in natura inest penitus hominis, cur non dicamus perinde naturale esse homini, agere contra rationem atque agere secundum rationem? Ratio conspicua est, et manifesta. Nanque cum operari secundum rationem competat homini ratione formae, a supremo eius gradu, unde sortitur speciem: agere autem contra rationem, obtineat ratione materiae, nempe ab infimo gradu, communi sibi cum brutis (quod est sensitivum) merito illud iudicatur esse ei simpliciter naturale, hoc vero naturale secundum quid, id est, secundum sensualitatem, simpliciter autem contra naturam. Tametsi, esse corporeum, mortalem, sensitivum, et talia, licet praedicentur ratione materiae, quia tamen nihil prae se ferunt contra rationem, simpliciter enunciantur de homine. Atqui et in Paulo reperitur etiam genus hoc loquendi:¹⁹ ubi ait, Si autem quod nolo, illud facio, iam non ego operor illud, sed quod habitat in me peccatum. Id enim mali, quod succumbente ratione, volentes facimus, dicimur simpliciter nos facere, ea autem illecebra, quae renuente voluntate, est in concupiscentia, haud nostra est propria, sed ipsius sensualitatis. Quam propterea supra non appellauimus bonum naturae, sed malum eius, et vitium, et morbum: ut infra cap. 3. explicatius liquebit. Qua etiam de re,²⁰ virtutes omnes, etiam secundum philosophos, ut auctor est Aug. 14. de ci. dei, et S. Tho. 1. 2. q. 71. sunt secundum naturam hominis: vitia vero universa, contra naturam. Unde. 4. ca. de divi. no. Dionysius. Bonum, inquit, hominis est, secundum rationem esse, malum autem, praeter rationem. Et haec de illo fine hominis, qui viribus naturae nostrae commensuratur. Est veruntamen finis nobis alter, virtutem, viresque naturae nostrae longius exuperans, quam ut a nobis possit, vel cognitione, ne dum re ipsa pertingi. Id consistit in Dei summe amati per facialem visionem comprehensione. Haec enim (inquit veritas ipsa) vita aeterna, ut cognoscant te Deum verum, et quem misisti IESUM CHRISTUM. Quod est, ute in hac vita fide cognoscentes, spe appetant, caritate excolant, quibus te tandem de facie amatum videndo comprehendant. Est nanque visio, praemium fidei:²¹ iuxta illud, Videbimus nunc per speculum in aenigmate, tunc autem facie ad faciem: eademque simul est, quae spem terminat, comprehensio. Nam sic currunt, inquit, ut comprehendatis. Quare ut iustus hic ex fide vivit,²² sane dum spe eorum quae visurus est, iusta operatur, ita et beatus visione illic vivit, dum conspectu sperati amatique Dei satiatur. Atque adeo, ut vita hic aeterna a cognitione Dei exordium sumat, ita et illic cognitionis ne perficiatur, sed non est hic locus concertandi, utrum in actu beatitudo consistat. Est veruntamen uterque intellectus, scilicet, et voluntatis, necessarius: quod satis in praesentia nobis est.